Հավերժական շարժում

Այդ մասին շատերը գիտեն: Այն, որ կյանքում պահեր են լինում, երբ սովորական հասկացությունները, կանոնները, հարաբերությունները ակամա վերագնահատվում են: Գերլարվածության, կյանքի հանդեպ ամենամեծ ուշադրության պահերն են դրանք: Դու ասես շուռ ես տալիս հոգիդ, և ամեն մի նոր միտք, ամեն կերպար, որ ծնվում է քեզնում, իր հետևից բերում է տասնյակ ու հազարավոր նորերը` նման ոչ առաջինին: Հոսանքն ասես քաշում է քեզ և միայն ուժեղ մկաններն են ընդունակ դիմագրավելու վիթխարի ճնշմանը: Դրանք անսահման նվիրվածության, բովանդակալից ու հախուռն կյանքի պահերն են:

Ժամանակ առ ժամանակ ականջականչով լսում եմ իմ դասատու Իգոր Սավչենկոյի  խոսքերը. “Ասոցիացիաներով մտածող մարդիկ երկար չեն դիմանում”:

Այն ժամանակ ես, ինչպես և իմ տարեկիցները, գլխի չէինք ընկնում, թե ինչ է նշանակում “ասոցիացիաներով մտածել”: Մենք տեսնում էինք, թե ինչ հսկայական, անհագուրդ անձնվիրությամբ է ապրում մեր ուսուցիչը, և այդ խոսքերի իմաստի մեջ մենք նախ և առաջ նրան էինք տեսնում:

Դա իսկապես նրան էր վերաբերվում: Ավելի ուշ մենք հասկացանք, որ Սավչենկոն կյանքի հենց այդ պահերի մասին էր խոսում, ամենադժվարին ու անմոռաց պահերի: Նա հաճախ էր վերապրում այդ պահերը, ավելի հաճախ, քան շատերը, և մենք տարերայնորեն, առաջին իսկ հանդիպումից նրա մտածելակերպով, նրա զգայականությամբ գերվեցինք։

Մեր ընդունվելուց մեկ տարի անց Սավչենկոն սկսեց աշխատել իր “Երրորդ հարվածը” կինոֆիլմի վրա:

… Ապրանքատար գնացքն ինձ` ռեժիսորի օգնականիս, տարավ Ղրիմ` Կրուպի դօտերի և դզօտների, գերմանացիների ծխնևոր ու փափուկ խրտվիլակների, ստվարաթղթե  տանկերի ու հրանոթների հետ միասին: 1947 թվականի այդ ամռանը Քըրքընեզի պարանոցում մոլոշավարդերը չծաղկեցին… Գյուղի կանայք գերմանական սաղավարտների մեջ խառնած ներկով տների պատերը չճերմակացրին… Պատերազմը, թեկուզ և “կինոֆիլմային”, վախեցրել էր նրանց… “Հինգ” ստանալու, առարկան յուրացնելու հույսով ես` կովերի նախիրի հետ ընկա “թուրքական պատվարի” ականապատված դաշտը: Ահա Ջենովական ամրոցը, Քըրքընեզի ծովածոցը… Այն մինչև անգամ նապաստակն էր կտրում-անցնում` Աղվեսի բնից փախած, որ գերմանացիների հուսալի ապաստանն էր: Ես յուրացնում եմ առարկան և ներս մտնում… Խավարի մեջ տարբերում եմ… սաղավարտի համար որմնախորշ` գոթական է… հրացանի որմնախորշ` գոթական է… քնատախտամածները` գոթական կամարի տակ… զինվորական կերակրամանի թարեքախորշ` գոթական է: Գոթական է` վաղ գոթական, ուշ գոթական, բայց գոթական է: Ահա և հեղինակը, որ արարել է Քյոլնի տաճարի գոթիկան և Աղվեսի բնի գոթիկան: Նրա սաղավարտը… նա ինքը… նրա դրամապանակը… փրթված համազգեստը: Ես լքում եմ նրան գոթական խավարում և ռազմավարը ձեռքիս լույս աշխարհ դուրս գալիս: Մետաղադրամներ բոլոր երկրների, ուր ոտք է դրել գերմանացին… արծաթ, պղինձ, ալյումին… խորհրդային տաս կոպեկանոցներ… և թաղանթանյութի մեջ փաթաթված ժանգաթույր, գանգուր մազափունջ… գուցե թե մանկան:

Սաղավարտ: Ես երկար-բարակ զննում եմ ներսը… Ժանգոտած սաղավարտի միջից ինձ է նայում Աստվածամայրը` նույնպես գոթական ոճի… Ես ակամայորեն համեմատում եմ գանգուր մազափնջի հետ… Այն նույնպես ժանգաթույր է:

Երբեմն թվում է, թե “Մոռացված նախնիների ստվերները” ես կարող էի նկարահանել շատ ավելի առաջ, առանց, թեկուզ և արդարացիորեն, մի քանի անհաջողություններ կրելու: Դառն է մտածել, որ հիմա եմ միայն հայտնություններ անում, թեև ձգտում էի դրանց դեռևս դիպլոմայինի վրա աշխատելիս:

Այդ կարճլիկ ժապավենը` “Մոլդովական հեքիաթը”, միակն է անցյալի իմ գործերից, որի անկատարությունից ես չեմ ամաչում: Հիշում եմ, որ առաջին բանը, որ այդ գործին ձեռք զարկելիս գրավեց իմ ուշադրությունը, ВГИК-ի այն ժամանակվա շրջանավարտներից մեկի դիպլոմային նկարներն էին: Ես միշտ հոգու թրթիռ եմ զգացել կերպարվեստի հանդեպ և վաղուց ի վեր սովոր եմ կինոկադրն ընդունել որպես ինքնուրույն գեղանկարչական կտավ: Գիտեմ, որ իմ ռեժիսորական մտահաղացումը մեծ հաճույքով է տարրալուծվում գեղանկարչության մեջ և, հավանաբար, դրանում է նրա առաջին թուլությունը և առաջին ուժը: Գործնական կյանքում ես հաճախ եմ դիմում ստեղծագործության գեղանկարչական  և ոչ թե գրական լուծմանը: Եվ ինձ համար ավելի մատչելի է այն գրականությունը, որն իր էությամբ վերափոխված  կերպարվեստ է որ կա: Կոցյուբինսկու վիպակն ինձ համար այդպիսին հանդիսացավ: Նույն բանը ես զգացի, երբ կարդացի Էմիլիան Բուկովի  վիպակը, որի հիման վրա ես հանեցի “Մոլդավական հեքիաթը”: Ես համարյա թե միանգամից ընկալեցի այդ գործի բանաստեղծականությունը: Երգը` հովվի մասին, որ կորցրել է հոտը, սիրո և բարեբախտության խորհրդանիշը, ես լսել եմ և Վրաստանում, և Հայաստանում, հետո նաև` Կարպատներում: Ես փորձեցի ստեղծել մի տպավորիչ կառույց` ելնելով անմիջականորեն ժողովրդական բանահյուսությունից և առասպելաբանությունից: Դիպլոմիս պաշտպանությանը Ռ.Յուրենևը կշտամբեց ինձ այն բանի համար, որ իբր Դովժենկոյին , նրա “Звенигор” ֆիլմն եմ ընդօրինակել: Դովժենկոն իսկույնևեթ ինձ  թիկունք կանգնեց` ճիշտ և ճիշտ նկատելով, որ ես “երբեք իր այդ նկարը չեմ տեսել”: Հետագայում “Звенигор”-ը դիտելով, ես տեսա, որ ինչ-ինչ բանով ես իրոք կրկնել եմ Դովժենկոյին: Սակայն այդ նմանությունն ինձ չվշտացրեց, ինչպես չի վշտացնում մեզ բանահյուսական մոտիվների կրկնությունը: Ինձ, ակներևաբար, հաջողվել էր հասնել այն ակնուքներին, որոնցից ըմպել էր մեծ բանաստեղծը:

Հետո, Դովժենկոյի խորհրդով ես գնացի Կիևի կինոստուդիա, որպեսզի նույն նյութի հիման վրա նոր ֆիլմ նկարեմ: Դա “Անդրիեշն” էր, յոթմասանի մանկական մի նկար, որը պարզորեն վկայեց իմ փորձի, վարպետության և լավ ճաշակի բացակայության մասին: Եվ դա, դժբախտաբար, դեռ միայն սկիզբն էր:

Ես ամենևին էլ չեմ ուզում ինքնակեղեքմամբ զբաղվել, բայց ասեմ, որ իմ նկարահանած շատ ֆիլմեր դժվարությամբ եմ դիտում: Նամանավանդ, որ այդ ֆիլմերից յուրաքանչյուրն իմ ամենաբարի մտահաղացումների արգասիքն է: Այն կինեմատոգրաֆը, որին ես էի ձգտում, բարձր մշակույթի, ճաշակի և պահած գինու որակի պահանջ էր առաջադրում: Այդ կինեմատոգրաֆի աշխարհ հարկավոր էր մտնել կանխական կանոններից, հին սովորություններից և տպավորություններից զերծ:

Ռեժիսորությունը խաբուսիկ մասնագիտություն է: Նա այնքան էլ անկախ չէ, ինչպես երբեմն թվում է, որովհետև հաճախ դու ստիպված ես լինում էկրանի վրա մարմնավորել ուրիշի թեման, ուրիշի մտքերը, ուրիշի ստեղծած կերպարները: Եվ եթե դու լավ կուլտուրայի և հմտության տեր ես, ապա կարող ես միանգամայն բարձրորակ գործեր ստեղծել: Այն տարիներին ես նման հմտություն չունեի, ունեի միայն բարի պոռթկումներ: Ասածս հեգնանք չէ: Դրանք, իրոք, որ լավ պոռթկումներ էին, որոնցից ես մինչև օրս էլ չեմ հրաժարվում: Երբեմն, շատ հազվադեպ, պատահում էր, որ նրանք էկրան էին ընկնում ի հակադրություն ամենայնի, բայց ոչ իմաստ էր լինում դրանում, ոչ էլ ինքնատիպություն:

Երբ ես սկսեցի աշխատանքս “Առաջին պարմանին” ֆիլմի վրա, ինձ համար գյուտ եղավ ուկրաինական գյուղը, ես բացեցի նրա ցնցող գեղեցկության ֆակտուրան, նրա պոեզիան: Իմ թովչանքը փորձեցի վերարտադրել էկրանի վրա: Սակայն բովանդակության հարվածների տակ, ֆիլմի կառույցը փլուզվեց: Գրական հիմքը, ճիշտն ասած, թույլ, երգիծական գործ էր: Եվ բանի պետք չեկան բնապատկերները, արագիլները, տրակտորները, ծղոտե պսակները:

Իմ հիշողության մեջ խորապես տպավորվել է նյութը, որի հիման վրա ստեղծվել են “Քարի ծաղիկը” և “Մտածմունք” ֆիլմերը: Ժողովրդական փորաքանդակներ, ստեղծագործություն, դրվագվածք:  Ուկրաինական հնադարյան երգեր: Ես ուզում էի վերարտադրել այդ երգերի աշխարհը` իրենց անապական թովչանքով: Ուզում էի ցույց տալ ժողովրդական “տեսապատկերումը”, առանց թանգարանային հարդարանքի, բոլոր ցնցող նախշակարերը, բարձրաքանդակները, հախճասալիկները, վերադարձնել իրենց արարող ակունքներին, միաձուլել նրանց որպես մի միասնական հոգևոր գործողություն:

Ես չկարողացա հասնել դրան, քանզի, ըստ էության, փորձում էի բացել մի մեռյալ աշխարհ, մարդու ներկայությամբ չոգեկոչված աշխարհ: Այնինչ ժողովրդական բանահյուսությունն ինքն է հազար ու մի սքանչելի լուծումներ հղում: Ես դառնանում եմ այն բանից, որ աչքից բաց եմ թողել ուկրաինական հերոսապատման մի այնպիսի գունեղ կերպար, ինչպիսին “ազատ կոզակ Մամայն ” Է: Դա մի անընդգրկելի, անհուն կերպար է: Մեծն Ուլենշպիգելի պես նա նույնպես արարող էր ու երգիչ, փանդիռահար ու ռազմիկ, աստանդական ու ազատամիտ: Նա Ուկրաինայի ոգին է, նրա թախիծն ու թշվառությունը, բարությունն ու հույսը: Նա կարող էր շատ բան ասել ժամանակի, սքանչելի ու հավերժական մոլությունների մասին, եթե միայն նրա հետ խոսքի բռնվեր իսկական արվեստագետը:

Երբեմն մենք անչափ շատ ենք հույսներս դնում փորձվածության ուժի վրա և մոռանում, որ որոշ տեղեր հարկ է մտնել պատանեաբար, հրաժարվելով մեր ընտել աշխարհից: Որպեսզի չխորթացնել նյութը մեր ներկայությամբ:

Ոմանք վաղ, ոմանք էլ ուշ, այնինչ ես շատ վաղուց եմ գերված ժողովրդական խեցեգործությամբ…

Ինձ խելքահան է անում Օպիշնյան  և օպիշնյան կավը: Ժողովրդական վարպետների տասնյակ հազարավոր գործերից ես գլուխգործոցներ եմ ընտրում, հրապուրում են հատկապես Պոշիվայլոն և Կիրյաչոկը … Դրանք ժանրային տեսարաններ են, շլացուցիչ, մոգական հեքիաթներ… Երեկոյան սիրտս բնությանն է քաշում… Դիտում եմ Օպիշնյայի եկեղեցին, որ բլրի վրա է: Հինգ գմբեթանի փայտե կառույց է, ուշ կլասիցիզմի նմուշ, վերջին Ռոմանովների ժամանակից: Հայրենական պատերազմին հրանոթային արկը խփել-քանդել է կողմնային գմբեթը, որով խաթարել է եկեղեցու համաչափությունը, և դրանից նա մի տեսակ տագնապահար տեսք է ստացել:

Եկեղեցին գործող է…

Հրաժեշտ տալով, քահանան ինձ խաչակնքեց ձախ ձեռքով: Աջը հատել էին բուժգումարտակում` Ստալինգրադի տակ 1943 թվին:

“Ստվերների” վրա աշխատելուց շատ առաջ ես փորձում էի հաղորդակցվել այդ աշխարհին: Ժամանակին ես նկարահանեցի “Ուկրաինական ռապսոդիան”, որտեղ կտրուկ բախվեցին իմ ցանկությունները և իմ սովորությունները: Մի ժապավենի շրջանակներում նրանց համակեցությունից անհեթեթ բան էր ստացվել: Գործի դրամատուրգիան, միանգամայն ավանդական դրամատուրգիան, ինձնից միշտ հեռու է եղել: Բայց ես բավականին արիություն և վարպետություն չունեցա, որպեսզի օգտագործեի դրամատուրգի առաջարկած թեման և ստեղծեի բանաստեղծական-փիլիսոփայական գործ: Ինձ առաջարկում էին մի կնոջ կյանքի պատմությունն անել, որ ավանդականորեն դժվար ճակատագիր էր ունեցել, հետագայում բեմ բարձրացել, դարձել նշանավոր երգչուհի: Ես նրա կենսագրության մեջ տեսա պատերազմի թոհուբոհի մեջ քաշված կրքեր: Այդպիսի մի ասվածք կա. երբ խոսում են թնդանոթները, ապա լռում են մուսաները: Դա ճիշտ չէ: Մուսաները չեն լռում, նրանք հատուցման կոչ են անում, նրանք երգում են հաղթանակի մասին:

Այստեղ պետք է լիներ լուսավոր-ուրվապատկերային, կտրուկ-հակադրական, բայց ոչ պատրանքային լուսաստվեր: Անձնավորող և ոչ ամենևին կենցաղային լույս: Ինձ մոտ “կենցաղայնացում” չէր ստացվում: Պատերազմի սաղավարտն ինձ համար իմաստ էր ստանում, երբ ես տեսնում էի, թե ինչպես են նրանով ճերմակեցնում խրճիթի պատերը, ջուր տալիս հորթերին, մեջը ծաղիկ աճեցնում կամ էլ որպես միզաման երեխայի տակը դնում:

Իմ  “զինվորական հիվանդանոցում” մի մարդ էր պառկած: Նրան բերել էին կոնտուզիա ստացած` ամբողջովին այրված, հիշողությունը կորցրած: Ողջ հիվանդասենյակը խնամում էր նրան, աղջիկ-քույրերը նրանից չէին հեռանում, կույրերը գիշերները հերթապահում էին նրա անկողնու մոտ: Եվ երբ նա ուշքի եկավ, ապա խոսեց գերմաներեն: Նա կանչում էր մորը, կանչում էր գերմաներեն: Այդ պահը մտահղացված էր նախօրոք, որպես բանաստեղծական (ոչ կենցաղային) կատեգորիա: Եվ այդ դրվագը դուրս գցվեց ֆիլմից, քանզի ոչ մի կերպ չէր համակերպվում այն կանոններին, որոնցից ես այդպես էլ չկարողացա հրաժարվել այդ ֆիլմում: Այն այլ աշխարհից էր:

Բանը, երևի ոչ միայն իմ անձնական անգործունեության մեջ է: Իմ անհաջողությունները նաև կինոստուդիայի անհաջողություններն են: Երբ ես, պատահում է, դիտում եմ իմ անցած ֆիլմերը, հաճախ է դողը բռնում ինձ: Երբեմն ես բացահայտ խոտան եմ տեսնում այդ ֆիլմերում, պատկերման խոտան, օպերատորական խոտան, գեղանկարչի խոտան, և զարմանում եմ, թե ինչպես ոչ ոք չի հակադրվել դրան: Այդ խոտանների դիմաց կինոստուդիան մշտապես ներողամիտ էր լինում ինձ և շատ այլոց նկատմամբ: Հանուն ինչի: Հանուն իմ կինոնկարների «ազգային գունեղության», ազգային ձևի, ազգային հումորի: Ես վաղուց եմ ըմբռնել այդ բոլոր արժանիքների շինծույությունը:

Իսկական ստեղծագործության ուժը, ակներևաբար, նրանում է, որ մի բարձր ձայնանիշ ես վերցնում ու պահում մինչև վերջ: Երկար ժամանակ ինձ չէր հաջողվում ընկնել այդ ձայնանիշի վրա, թեև, հաճախ թվում էր, թե ևս մի փորձ և` կստացվի:

Մենք հաճախ ենք խոսում Փիրոսմանիի մասին, այն մասին, թե ինչպես պետք է նրան պատկերել էկրանի վրա: Ես պատկերացնում էի քաղաք` սև մոմլաթից, այն նույն սև մոմլաթից, որի վրա նկարում էր Փիրոսմանին: Եվ որ այդ քաղաքում լալիս են գորգերը` պատշգամբների ու սրահների բազրիքներից կախկխված: Իսկ մարդիկ` նախրապան ձիավորի հագուստով և սրածայր կոշիկներ հագած, տանում են դատարկ դագաղը: Թաղման թափորի առջևում Փիրոսմանին է: Նա ժպտում է քաղաքի նկուղներին և դուքաններին: Եվ ձեռքին ոչինչ չկա: Իսկ գերեզմանոցում փորած փոսն է սպասում… Բայց Փիրոսմանին մի կողմ է քաշվում, որտեղ երևելի ու հարուստ մեկին են թաղում, վերցնում է իր բաժին  շիլափլավը և տաք-տաք բրինձն ուտելով, անհայտանում` ի զարմանս ամենքի…

Երբ ես լինում էի Աքերմանում, ապա պատկերացնում էի, թե լավ կլիներ մաս-մաս անել սպիտակ, երկնագույն և վարդագույն խեցեքարից այդ պատերը, որպեսզի որմնանկարի ոճով վերարտադրել Իգորի և Յարոսլավնայի «վարքագիրը»: Երևի թե գունային որոշ մտահաղացմամբ և լուսաերևութի հմուտ օգտագործումով կարելի է որմնանկարային իրողություն ստեղծել, ոչ թե կեղծ պատմական ֆակտուրա, այլ պատմական զգացումներ:

Իմ սեղանի վրա մի նկար կա: Պեր-Լաշեզի  գերեզմանատունն է… Բոլոր ժամանակների ու ամեն տեսակի Աստվածամայրեր` կուզիկ, շիկամազ, օսլացված, թխադեմ, չքավոր, սմքած: Եվ հանկարծ այդ Աստվածամայրերի մեջ` ժամանակի նոր խորհրդանիշը` նոր խաչ` ընդմիշտ պտուտահանված, համր, կարմիր պրոպելեր…

Հազիվ կարդացի Կոցյուբինսկու վիպակը, երբ իսկույնևեթ կամեցա նկարահանել այն: Ես սիրահարվեցի գեղեցկության, ներդաշնակության, անսահմանության բյուրեղային մաքրությամբ այդ զգացողությանը, եզրագծի զգացողությանը, որտեղ բնությունը վերածվում է արվեստի, իսկ արվեստը` բնության:

Որոշ նյութեր ես արդեն գիտեի: Թանգարաններ, գրքեր, նկարներ: «Օլեքսա Դովբուշի»  գուցուլական ժողովրդական հերոսի մասին ֆիլմը կար: Նրա հեղինակները փորձել էին բացել Կարպատները, բայց դարձյալ հին դրամատուրգիայի, հին գեղանկարչական մշակույթի շրջանակներում: Նրանք Դովբուշին կարմիր էին հագցրել, որը, ակնհայտորեն, հերոսի հեղափոխական ոգին էր նշանավորում: Նրանք ստեղծել էին ավանդական «բարդույթներ»` աղայական և ժողովրդական: Նրանք Կարպատներ էին եկել կինոարվեստը լավ ուսանած: Ամենից առաջ նրանց հրապուրել էր տարաշխարհիկ զարդարվեստային մոտիվը, և այդ ֆիլմում մենք չճանաչեցինք գուցուլներին, չտեսանք նրանց քայլքը, չզգացինք գուցուլական լեզվի սքանչությունը, մտքի շարժումը: Երբ հանդիպելիս գուցուլը «Բարև» է ասում «Փառք Հիսսին»-ի փոխարեն, ապա դա կյանքի խաբեությունն է և արվեստի խաբեությունը:

Հիշում եմ, ինչպես մի ժամանակ մեզ հիացրեց Մոլդավիայի գեղեցկությունը, այդ տարաշխարհիկ բլուրները, խաղողի այգիները, խոտերը: Բայց Սավչենկոն մեզ ուսանել էր թափանցել նյութի ներսը, ներծծվել, տոգորվել նրանով, ինչպես սպունգ, որպեսզի հետո առանձնացնել, կազմակերպել ամենագլխավորը: «Կինոն, —  ասում էր նա, — տղամարդկային արվեստ է: Կյանքի ճշմարտությունն ավելի խորն է ու ավելի հարկավոր, քան թե ձեր հորինվածքը: Սակայն առարկան ուսումնասիրելով, յուրացնելով այն իր բոլոր նրբություններով հանդերձ, դուք կարող եք ձևափոխել, հունցել այն ձեր ուզածով»:

Եվ իրոք: «Ստվերների» վրա աշխատելիս ես համոզվեցի, որ կատարյալ գիտելիքը արդարացնում է ամեն մի հորինվածք: Ես կարող եմ երգի նյութը վերածել գործունի, իսկ գործունը` երգայինի, ինչ չէի կարող, երբ նկարահանում էի «Մտածմունքը» (Думка): Ես կարող էի ազգագրական նյութը, կրոնականը վերածել ամենաառօրյա, կենցաղային մի բանի: Քանզի, վերջիվերջո, դրանք բոլորը նույն ակունքն ունեն:

Ինձ կարող էին կշտամբել ազգագրական որոշ ճշգրտություններից շեղվելու համար: Գուցուլները հագնում են ”մալանկա”  (դիմակներ) ոչ թե Ծննդյան տոներին, այլ Զատկին: Նրանք “լծի” ծես չունեն: Ես խախտեցի ճշգրտությունը, բայց դա գուցուլներն իրենք ինձ հուշեցին: Ես լսեցի երգ (կոլոմիյկա) այն մասին, թե ամուսինը կնոջ վզին լուծ է դնում: Դա այլաբանություն է, որ իբր նշանակում է անհավասար ամուսնություն: Եվ ես, երբ իմ Իվանը պսակվում էր Պալագնայի հետ, “լծի ծեսը” կատարեցի նրա վրա: Գուցուլները, որոնք խաղում էին իմ ֆիլմում, կատարեցին իրենց դերը նույնքան լրջորեն ու գեղեցիկ, որքան մյուս ծեսերն էին կատարում…

…Որոշելով ֆիլմ նկարահանել, մենք փութով մեկս մյուսի հետևից գնացինք Կարպատներ: Երբ տեղ հասա, և շուրջս աչք ածեցի, ամենևին էլ հիացմունք չապրեցի: Ավելի շուտ` ընդհակառակը: Առաջինը, որ պարզ աչքի ընկավ, դա ամենասովորական այժմեականությունն էր: Ես տեսա եվրոպական կոշիկներ, ասֆալտ, հեծանիվ, բարձրավոլտ աշտարակներ: Ժայռը, որի տակ կռվում էին Հուտենյուկներն ու Պալիյչուկները, արդեն չկար, ճանապարհ հարթելիս պայթեցրել էին: Խոստովանեմ, որ ինձ վշտացրեց հնի ու նորի այդ տարօրինակ զուգորդությունը: Լարերի դզզոցը և տրեմբիտայի սրտնեղիչ ողբը: Ոսկե ժամացույցը` ձեռագործ նախշակարով թևքը սեղմած… Հյուրանոցի իմ համարի մի լուսամուտը նայում էր հախուռն, գալարահոս Չերեմոշին, մյուսը` ասֆալտապատ բակին, որով պառավն իր կովը մի օր տարավ շուկա ու վերադարձավ միայնակ, ձեռքին ծլնգացնելով որբացած զանգուլակը:

Ճակատագիրը ողորմած գտնվեց իմ նկատմամբ: Շուտով ինձ հյուրանոցից տեղափոխեցին մի սովորական խրճիթ, և այդ պահից սկսած ես իսկականից հասու եղա այն ապրելակերպին, որի մասին ուզում էի պատմել:

Ոչ մի գրական կերպար զգայական նյութ չի հանդիսանում: Դու չես զգում խոտի թացությունը, քիթդ խտուտ չի տալիս անտառի բորբոսի բուրմունքը… Մինչև հիմա բերանումս է եղրևանու արմատների տակից հոսող ջրի համը… Ամեն կումն անելիս ասեղիկների ծակծկոցը շրթունքներիս… Լեռները, որ սկզբում ասես հորիզոնի վրա էին կանգնած թվում, գեղեցիկ ու սառը, «ընդհանուր պլանով», հիմա խոյանում էին գոյացման իրենց ողջ մերձությամբ: Սարերով ճամփորդելով, մենք ամեն ժամ փոքրիկ գաղտնիքներ էինք բացում` թե ինչու այսուայնտեղ ոտքդ խրվում է գետնի մեջ, որտեղից են բխում աղբյուրները, ինչից են ածխացել ծառերի արմատները: Ճերմակաբուրդ գառները դուրս էին ելնում թփերի տակից կարմրած` թփուտը լի էր հապալասի հատապտուղներով: Բլրաշատ անտառներում ես կորցրած զանգուլակներ էի գտնում, փամփուշտից ընկած պարկուճներ, վառվռուն փետուրներ և շատ ու շատ զանազան հետքեր: Լեռնային խոնավ գետնին հետքերը շուտ չեն անհայտանում… Ցանկացած գյուղ կարող էր իր գավառագիտական թանգարանը ստեղծել, սակայն տարբերությունը ձեզ կհաջողվեր զգալ ոչ շատ մոտիկ ապագայում: Երբ ես ականջ էի դնում հովիվներին, որոնք դրիմբ էին նվագում (ձգված լար է, որը սեղմում են շուրթերի մեջ և մատներով նվագում), ապա ես երկար ժամանակ չէի կարողանում թախծոտ մեղեդին տարբերել զվարթից: Դա անչափ վիրավորում էր գուցուլներին: Որոշ ժամանակ անց միայն կարողանում էի ինչ-որ բան որսալ, ըմբռնել:

Մենք շատ շուտ հասկացանք, որ կինեմատոգրաֆիական ամեն մի շինծույություն, նմանակում, նման այն բանի, թե որքան հաճախ է վերարտադրվում Հին Ռուսիան, Հին Հռոմը կամ Հին Եգիպտոսը, այստեղ վիրավորական կլինի: Եվ դա ակամայորեն մղում էր մեզ հասու դառնալու ամենագլխավորին ու ամենաանհրաժեշտին` գուցուլ մարդուն…

Մի անգամ մեզ բախտ վիճակվեց կարճ ժամանակ մի նշանավոր պառավի հարևանը լինել: Ոչ ոք չգիտեր, թե քանի տարեկան է նա, ասում էին հարյուրից ավել է: Նա չէր էլ առարկում… Մեզ բերեցին նրա մոտ, ծանոթացրին… Պառավը հիշում էր Իվան  Ֆրանկոյին, հետը սունկ հավաքելու էր գնացել: Ֆրանկոն նրան ֆրանսիական օծանելիք էր նվիրել, որ պառավը մինչև օրս խնամքով պահպանում էր:

Ես իմ դերասանին «ազ•ային» եմ հա•ցնում և տանում ցույց տալու պառավին: Վանյա Միկոլայչուկը այս լեռներին հարևան վայրերից է, և հեշտությամբ է կերպարանափոխվում, դերի մեջ մտնում: Նա սքանչելի, ուղղակի հազվա•յուտ •եղեցկության տեր մարդ է, ասես դիտմամբ ստեղծված ոսկեթել եզրանախշով այդ բաճկոնի և ցախաքլորի փետուրով զարդարված ծղոտե բոլորա•լխարկի համար:

— Օլենա մայրի˜կ: Հապա մի էս կողմը նայեք: Դովբուշն է: Դովբուշ Օլեքսան…

Ժամանակը վաղուց էր կանգ առել մայրիկի համար: Նա ուշի-ուշով աչք է ածում Իվանին, հետո շուռ գալիս:

— Ա˜յ թե սուտ խոսող ես, պարոն: Երբ որ էս կողմերը եկա, էստեղ մի հրեական պանդոկ կար: Դովբուշի հայդուկները մոտս էին գալիս: Ես գիտեմ, թե ոնցն էր Դովբուշը: Նա կաղ էր, կուզիկ, ու բարի˜-բարի աչքեր ուներ…

Հիրավի, պարզ ու հասարակ, սրբության պես: Դովբուշը նրա համար բարության, այլ կերպ ասած, մարդկայնության մարմնավորում էր, սակայն ոչ գեղեցկության: Նա նայում էր ոչ թե հագուստին (հագուստը կարող էր միանգամայն ժամանակակից լինել), այլ աչքերին… Մենք երկար ժամանակ ապրեցինք գուցուլների մեջ, հիանալով այդ մարդկանցով, ինչպես հիանում էինք նրանց բնությամբ, բայց չտեսնելով նրանց աչքերը, չհասկանալով նրանց հոգու վիճակը: Եվ հանկարծ մի օր պատահաբար տեսա… խոսք չեմ գտնում… սրբազան մի բան, այլ կերպ չես անվանի…

Մի զով առավոտ, սովորականից վաղ արթնանալով դուրս եկա տնից, թեքվեցի դեպի ձորի պռունկը… Չերեմոշի սառցե ջրերի մեջ` մինչև կուրծքը ջրով ծածկված կանգնած էին մի կին և մի տղամարդ: Տարիքոտ ամուսիններ էին: Նրանք կանգնել էին գրեթե անշարժ, առանց գլխարկները հանելու և մուգ, խոնջած ափերով շփում էին իրենց շլացուցիչ ճերմակ մարմինները: Աշխարհը մի պահ հառնեց նախնադարյան իր ողջ այրականությամբ ու մերկությամբ:

Ես հիշեցի ոսկեզօծ ժամացույցները, որ այնպես հպարտ կրում էին հիմիկվա գուցուլները: Ես պատմությունը մտաբերեցի: Ֆրանց-Յոսիֆի ժամանակ հաճախ էին Կարպատներ` ճանապարհորդելու գալիս բարեկեցիկ զբոսաշրջիկներ` ժողովրդական տարաշխարհիկ իրերի սիրահար, և գուցուլները հաճույքով էին փոխանակում իրենց սքանչելի ասեղնագործվածքները, զարդանախշ սկահակները, դրվագաթիթեղները` էժանագին ապակե ուլունքներով, պղնձե ապարանջաններով, քաղաքի զիզի-բիզի բաներով: Եվ զարմանալի չէր լինում հետո ինչ-որ ջահել գուցուլի գլխարկին ցախաքլորի փետուրի փոխարեն կպցրած տեսնել վառ, փայլփլուն ոսկյա ուսադիր: Եվ բոլորովին տարօրինակ տեսք չեր ունենում միլիցիոները, որի գլխարկի վրա աչքի էր զարնում լեռնային խավոտ թավշածաղիկը:

Մինչև հիմա այս մարդիկ իրենց աշխարհն ընկալում են մանկան պես թարմ — որպես միակ հնարավորը: Եվ իրենք էլ  այնպիսին են, ինչպես կան` «միակ հնարավորը»` այս յուրօրինակ աշխարհում: Այն ամենը, ինչ ստեղծում են նրանք, բնության թելադրանքն է և անմիջապես էլ վերադառնում է բնություն: Լեռնային սոճուց` եղրևանուց շինած փայտե եկեղեցիները` լեռների ու անտառների ճարտարապետությունից անքակտելի, տրեմբիտայի կանչը` արձագանքի ծնունդ, լեռնային արոտներում  մի տեսակ անսովոր:

Մի անգամ պատահեց գուցուլական թաղմանը ներկա լինել: Սկզբում ապշահար էի. գուցուլները բահ բանեցնել չգիտեն: Ոչ շատ խոր փոսը նրանք փորում էին անճարակությամբ: Նրանք անօգնական շուռումուռ էին տալիս հողը, րոպեն մեկ սխալվում, բահը ձեռքից գցում, հետո անհավասար ծածկում փոսը:

Բայց մի տեսնեիք ինչ ճարպկությամբ են կառավարում փայտամածը լեռնային գետի հորձանուտներում, որսում հոսքից ետ մնացած գերանները, ինչ հնարամտությամբ են գերանապատում ջրհորի պատերը, փայտե տներ սարքում: Մի կարճ գիշերվա ընթացքում նրանք վերականգնեցին կախովի կամուրջը, որ հեղեղն էր քշել-տարել: Դրա համար էլ նրանք այնքա˜ն երգեր ունեն կացնի մասին, այնքա˜ն լեգենդներ:

Նրանց ձուլվածությունը բնության հետ, նրանց ինքնատիպությունը պատմության կողմից սպանված չէ: Նրանք չեն հրաժարվել իրենց հեթանոսական տոներից` դիմավորում են գարունը, հրաժեշտ տալիս ձմռանը, հանդիսավորապես նշում ոչխարի առաջին սարը գնալը: Գուցուլներն անցել են այն բոլոր տառապանքների միջով, իրենք էլ ապրել այն բոլոր փորձությունները, ինչ վիճակվել էր իմ Իվան Պալիյչուկին` վարձու աշխատանք, միայնություն, ստորացում: Բայց այնուամենայնիվ մնացել են ազատ, ինչպես տեսնում ենք նրանց և այսօր: Եվ մենք ցանկացանք ստեղծել ֆիլմ ազատ մարդու մասին, այս կողմերի Դանկոյի  մասին (Կոցյուբինսկին շատ էր սիրում երիտասարդ Գորկուն), սրտի մասին, որն ուզում է պոկվել-ազատվել կենցաղից, մանր-մունր մոլություններից ու սովորություններից, ուզում է հոգին ու մարմինը ձերբազատել նրանցից: Դա բանաստեղծն է, որը մի օր կորցնելով մուսան, դատապարտված էր ապրել չհասկացված ու չհասկացող…

Կիրակի օր էր: Տոնական հագուկապով գյուղացիները խռնվել էին Աստվածամոր տաճարի շուրջ: Այստեղ` հրապարակ, իրենց ապրանքներն էին բերել առևտրականները: Նրանցից մեկը, մի խոժոռադեմ գուցուլ, գետնին թմփացրեց իր հսկայական ջվալը, կապը քանդեց: Ջվալը լիքը սրինգ էր: Կանայք` երեխաները վրաները կախկխված, մոտեցան ջվալին, ամենքը մի քանի սրինգ առան, բաժանեցին մեծ ու փոքրի: Շուտով ողջ հրապարակը լցվեց միալար և ներդաշնակ բվվոցով:

Ջվալին մոտեցավ մի տղա-երեխա, հանեց սրինգը… կամացուկ փչեց… դրեց ջվալի մեջ: Հետո հանեց մի ուրիշը, նորից փչեց, թեթևակի մի կողմ քաշվելով… նորից սրինգը դրեց տեղը: Ջվալի տերը ունքերը կախ նայեց նրա ծոծրակին: Տղան նորից մի ուրիշ սրինգ հանեց, էլի նվագեց… և ձեռքը տարավ դեպի հերթական սրինգը, բայց տերն այդ պահին ապրանքը խլեց նրա ձեռքից, գցեց ջվալի մեջ և արմունկով ուժգին ետ հրեց նրան: Տղան քարշ գալով մի կողմ քաշվեց, կանգնեց քիչ հեռվում ու երկա˜ր-երկար նայեց առևտրական գուցուլին մեծահասակի հանդարտ հայացքով… Իսկ շուրջը բվվում, հեծեծում, ծեքծեքում էր կեղծահունչ սրինգների բազմաձայն նվագախումբը…

Իվանին չի վիճակվում զոհվել իր սիրածի հետ միասին: Նա մնում է այս աշխարհում, նա նույնիսկ այլ կնոջ հետ մարմնական նվաստ սիրո կապի մեջ է: Բայց պոեզիան, որ ապրում էր նրանում, չի կարող հաշտվել այդ բանի հետ: Նա բարի ու արարչագործ կիրք է ուզում, կիրք, որ համակում է մարդուն, ոգեշնչում, հոգին փառավորում: Նա սիրածի հետ մերձություն ու միասնություն է ուզում: Ինչպես Ռոմեոն կամ Տրիստանը, թե Ֆահրադը: Այդ պատճառով էլ Իվանի փրկությունը մահվան մեջ է, անէության մեջ: Միայն այնտեղ, գոյության, ներկայության եզրագծից այն կողմ է միայն նա տեսնում սիրածի և իր մուսայի հետ միանալու հնարավորությունը: Նման մոտիվներ ծագել են շատ ժողովուրդների մեջ, և այս թեման, իհարկե, համամարդկային հնչողություն ունի: Մենք մեզ համար բացեցինք Կարպատները ոչ թե որպես ազգագրական նյութ: Սեր, հուսահատություն, միայնություն, մահ. ահա մարդու վարքագծի որմնանկարները, որ մենք ստեղծեցինք: Եվ ինձ զարմանք չպատճառեց, որ շատ ինքնատիպ նյութի վրա ստեղծված այդ ֆիլմը լավ հասկացան արտասահմանում` Իսպանիայում, Ֆրանսիայում, Լատինական Ամերիկայում:

Բազմազան հուշանվերների մեջ, որ ձեռքս են ընկել Կարպատներում, մի քանի սրբապատկերներ կան` տիպիկ տնայնագործային ծագման: Տախտակի վրա նկարված կրոնական պարզունակ պատկերներ են: Սրբերի պատկերներ` խաղաթղթերի վրա նկարված դամաների ու վալետների շատ նման: Մի ժամանակ, մոտ տասնյոթ տարի առաջ, դրանք ընկան ինչ-որ մեկի «բարձրաստիճան ցասման» տակ, սկսվեց մի փոքրիկ մարտարշավ: Սրբապատկերները մուրճերի տակը տվին, փշրեցրին, վառեցին, դուրս նետեցին: Հիմա մեծ դժվարությամբ կարելի է գտնել գոնե մեկը, թեկուզ գյուղերում…

Վերջերս ինձ հյուր էր եկել ֆրանսիացի մի նկարիչ, որ իր ցուցահանդեսն էր բերել: Այդ սրբապատկերն ինձ մոտ տեսնելով, նա անչափ ոգևորվեց.

— Օ, գիտե՞ ք, մեզ մոտ նույնպես շատ ժողովրդականություն են վայելում այդ «իսպանական պրիմիտիվները»: Մեր ընկերները բերել են Իսպանիայից մի քանիսը, բայց, իհարկե, դրանցից շատ ավելի վատերը…

Մենք, իսկապես, ինչ-որ տեղ, շեղվել ենք Կոցյուբինսկուց և, երևի, այլ կերպ չէինք էլ կարող: Մենք ուզում էինք խորանալ, հասնել վիպակի ակունքներին, այն տարերքին, որը ծնունդ էր տվել նրան: Մենք տրվեցինք նյութին, նրա ռիթմին ու ոճին, որպեսզի գրականությունը, պատմությունը, ազգագրությունը, փիլիսոփայությունը միահյուսվեն մի միասնական կինեմատոգրաֆիական կերպարի, մի միասնական գործողության մեջ: Մենք ուզեցել ենք տալ ժամանակի զգացողությունը, քանի որ տեսանք գուցուլներին, նրանց բնությունն ու կենցաղը` Կոցյուբինսկուց հարյուր տարի ավելի ուշ:

Բայց զարմանալի բան է իներցիայի ուժը: Թափանցելով նյութի խորքը, հասնելով, թվում էր թե, հատակին, մենք այնուամենայնիվ, նկարահանում էինք շատ օպերայնորեն, շատ ավանդականորեն: «Կինո»-ի մտածողությունը, որ խորթ է նյութին, մշտապես հիշեցնել էր տալիս իր մասին: Բարեբախտաբար, մեր ֆիլմում նկարահանվող գուցուլներն իրենք թույլ չէին տալիս մեզ մակերեսայնանալ: Նրանք բացարձակ ճշմարտություն էին պահանջում: Ամեն մի շինծույություն, ամեն մի անճշտություն խոցում էր նրանց: Նրանք ինքներն էին հագնվում, նախապես տեղեկանալով, թե ինչ ենք նկարահանելու: Վիրավորվում էին, երբ դերասանուհու մատների եղունգները ներկված էին տեսնում, կամ էլ օտար մանրամասնություն էին նկատում հագուստի վրա: Մենք նրանց ստուդիա էինք բերում, որպեսզի տրեմբիտայի նվագը ձայնագրենք: Նրանք հրաժարվում էին նվագել, մինչև չէին հագնում իրենց հագուստը, և տրեմբիտայի վրա թարմ ծաղիկներ չէին կապոտում:

Հիշում եմ, մենք փորձում էինք Պետրո Պալիյչուկի` Իվանի հոր թաղման տեսարանը: Դագաղը դրեցինք և խնդրեցինք գուցուլներին նշանակված ծեսը կատարել: Դատարկ դագաղը նրանց մեջ ոչ մի ցանկություն չառաջացրեց մեր խնդրանքը կատարել: Մենք դագաղի մեջ մարդ պառկեցրինք: Գուցուլները լուռ էին: «Ինչո՞ ւ եք լռում»: «Դա Պետրոն չէ, դա Միխայլոն է»: Ես Պետրո «ճարեցի»… «Չէ, դա փիս մարդ է: Բանի պետք չի»: Ժամանակն անցնում էր: Վերջապես դագաղի մեջ պառկում է տեսարանը նոր-նոր փորձած տրակտորիստ Պետրոն, ձեռքերը ծալում է կրծքին, աչքերը փակում… Եվ ողբի հեծկլտանքը, որից կոկորդ է սեղմվում, տարածվում է սարերում. «Վա¯յ, մեր Պետրիկ, այ Պետրիկ…»

Մենք ֆիլմ ենք նկարել կրքերի մասին, ամեն մարդու հասկանալի կրքերի, և փորձել ենք դա հասանելի դարձնել բառի, մեղեդու, ամեն շոշափելի առարկայի միջոցով: Եվ, իհարկե, գույնի միջոցով: Եվ այստեղ, ես իրոք հիմնվել եմ գեղանկարչության վրա, որովհետև գեղանկարչությունը վաղուց ի վեր և  կատարելապես յուրացրել է գույնի դրամատուրգիան, նրա կազմակերպությունը և դրսևորման հնարավորությունը: Ինձ թվում է, թե` հիմա գույնից հրաժարվել, դա նույնն է, թե կանխապես ընդունես սեփական թուլությունդ: Ուղղակի անգունությունն ինչ-ինչ չափով անգունություն է փոխաբերական իմաստով: Մենք` կինոյի մասնագետներս, պետք է սովորենք այնպիսի ուսուցիչներից, որոնք են` Բրեյգելը, Արխիպովը, Նեստերովը, Կորինը, Լյեժեն, Ռիվերան, պրիմիտիվիստները, նրանք, որոնց մոտ գույնը ոչ միայն տրամադրություն, լրացուցիչ հուզականություն է եղել, այլև էության մասն: Խոսքը, ըստ էության, ողջ կերպարվեստին, մշակույթին է վերաբերվում, որն անմտություն է դիտել որպես մի ինչ-որ զուգահագուստ, մի զարդարանք, բայց որն ինքնին բովանդակալի է, գաղափարակիր: Մի անգամ ես մի սքանչելի դրվագ կարդացի Դելակրուայի կյանքից, ընդհանրապես հայտնի դրվագ: Մի տիկին նկարի սյուժե է առաջարկում նրան, իբր Հերցոգ Վելինգտոնը զրուցում է իշխան Մեթերնիհի հետ առանձնացած, տիկինը այդ տեսարանը դիտելիս է եղել դեսպանատանը: Դելակրուան խոնարհ գլուխ տալով, առարկում է տիկնոջը. «…իսկական նկարչի համար դա սոսկ կապույտ բիծ է եղել կարմիր բծի կողքին»: Եվ նույն այդ Դելակրուան այն հարցին, թե ի՞ նչ առարկա նա կցանկանար պատկերել ռազմիկի ձեռքին, պատասխանել է. » Ես կուզենայի նկարել սրի շեղբի փայլը»: Ոչ թե սուրը, այլ շեղբի փայլը:

Բայց, ինչ խոսք, նման բովանդակալից ձև գտնելը հեշտ բան չէ: Չէ ՞  որ նկարչին հարկավոր է ոչ թե պարզապես երկու զանազան` կարմիր ու կապույտ բիծ, այլ երկու կոնկրետ, իրենց տեսակի մեջ միակը հանդիսացող բծեր պատկերել, ոչ թե պարզապես փայլ, այլ սրի շեղբի փայլը: Անշուշտ, հրանոթային փողի, ապակու, ցողի փայլը նա կպատկերի այլ կերպ: Մենք պետք է ինչ-որ բան ճանաչենք այդ բծերի և այդ փայլի մեջ: Դա է գլխավորը: Իհարկե, ավելի հեշտ է նկարել (իսկ ավելի լավ է ասել արտանկարել) սուրը, բայց ո՞ վ կհավատա դրան: Նկարած սրին կամ նկարած գեներալներին:

Մենք աղքատացնում ենք մեզ, երբ մտածում ենք միայն կինեմատոգրաֆիական կատեգորիաներով: Դրա համար ես մշտապես ձեռքս եմ առնում վրձինը, դրա համար ես ավելի հաճույքով եմ շփվում նկարիչների, երգահանների, քան թե իմ մասնագիտության աշխատակիցներիս հետ: Ես մտածելակերպի այլ համակարգ եմ հայտնաբերում ինձ համար, կյանքի ընկալման և արտացոլման այլ միջոցներ: Ահա թե երբ ես զգում, որ կինոն սինթետիկ արվեստ է: Դա ինքդ քեզնից, քո անհաջողություններից, սխալներից հեռանալու մի հնարավորություն է, կաղապարից, կայուն դասավորված ու ընտել աշխարհից հեռանալու հնարավորություն:

…Մի անգամ տեսա ինչպես է պառավը սպիտակեցնում իր վառարանի պատերը, հետն էլ շատ գեղեցիկ, գունեղ որմնանկարը: Նա այդպես վարվում էր ամեն գարնան, ամենևին էլ չանհանգստանալով առաջվա նկարի մասին: Գիտենալով, որ կնկարի մի նորը, նախկինից ոչ պակաս լավը: Եթե դա այլաբանություն էլ է, ապա բացառման ոչ հեշտության, այլ նրա անհրաժեշտության այլաբանություն:

Այժմ «Մոռացված նախնիների ստվերները» ինձ համար դարձել է մի աշխարհ, որն անհրաժեշտ է լքել: Ինչ-որ բան ես կվերցնեմ հետս, բայց շատը, երևի կթողնեմ… Առաջիկայում ես պետք է նոր, զուտ քաղաքահակման թեմայի վրա աշխատեմ:

Ես վաղուց եմ երազում Կիևի մասին ֆիլմ նկարել: Կիևը շատ անգամ է եղել էկրանի վրա` պատմական, բնանկարային, ճարտարապետական, արդյունաբերական, պատերազմից ավերված Կիևը: Բայց գրեթե ոչ ոք չի նայել Կիևի հոգու ներսը, չի նկատել նրա թախիծն ու փափագը, չի զգացել նրա մարդկայնությունը: Կա նոր Կիև և կա հին Կիև: Երկուսն էլ նույն քաղաքն են: Քաղաք, որն ամեն սերնդի հետ նոր գեղեցկություն է ստանում, չկորցնելով սակայն հինը: Ժամանակակից Կիևի կենսագրությունն անիմաստ է առանց նրա մանկության: Դրա համար այնպես եմ ուզում ֆիլմ նկարահանել ժամանակի` մեծն վարպետ շինարարի մասին, որը շարունակ վերակառուցում է, վերականգնում, քանդում, կառուցում: Ժամանակը մեծահոգի է ու արդարացի, նա բարձրացնում է պատմության շերտերը, վերադարձնում մեզ առաջնաստեղծ իսկությանը: Այն մաքրազերծում է հիշողությունը, դատապարտվածների վրայից հանում զրպարտանքն ու վիրավորանքները, հարություն տալիս մոռացվածներին, դատապարտում անիրավներին:

…Հարևանի, իմ մանկության բակի հարևանի դռանը առավոտյան ժամը չորսից սկսում են ճռճռացնել… Ծեր բրուտը պտտեցնում է իր «անիվը»: Նրա ձեռքի տակից մեկը մյուսի ետևից կավե նմանակներ են դուրս ելնում: Նա այդ ամանների արտաքին տեսքին համարյա չի նայում, քթի տակ ինչ-որ դնդնում է: Նրա մատները սովոր ու անտարբեր սահում են կավի վրայով, ողորկում ապագա կողերը…

Բայց ահա նոր պատվեր է գալիս: Ծերուկը զգուշորեն, դանդաղ պտտեցնում է անիվը: Րոպեն մեկ կանգնում, նայում է, վարժվում նոր ուրվագծերին: Մատներն անհանգիստ շոշափում են կավի բաղադրությունը… Հիմա նա ինչ-որ բան է խախտում, նորի շեմը ոտք դնում… ավելի ու ավելի հեռուն գնում: Նոր իրը պատրաստ հառնում է նստարանին, իսկույնևեթ փոխում շրջապատի բնապատկերը: Այլ ջրափոս, այլ ծառ, այլ ամպեր, սարեր, ծով… Եվ այս ողջ անծայրածիր, շռայլաշուք աշխարհը…

 

«Искусство кино»1966, № 12

 

Թարգմանությունը` Ռաիսա Սևաչերյանի

 

Կարծիքներ

կարծիք