Կարոտ

Մենք ընտանիքում չորս երեխա ենք: Քույրերիցս հետո ես երրորդն եմ: Երբ բնակավայրերում վիճակն անկառավարելի էր դարձել, հայրս որոշեց գոնե մեզ` չորսիս, հանել գյուղից ու տատիս հետ հորեղբորս մոտ ուղարկեց, Երևան:

Բագինե (աստվածուհի) էր տատիս անունը: Բարությունն իր ողջ էությամբ ժողովված էր նրա աստվածային բնության մեջ: Արկերից ակոսված ոլորապտույտ ճանապարհը թվում էր վերջ չունի: Մոտ չորս հարյուր կիլոմետր կտրեցինք բեռնատարի թափքում` ալյուրի պարկերի, յուղի ու պանրի կճուճների, դոշաբի ու մուրաբայի տարաների հետ միասին:

Իսկ Զանգեզուրի մոլեգնած քամին վայրենի խաղ էր սկսել մեր առանց այդ էլ վախից փշաքաղված մաշկի հետ: Տատս մեզ վրա քաշեց ծակծկված թափքի անկյունում մոռացված հին ու փոշոտ կարպետի մի կտոր, ու, չեմ հիշում ինչպես, ճանապարհից հոգնած մարմինս նիրհին տրվեց: Մարմինս մի տեսակ ծուլացել, հնազանդվել էր կարպետի ծանրությանը, իսկ կոպերիս տակ հերթով պտտվում էին տատիս ու մորս աճապարող ուրվագծերը, ովքեր ձեռքի տակ ընկած տոպրակների մեջ էին հավաքում մեր հագուստը, ու ես չէի հասկանում, թե ինչու էին հավաքում նաև ձմեռայինը, երբ հունիս է…

Առաջին օրը մեզ լավ ընդունեցին, տաք ապուր ու միրգ հյուրասիրեցին: Միայն հացն էր պակասում: Տատս քաթանե պարկից հանեց մի ծալ թոնրի հաց, որ այդ գիշեր էին թխել մորս հետ, քանի արկերը լուռ էին, պանիր ու կարագ, չիր ու չորաթան, ապա, ափը սահեցնելով գլխներիս, կրկնում էր մեքենայաբար, հայացքը հեռվում.

-Կեր ջանե, կեր:

Առաջին մի քանի օրը հանգիստ անցկացրինք: Հացի խնդիրն ամենակարևորն էր քաղաքում: Մարդիկ երկար հերթ էին կանգնում և կտրոններով, ըստ շնչի, հաց գնում: Իսկ մենք ալյուր ունինք մեզ հետ բերած (տատս առանց հացի տանից դուրս չէր գա), հացի պակաս չէինք զգում: Միայն կարոտն էր անխնա տանջում ու ուժասպառ անում: Եվ օրեցօր ահագնանում էր օտարության զգացողությունը:

Չորսիցս ամենաբռնկունն ու ըմբոստը ես էի, և տատս դա լավ գիտեր: Երևի դրա համար էր ամեն սեղան նստելիս ընկճված ու խեղճ հայացքով խնդրում լռել: Մի օր էլ, չիմացա ինչպես, մոռացա իմ ու տատիս անխոս պայմանն ու ետ հրեցի ապուրի ափսեն: Աչքիս առաջ, սև ու սպիտակին տալով, լողում էին գյուղի անձավում անցկացրած մեր օրերը, այդտեղ հավաքված երեխաններիս մայրերի ու տատիկների բերած, փայտե գերանների ու տախտակների վրա փռած ամենափափուկ ներքնակներն ու սավանները, որ բոլորս կիսում էինք մի տան երեխաների պես` առանց իմ ու քոյի:

Ուտում էինք նոր բերած թարմ հացը` առանց հարցնելու, թե ում մայրը կամ տատն է թխել: Եթե պատահում էր` մի քանի օր կացարանից դուրս գալու հնար չէր լինում, նույն հավասարությամբ կիսում էինք վերջին հացը: Կարևոր չէր` ում մայրն էր հեքիաթ պատմելու, բոլորս, նույն ռիթմով շնչելով, հյուսում էինք մեր երազները` բոլորիս համար հավասարաչափ հարազատ դարձաձ ձայնի տակ:

Գլուխս շոյող մատների ջերմությունից սթափվեցի, վեր կացա ու ասացի.

-Մենք երեք օրվա ապուր չե՛նք ուտի, տա՛տ: Եթե չի կարելի ուտել այն ապուրից, որ նրանք են ուտում, հենց հիմա կգնանք ու կհրաժարվենք սրանց ողորմությունից:

Տատս լուռ գրկեց գլուխս, դողդոջուն շուրթերը հպեց ճակատիս, ապա հազիվ լսելի ձայնով ասաց:

-Խաղաղվիր, բալես, չենք ուտի: Գիտեմ ինչ կանենք, միայն թե հանդարտվիր: Ախր նրանք էլ մի լավ օրի չեն:

Նա սենյակ մտավ, մեր ունեցած-չունեցածը հավաքեց մի մեծ շալի մեջ ու դուրս եկավ բակ: Այնտեղ խորդանոցի նման մի բան կար: Տատս ու քույրերս մաքրեցին այդ փոքրիկ ու խոնավ խուցը, ես ու եղբայրս էլ երկաթի ու փայտի կտորներից քնելու տեղ էինք սարքում: Ոչնչով չէր տարբերվում գյուղի մեր գետնափոր կացարանից: Միայն արկերի հռնդյունն այստեղ լսելի չէր…

Քիչ անց զարմիկներս ներքնակներ ու մի հին, ժանգոտած վառարան բերեցին:

-Ավար-չավար որ վառենք, խոնավությունը կանցնի,- գոհ ժպտաց տատս:

Կամաց-կամաց հարմարվեցինք, տատս հաց, մեկ-մեկ էլ գաթա էր թխում: Հորեղբայրս էլ բերում էր` ինչ կարող էր: Աշնանը մեզ դպրոց տարան: Քույրերս հեշտ հարմարվեցին, գուցե ձևացնում էին, որ հեշտ էր, իսկ ես հասկացա, որ օտար լինելու հանգամանքն այստեղ էլ նշանակությունն ունի:

Մի օր կապտուկներով տուն եկա, տատս չգիտեր ինչ աներ: Արտասվում ու, հազիվ լսելի, ասում էր.

-Էս ամանաթ էրեխու ծնողին ի՞նչ պատասխան եմ տալու:

Չուզեցի ավելի վշտացնել նրան ու պատմել, որ դպրոցի տղաներն ինձ համար ողջույնի ներկայացում էին պատրաստել:

-Տա°տ, մի նեղվիր, դրանք էլ դեռ կիմանան, թե ով է թուրքը: Իսկ հիմա ասա` որտեղ ես դրել հին գործիքների արկղը, որ առաջին օրն էինք տեսել: Աշխատանքի ժամին աղջիկները գործել են սովորում: Ես շյուղեր եմ սարքելու:

Ու գործի անցա: Հեծանվի հին անիվներից հանում էի ձողերը, որոնք իմ ձեռքի տակ հղկվում, շյուղերի էին վերածվում: Շուտով ոչ միայն դասարանի, այլև դպրոցի աղջիկներն ու տեխաշխատակիցները դարձան իմ պատվիրատուները:

Իհարկե, շյուղերի գործը մեզ չէր կերակրի, շարունակ մտածում էի մի այլ հնար գտնելու մասին: Մտախոհ նստել էի բակի կիսաչոր խնձորենու տակ ու փափագում էի մայրիկիս մեկ անգամ ամուր գրկելու ու մի կուշտ արտասվելու մասին: Եվ հորիզոնում մեռնող արևի կարմրածիրանագույն շողերն այնպես խաբուսիկ էին թվում ինձ… Երևի հենց այդ պահից էլ սկսեցի ատել մայրամուտը: Ամեն առավոտ արթնանում էի նոր հույսով. ամեն անկյունում, ամեն պատահական անցորդի մեջ հորս էի փնտրում: Իսկ օրվա վերջին համոզվում, որ մի նոր կսկիծ էլ ավելացավ կարոտի իմ կծիկին:

Շուտով մտքերս ու ձեռքերս զբաղեցնելու նոր հնար ճարեցի: Մեր կացարան-տնակի մոտ դիզված ավելորդ ու ոչ պիտանի իրերի խուրձի մեջ շշանման փոքրիկ տարաներ նկատեցի: Հավաքեցի: Քույրերիս խնդրեցի հին ու քրքրված բազմոցի բամբակը մանել: Իլիկ սարքելու համար շատ բան պետք չեղավ:

Մնում էր տարաների մեջ նավթ լցնել ու վառել բամբակե ինքնաշեն պատրույգը: Փոքրիկ պտուտակը, որ բարակ լարից էի սարքել, օգնում էր թելը վեր ու վար տանել: Այդ տարիներին հացի խնդրին կողք կողքի հետևում էր նաև էլեկտրականության խնդիրը: Ուստի գումար վաստակելու իմ երկրորդ փորձն էլ հաջողություն ունեցավ:

Օրը տարի էր թվում… Բայց մեր կողքին տատս կար` աշխարհի չափ բարի, կարեկցող ու հոգատար, աստվածուհու պես գորովալից: Մարմնիս ամեն կապտուկ, մատներիս ամեն կոշտուկ անհետանում էր նրա մի շոյանքից, ներսումս ծանրացած զայրույթն ու հուսահատությունն անկարող էին դիմադրել նրա խաղաղ հայացքին…

Նորից հունիս էր: Տատս մոտեցավ, տարօրինակ ջղաձգումով գրկեց ու ասաց.

-Հավաքվենք, գյուղ ենք վերադառնում:

Լիսագոր, Շուշի, ապա Ստեփանակերտ… Ամենուրեք զրնգում էր խորհրդավոր լռությունը… Ցամաքած ցայտաղբյուրներից գորշություն էր հորդում… Գյուղ հասնելու ճանապարհին տատս վշտացած նայում էր արկերից ակոսված փողոցներին, քարուքանդ տներին ու խոր հոգոց հանում.

-Կշինենք, բա ինչ կանենք…

Հանկարծ մի ուժեղ, բայց խուլ պայթյուն ընդհատեց նրան: Ճիշտ է, հասկացանք, որ մեզանից շատ հեռու էր, բայց մի տեսակ զգաստացած նայեցինք տատիս: Փակ աչքերով ու խեղդված ժպիտով արտասանեց.

-Ջանե ՜, ձենիդ մատաղ…

Գորշ փրփուրներով սքողված երկնակեղևը ճաք տվեց, կեղևաթափվեց` թել-թել, կաթիլ-կաթիլ այնպես, ինչպես ներսումս կամաց-կամաց ահագնացած հույզերի կծիկը: Հայացքով հորդորում էի ծխացող մոմին, որ հանկարծ չմարի: Լույսի բարակ շիթի տակ հատ-հատ մարմնանում էին հուշերիս ամենաթանձր պատկերները. հին քարանձավներով շրջապատված մատուռը, մոշի և ուղտափշի թփերի արանքով այնտեղ տանող արահետը և բարալիկ ձեռքը, որ ինձ միշտ մատուռ էր ուղեկցում, ու հեքիաթը… քաղցրաբարբառ, քնքշությամբ համեմված հեքիաթըª պարտադիր բարու և չարի մասին, ուր բարին միշտ հաղթում էր:

Հավատի, հող ու ջրի հանդեպ սիրո, մատուռ ու եկեղեցի գնալու առաջին ծիլերն իմ մեջ արմատ են գցել տատիս ցանածիցª խնամքով, հատիկ-հատիկ:

Առաջին անգամ մենակ մատուռ եկա, առաջին անգամ ոչ թե նա է ինձ համար աղոթք մրմնջում, այլ ես` նրա… Ականջներիս մեջ սվվում է նրա ձայնը`  « Ձենիդ մատաղ… »:

Վարարեց անձրևը:

Կամաց հրում եմ ինձ միշտ ներս կանչող, հյուրընկալ դարպասը:

Քայլերս առաջ են մղում ինձ նեղլիկ կածանով: Կես քայլ շեղվեցի կածանից, բացեցի աղբյուրի ծորակը, ափերիս մեջ առա սառնորակ ջրի շիթն ու խոնարհվեցի, որ խմեմ: Ափերիս մեջ տեսա այն տղային, որ տարիներ առաջ, երկար ճանապարհից ուժասպառ, շուրթերը տատի վարդաբույր ափին հպած` կարոտով ու ագահությամբ ներծծում էր խորշոմած փոսիկի մեջ հավաքված ջուրը: Հենց այդ պահին էր որոշել` այլևս երբեք օտար աղբյուրից բերանը ջուր չի առնելու…

Կարծիքներ

կարծիք