Պապս

Առավոտ ծեգին, երբ արեգակի շողերը դիմացի սարի ետևից դուրս են գալիս և նոր օրվա սկիզբն ավետում, պապս վեր է կենում թախտից, հին տրեխները հագնում, անասուններին քշում արոտավայր: Կես ճանապարհին նախրապանին հանդիպելով՝ իրեն բնորոշ զիլ ձայնով կանչում է.
-Հե~յ, Մխիթա~ր, օրը ճաշ դառավ, է՜, կովերին հանդը տար, եղյամոտ կանաչն արածեն, որ լավ կաթ տան: Թոռներիս էս շաբաթ մածուն չեմ ուղարկել… Էս մի հերինջը ծանրած է, ուշադիր կլինես դաշտում չծնի հանկարծ…
-Արտաշ դայի, տանում եմ, տանում, հանգիստ եղի: Մութը չընկած կբերեմ, դուրս կգաս, որ քո կովերին ջոկես, թե չէ մեկ մեկ խանռվում են խալխի ցուլիկների հետ, գնում կորչում:
Ոլորապտույտ ճանապարհը տանում է դեպի անտառի փեշին ծվարած մի փոքրիկ գյուղ, սարի վրայից երևում է ձորափին՝ թեք ժայռի վրա գտնվող պապիս հինավուրց տունը, հարակից երբեմնի փարթամ այգին, որը կիսով չափ չորացել է: Առուն հոսում է այգու միջով, անցնելով հարակից գյուղերով, շեներով՝ հատում հայ-ադրբեջանական պետական սահմանը:
Պապս ամեն առավոտ, ինքն իր հետ խոսելով, ապակեպատ հին պատշգամբում վառում է վառարանը, երկու ձվի ձվածեղ անում, թխած հացը մառանից բերում և նախաճաշելով՝ պատրաստվում իջնել ձորափի իր այգին: Դուրս գալիս մի տխուր հայացք է գցում տատիս՝ պատից կախված մեծ լուսանկարին և ասում.
-Էդ ինչի՞ էդքան շուտ հեռացար ինձանից, այ կնիկ, էս ձորի մեջ ինձ մենակ թողեցիր, բա դու խիղճ ունե՞ս…
Գրպանից հանելով սպիտակ թաշկինակը՝ պապս արցունքները սրբում է և անցնում ամենօրյա գործին։
-Քանի մարդու ոտն ու ձեռն աշխատում է, նա պետք է բեռ չլինի ուրիշների համար, պետք է իր արդար քրտինքով իր մի կտոր հացը վաստակի, եղածից էլ կարիքավորներին բաժին հանի։
Պապս մտնում է հեկտարներով ձգվող իր այգին, խոսում կարմրին տվող, բերքից կքած խնձորենու հետ, խանդաղատանքով շոյում գետնի վրա թփից կախ օրեցօր ծանրացող ձմերուկները, ոսկե մեծ գլուխներով արևածաղիկները, այնուհետ վարունգների ծիլերը խնամքով կապում է փայտերով սարքած թելերին:
Գետի ափին՝ խաղողի փարթամ որթերի թառմայի վրա բարձրացած տերևների շվաքին, սեղան է սարքել պապս և սպասում է, թե երբ են առատ բերքի սեզոնին աղջիկներն ու թոռները գալու, որ նստեն սեղանի շուրջ շարված կոճղերի վրա, հողը փորելիս իր գտած հնամենի կավե բաժակներով խնոցու թան խմեն, իր ցանած բերքն ու բարիքը քաղեն, տանեն:
-Շուտ շուտ եկեք, ձեզ մատաղ, ձեր ծեր պապն էս ձորում մենակ է մնացել…
Սա ասելով պապս գրպանից հանում է թաշկինակը և տատիս հիշելով՝ արցունքները սրբում:
Իմ ձևավորվող աշխարհայացքի վրա խորը տպավորություն է թողել պապիս անցած և ապրած կյանքը, նրա ապրումներից ծնունդ առած մտքերը:
Պապս տասնչորս տարեկան է եղել, երբ հայրը մեկնել է ռազմաճակատ և այլևս չի վերադարձել: Պապիս մորը՝ գեղեցկադեմ Սաթենիկին, հանգուցյալ ամուսնու ծնողները երկրորդ անգամ են ամուսնացրել՝ հանձն առնելով որբ մնացած թոռան խնամքը: Պապս գրաճանաչ է դարձել գյուղի դպրոցում: Երբ տասնութը լրացել է, որպես տատ ու պապի միակ խնամակալ, նրան բանակ չեն տարել: Ամուսնացրել են պապիս տասնվեցամյա տատիս հետ: Միասին ապրել են մոտ կես դար, ինչպես հանգուցյալ տատս էր ասում.
«Ոչ մի օր իրարից հեռու չենք կացել…»:
Թեպետ հինգ երեխա ունեին, բայց կյանքի վերջին տարիներին երկուսով էին մնացել իրենց հինավուրց մեծ տան մեջ: Միասին այգի էին մշակում, անասուններ պահում և չորս երեխաներին հավասար բաժին հանում իրենց պահած անասուններից և մշակած հողակտորից ստացված բերք ու բարիքը: Կրտսեր որդին՝ որին տատս ամենաշատն էր սիրում, վաղ տաիրքում էր մեկնել արտերկիր և հազվադեպ էր հիշում հեռավոր գյուղում ապրող իր զառամյալ ծնողներին:
Երբ ես նրանց տանն էի գիշերում, քունը երկար ժամանակ մոտ չէր գալիս կոպերիս, պապիս հնամենի ձայնը ականջներումս է տակավին. գիշերն անցնում էր պապիս պատմություններով, որոնք լի էին անիրական թվացող դեպքերով, անհավանական դիպվածներով, լավ ու վատ ժամանակների մասին հուշերի անվերջ մրմունջներով: Դրանք միաժամանակ և խանգարում էին քնել և հնչում էին մեղմ օրորոցայինի նման: Ես հաճախ մտածում էի՝ լռո՞ւմ էր արդյոք պապս, երբ տեսնում էր, որ քունը տիրել է ինձ, թե շարունակում էր համագյուղացիների մասին իր պատմությունները մինչև լույս:
Երբ առավոտյան արթնանում էի, դռան շեմին չէի գտնում պապիս փոշոտ տրեխները, նա վաղուց արդեն հանդ էր գնացել բանջար հավաքելու, անասուններին տիրություն անելու: Պապս երբեք չէր վստահում գյուղի նախրապանին, ասում էր.
-Ջահել է, էլի, կովերին անտեր կթողնի, մի ծառի տակ կքնի: Խեղճ անասունները կգնան դեպի ականապատ դաշտերը կամ սահմանը կանցնեն թուրքի բաժին կդառնան…
Երբ երեկոյան իջնում էի ձոր, պապիս ու տատիս գտնում էի կողք կողքի ծառի շվաքին նստած, իրենց մշակած մատղաշ վարունգներն ուտելիս.
-Էս տարվա վարունգը դառն է, այ կնիկ, անցած տարվա սորտն ավելի լավն էր: Եկող տարի, աստծո հաջողությունով սաղ լինենք, էն մի սորտից կցանենք,-ասում էր պապս և անհանգիստ նայում տատիս՝ սպասելով նրա արձագանքին: Այդ պահին ինձ թվում էր, թե պապս ուզում է տատիցս լսել ոչ թե վարունգի տեսակի այլ այն մասին, որ տատս խոստանա, որ եկող տարի սաղ կմնա, իրեն մենակ չի թողնի:
Երբ ինչ որ լավ մարդու մասին էր պատմում պապս, ով վաղաժամ կյանքից հեռացել էր, միշտ կրկնում էր.
-Աստված լավերին է տանում իր մոտ…
Տատս, որ ավելի լռակյաց էր, գլխի հնազանդ շարժումով հաստատում էր պապիս ասածները:
Մի օր էլ Աստված իր մոտ տարավ իմ լավ, բարի տատին: Պապս, որ առանց տատիս չէր ապրել և ոչ մի օր, մնաց անօգնական, մեն մենակ: Մինչ տատիս հուղարկավորությունը պապս զօր ու գիշեր նստեց դիակի մոտ և տեսավ՝ ինչպես են չորանում տատիս արտևանունքները, գունափոխվում մաշկը: Նա նայում էր կեսդարյա իր անդավաճան ուղեկցի անշնչացած մարմնին և հուսահատ փորձում իր հարցի պատասխանը լսել նրանից.
-Ինչո՞ւ մենակ թողեցիր ինձ, այ անխիղճ…
Ես հաճախ փորձում եմ վերակենդանացնել տատիս դիմագծերը՝ թուխ մաշկը, տխուր աչքերը, որոնց խորքում ասես չիրականացած երազանքների անթեղված կրակ էր, լռակյաց ու անտրտունջ նրա կերպարը:
Այդ օրերից շատ բան է կուլ գնացել ժամանակի անհունության մեջ՝ անկրկնելի, անվերադարձ, բայց ամեն անգամ տատիս հիշելիս պապս արցունքն աչքին մրմնջում է.
-Աստված ինձ տաներ էլի, անկնիկ մարդն ո՞ւմ է պետք, անմարդ կինիկն էլի իրան յոլա կտանի, համա անկնիկ մարդը բանի պետք չի…
Պապիս հյուրընկալ օջախում հաճախ հացընկեր են դառնում համագյուղացիները, օտար անցորդները: Պապս մառանից բերած ուտելիքի կողքին է դնում իր քաշած ծիրանի օղին և մի քիչ հարբելով՝ հիշում Օհան ամու խոսքերը. «Մարդը կերթա, աշխարքը կմնա»: Ապա հարևան Մինասի հետ խոսքն իրար բերանից խլելով՝ արտասանում են. Կանաչ դաշտի պարզ հոլիկը շահի ոսկե քյոշքից լավ է,
Քրտինքովդ կերած հացը սուլթանների ճաշից լավ է:
Շահիրների մուղամներից քամու ազատ շունչը լավ է
Հարուստ, հպարտ ախպորիցդ սրտամոտ օտարը լավ է…

 

 

 

Կարծիքներ

կարծիք