«Անհայտի սահմանը» երկը- էսսէներ

Հեղինակ:

Մերուժան Տէր-Գուլանեանի այս փորձագրութիւնները լոյս ընծայուած են վերջերս  «Անհայտի սահմանը» խորագրով: Երկասիրութեան խմբագիրը Ալեքսանդր Թոփչեանն է:

Իր կաղնիի հասակը բարձրացնող հատորը օժտուած է յառաջաբանովը հեղինակին ուր կը կարդանք.«Փորձելու եմ հասկանալ՝ ինչպէս եղաւ, որ մանկութեանս տարիներին ես չկարողացայ բռնել ջուրը և երդիկից ընկնող արևի ճառագայթները»:

Հեղինակը իր գործին առաջին տողերովը հոգեբանական գիտութեան լայնշի ու ծաղկալի  դուռը կը բանայ:

Շարունակելով. «Եւ հիմա, անհայտի սահմանին հասած, որից այն կողմ թւում է թէ ամէն ինչ փլուզւում է, մտածում եմ, թէ մարդը ինչու է գրում, չէ՞ որ մեզանից առաջ բոլոր երեւելի գրքերը գրուած են արդէն, եւ մեզ մնում է լինել մեծերի աշակերտը խոնարհ: Բայց ի՞նչ ձայն է որ կանչում է մեզ լինել ուշադրութեան կենտրոնում, թէ՞ առնչուել ոգուն համաշխարհային, ինչը որ անմահ է…»:

Յայտնօրէն այս տողերը ըսել կուզեն մեզի, թէ հեղինակը անցած ըլլալով կեանքի բազում փորձութիւններու ու փորձի բովէն ու մօտէն տեղեակ ըլլալով նաեւ միջազգային գրականութեան,  նորովի շատ ըսելիք ունի մեզի…

Եւ ահա մեր ընթերցումը պսակադրող-դիմաւորողը կըլլայ Հրաչեայ Սարուխանը իր «Թուղթ առ բարեկամս» խորագիրին տակ բացայայտելով իրա՛ւ բարեկամութեան մէկ բուրալի կեցուածքը, ներկայացնելով Մերուժան Տէր-Գուլանեան մարդու եւ գրողի ծաղկալի կենսագրութիւնը: Եթէ որեւէ հայ գրող ունենայ միայն մէկ ընկեր հենքէն, հոգիով Հրաչեայ Սարուխանի բաւարար է, որ ենթական Արծիւի նման երկինքը գրաւէ, ու մենք երանելի կոչենք զինք:

Այս վիպային գիրքի ողջ տարածքին խոսողը Մերուժան Տէր-Գուլանեանը պիտի ըլլայ ու մենք ուշադիր ունկնդիրը արձակագիրի իր խօսքին

«Անհայտի սահմանը»- Էսսէներ- Եւ ահա, հեղինակը կրցած է ճեղքել «Տիեզերական սարդոստայնը»: Ապրելէ յետոյ Չընդհատող մկրտութիւն իր կեանքին: Որեւէ գրող, որ ազգին ալ պատկանի, անպայման կը փորձագրէ իր կեանքը այլոց կեանքին ալ խառնելով: Տէր-Գուլանեանը բացառութիւն ըլլալ չէ ուզած.- Ահա թէ ինչու. «Եօթերորդ եղբօր բացակայութիւնը» փորձագրութիւնը՝ բայց ո՛չ փորձանքը.- Էրզրումներից գաղթած իմ Յովհաննէս պապը վեց զաւակ ունեցաւ՝ հինգ աղջիկ, մի տղայ, և այդ մի տղան իմ հայրն է, և պապս երազում էր, որ մայրիկս եօթ տղայ ունենայ, սակայն մայրս վեց տղայ ունեցաւ եւ, ափսո՜ս, ոչ մի աղջիկ, եւ այդպէս էլ ես քոյր չունեցայ»:

Ընթերցող սիրելիներ, դուք պիտի ըսէք հեղինակը ինքնակենսագրական մը կը գրէ: Կը սխալիք, չարաչար կը սխալիք, եթէ չկարդաք շարունակելի խօսքը հեղինակին, որ ահա. «Պապս երկար ապրեց եւ այդպէս էլ չմոռացաւ իր Դաւիթ հօր տունը Ջրասուն գիւղի գետափին: Ինչպէս որ իմ մայրական պապը, որ իր Փառանձեմ կնոջ Շահ Պարոնեան իշխանական տոհմի հպարտութիւնն էր կրում իր մէջ, դարձեալ չմոռացաւ Ձիթով գիւղի առաւել գեղեցիկ գետափնեայ գիւղը»:

Հիմա հասկցա՞ք թէ Տէր-Գուլանեանի գրածը ամբողջ ազգի մը կենսագրականն է ի պատկերի իւրում: Հոս, ամբողջ ազգն է շնչողը իր բնակավայրերով շնչող…:

«Անվերծանելի երեք արգելքե: «Էսսէե փո՞րձ մըն է կատարածը թէ մարդու հոգին խռովող իրականութիւն:

«Մարդը իր կեանքի ընթացքում ընտրութեան անսահման հնարաւորութիւն ունի՝ բացի երեք բանից. մարդը չի կարող ընտրել իր հայրենիքը, չի կարող ընտրել իր ծնողներին եւ անհնարին է ընտրել սեփական զաւակներին: Մարդը հնարաւորութիւն ունի նոյնիսկ իր մահուան օրն ընտրել, բայց ոչ ծննդեան: Ահա թէ որտեղ է գաղտնիքը»:

Գուցէ այս պարզ իրողութեան մասին ըսէք. -Լոկարիթմի խնդիր է: Ու լուծել անհնարին, քանի վերէն պատուիրուած է: Պապիկս իմ վերի հրամաններուն պիտի քֆրէր: Պապիկ է: Իրաւունքը՝ Պապիկին է:

«Խոստումի բանալին»- Ամէն դուռ բացո՞ղ բանալին թէ՞…

Հեղինակը կրնաք ըսել մանրուքներու կանդրադառնայ, զգո՜յշ, աթոմն ալ մանր է, բայց կրնայ քանդել աշխարհը:

Տէր-Գուլանեանը փոքրիկին ուժն է, որ կը հաստատէ: Յիշենք, Հայաստանն ալ այսօր փոքրացած է, բայց… տիրացած է՝ տեւելու անմրցելի ուժին: Հեղինակը զայդ կը հաստատէ, օրինակը փոխելով. «Եթէ չկայ շարժում, չկայ նաեւ ժամանակ, եթէ չկայ խօսք, չկայ իրականութիւն: Այսինքն թէ՝ խօսքից դուրս մնացեալը անիրական է, հաստատուն թուացեալ»: Այդ չէ՞ պատճառը, որ բոլոր ժողովուրդները նոյն ձեւով ու կը տառապին:«Երբ հարցնողն արթուն է»- Պատմութիւն, կարծէք հեքիաթ մըն է: Ջավախքի մէջ Գայլ կոչուող պատանի մը կայ, որ սանձարձակ կը սպաննէ վախ, զարհուրանք կը տարածէ իր շուրջբոլորը: Եւ ահա, օր մըն ալ Գայլին դիմացը կը կանգնի մանչուկ մը: Գայլը ապահով կը զգայ ինքզինք քանի մինչ այդ օրը անպատիժ մնացած էր իր ըրածներուն՝ մարդիկ սպաննելուն համար: Գայլը հարց կուտայ.-Տղայ ջան, խնձոր կուզե՞ս: Ոչ, կը պատասխանէ տղեկը, յատուկ ձեր մօտ եկած էի ձեր որպիսութիւնը հարցնելու համար: Այդ ըսելն ու դանակը Գայլի սիրտին մխրճելը րոպէական կըլլայ: Գայլը տեղւոյն վրայ հոգին կաւանդէ: Գայլը մեռած էր: Ժողովուրդը ազատ շունչ մը կառնէ…: Տղեկը դատէ ալ կազատուէ: Անպատիժ մնացողը եթէ չպատժուէր… Հոկտեմբեր 27.ի պատմութիւնը լաւ իմացող հեղինակը տղեկին արթուն ըլլալը կը հաստատէ: Վերի թուականին արթուն մէկը չկա՞ր ողջ Հայաստանի մէջ: Մեր պետութիւնը սպանողները ինչու՞ չպատժուեցան: Ո՞վ ծածկեց այդ հարցերու հարցը…

«Սղոցարանի թախիծը»- Երկիրը մեր, այսօր, սղոցարանի վերածողներ կան: Ինչու՞ համար, մարդիկ տուն կառուցեն պիտի տախտակի պէտք ունին: Տախտակ պատրաստելու համար ծառ կը կտրեն: Հայրենի ծառը կանաչազարդ պահելու փոխարէն հայրենի ծառը կը կտրտեն, տախտակի պէտք ունին: Սղոցարանն ալ թեփով լեցուն է: Ու այդ թեփը սղոցարանին մէջ կտրուող ծառին արցունքն է:

Կըսեն. – Հայաստանի մէջ հայ մտաւորականութիւնը լռած է: Բայց այս պատմութեամբ ահա կը տեսնէք թէ հայ մտաւորականութիւնը որքան զարթուն է:

«Դարձեալ իմ հայը»- Հայը հայ մը կը փնտռէ ու չի գտներ: Բայց ինչու չի կրնար գտնել երբ ինք հայ է: Այսինքն ինքզինք կը փնտռէ, առանց կարենալ գիտնալու թէ արդէն ինքն է հայը: Բայց ահա նոյնինքն ա՛յս հայը, որ ինքզինք կը փնտռէ, չկարողանալով գտնել իր ուզած հայը, կորոշէ օր մը գտնել հայը…

Իսկ հայուն համար կըսեն.- Ուր ալ երթայ իշխան է, ղեկավար է: Թագաւոր է: Այս խօսքը ստախօսութիւն է պիտի ըսէք, ինչու՞: Որովհետեւ ոչ հեռու անցեալին, հայրենական պատերազմի օրերուն երեք հարիւր հազար հայ զինուոր նահատակուեցավ ֆաշիզմի ձեռքով: Այո՜… շատը կը կորսնցնենք, բայց… քիչով կը գոհանանք: Ծովերը կորսնցնելով լիճերով կուրախանանք:

Վերջապէս անպայման հայը պիտի գտնէ հայը:

«Ուղիղ խնդիր»- Լուծել կուզենք, ոչ միայն կուզենք, այլեւ որոշում ենք լուծել: Այդ մասին բեմերէ ճառել գիտենք, բայց ճար անենքը օդէն կը սպասենք:

Թող քիչ մըն ալ սպասենք, որպէսզի… Արարատը գտնենք:

Այս ուղիղ խնդիրը լուծելը կատակի մի հասցնէք ինչպէս հասցուցած էիք.- Պարոնայք, եթէ անօթի էք, ախորժակ ունէք, գացէք Արարատ ճաշարան, բայց մի մոռնաք ձեզի հետ տանիլ Րաֆֆիի մէկ վէպը, սկսեցէք կարդալ այդ վէպը ճաշը անպայման կը մատուցուի:

«Այս հովիտն արքաների»- Գիտէինք, որ Յակոբ Պարոնեանը մեծ երգիծագիր է, նոյնպէս Երուանդ Օտեանը, Խիկար ստորագրող Յովհաննէս Աղպաշեանը եւս քիչ մը երգիծագիր էր: Նկարչութեամբ երգիծագիր էին Սարուխանը, Տիրան Աճէմեանը, ուրիշներ ալ կային:

Բայց ահա նոր մը՝ որ երգիծանքը վերածած է հիւմըրի: Մի կասկածէք՝ Մերուժան Տէր-Գուլանեանն է որ այս երկասիրութիւնը օժտած է արծաթահունչ հիւմըրի ոսկեշղթայվ մը՝ որ ժանգոտիլ չունի:

«Երբ ցեղական ձին յոգնում է ականջները սառչում են: Դարեր ձիավար դառնալով յոգնեցուցած ենք մեր ցեղական ձին, այսինքն՝ մեր թռչող ձիին ականջները սառեցուցած ենք: Ու մենք կասպանդակենք մեր յոգնած ձին, փոխանակ մեր յոգնած ձիին ականջները շփենք, որ տաքնայ ու հնազանդի մեր կոչերուն: Այս մէկը ահա՛, անպայման մաքուր հիւմըր է»:

«Ինքնութեան քարի պտոյտը»- «Իմ անկատար երազանքի Էկզիւբերի գրողն ու օդաչուն ասում էր՝ թերեւս սիրել իրար չի նշանակում նայել իրար ու պատեհապաշտ խոստումներ տալ, ալ սիրէ իրար նշանակում է նայել մէկ ուղղութեամբ: Ուղղութիւն, որ խարանուած է ցանկացած ցեղի էութեանը:

Իսկ ուղղութիւնն այդ ունի օրինակ, մեզանից հեռու զարմանալիօրէն չդատարկուող պապիս ջրհորը եւ գետակները մեր, որ պտտեցնում են ինքնութեան քարը մեր՝ տակները մեր ազգիս քսանհինգ հազարամեայ ջրաղացները, եւ հեռանալով մեզանից դէպի պատմութիւն, մեզ են թողնում իրենց ճանաչած յարդագողի ճանապարհը յորդորելով, որ մենք էլ ճանաչենք»:

«Երեք երկաթեայ գիշերներ»- Ջավախքցիները սովորութիւն ըրած են այս անունը տալ գիշերահաւասարի ժամանակ: Այդ պահերը Կնուտ Համսունը եւս այդպէս կոչած է. «Երբ ոչ գիշերն է կարճանում եւ ոչ ալ ցորեկը երկարում, երեք օր ժամանակը կանգ է առնումե: «Այդ օրերին ամէն ինչ թոյլատրւում էր՝ պարտք վերցնել ու չվերադարձնել, սուտ խօսել ու չպատժուել, խոստանալ ու չկատարել: Բոլորը ժամանակից դուրս էին»: Հեղինակը պատմական տեղեկութիւններ տուած կըլլայ երբ շարունակելով տեղեկատուութիւնը կաւելցնէ.- «Եւ ժամանակից դուրս մի օր մեր գիւղի ցուլը և Բալխոյ գիւղի գոմէշացուլը կռուեցին»:

Գոմէշացուլը եղած է հզօր, դիմացինը՝ լղար, բայց արժանապատւութեամբ ընդունած է ընդհարումը, կռիւը: Կռւողները իրարմէ բաժնել չեն կրցած երկու գիւղերու հոն հաւաքուած բազմութիւնը, կռուողները իրենց սեփական արիւնին մէջ տապլտկած են: Գոմէշացուլը կը բառաչէ, փորը պատռուած է:

«Այդ ողբերգական տեսարանից յետոյ ես տեսայ թէ ինչպէս ոտքերը հոսող ջուրի մէջ կախած, դեռեւս կանաչ շիւը ձեռքին, ջրերի հետ խաղալով, կարծես ինքն իր համար խոսում էր մեր գիւղի հարիւրամեայ Մանիկ տատմերը.- «Հազար ծնունդ ընդունեցի իմ կեանքում, բայց չճանաչեցի նրանց կեանքը, ինչպես որ չկարողացայ բռնել ջուրը հոսող, որ մեր կեանքի ժամանակն է: Ու չգիտեմ՝ ես գտա՞յ, թէ կորցրի, եթէ կորցրել եմ ի՞նչ էր եւ ո՞վ գտաւ, իսկ եթէ գտել եմ ու՞մ կորցրածն էր: Եւ այդ ամէնը ինձ թւում է, որ ժամանակից դուրս էր»:

«Յաւերժ թուացող յաւերժութեան աչքերը »- Այս համարեայ 500 էջ պարունակող յուշապատումներու մէջ Մերուժան Տէր-Գուլանեանը ոսկեջրած է հայ գիւղը իր սովորոյթներով, մեր օրերու հեռուներէն տալով հայ կեանքի անցելայուշ, ապրող պատկերներ, ինչպէս մօտիկ անցեալ կատարած էին գիւղագիր կոչուող մեր արձակագիրները արուեստի լեզուով՝ արևեւմտահայերէն մաքրամաքուր սրբազան լեզուով՝ Ռուբէն Զարդարեան, Բենիամին Նուրիկեան, Վահէ Հայկ, Յակոբ Օշական ու Թլկատինցին:

Իսկ այս անգամ մաքրուած արեւելահայերէնով, որ դարձած է պետական լեզու, աղբիւրի պէս հոսող զուլալ լեզուով հայ գիւղը մեզի կը ներկայացնէ ոչ թէ գիւղագիր, այլ արձակագիր Մերուժան Տէր-Գուլանեանը բեհեզեայ հագուստ հագցնելով իր հոգեհարուստ պատմութիւններուն զոր կրկնենք հիւմըրով: Հոս կարժէ շեշտել, որ զօրաւորը չէ որ կը յաղթէ ինչպէս ծանրաշարժ կրիան կը յաղթէ շոգեպինդ վազող նապաստակը:

«Դատարկ թուացող յաւերժութեան աչքերըե պատումին մէջ ինչպէս այս հատորին վերջնակողքին վրայ համակ ժպիտ՝  Մերուժան Տէր-Գուլանեանը կը… հիւմըրապատէ. «Յաճախ, թերեւս, գուցէ առհասարակ, մենք չենք էլ գիտակցում, որ մեզ անընդհատ հետեւում է յաւերժութեան դատարկ հայեացքը, որի փայլի մէջ մենք ընդամէնը տարտամ արտացոլանք ենք: Եւ չընկալելով, չհասկանալով էականը՝ մենք մեզ պահում ենք այն կանանց կամ տղամարդկանց նման, որոնք իրենց խեղճութիւնն ու թուլութիւնը թաքցնում են շքեղ զուգսի կամ կեցուածքի թիկունքում»:

Եթէ մարդիկ կան իրենց անձը վաճառող, գնորդներ ալ կան: Երկուքն ալ հաւասար դատապարտելի: «Բայց չմոռնանք, որ յաւերժութեան դատարկ հայեացքը շարունակում է հետեւել մեզ, որ մենք մի պահ արտացոլում ենք ու անցնում եւ դատարկ թուացող յաւերժութեան հայեացքը, սակայն, անջինջ պահպանում է այն, ինչը մեր ամէնօրեայ զոհողութեան ճանապարհով փոխանցեցինք արարողի մեր արիւնը որդեկրողներին՝ անմահութեան կնիքը վրան»:

Վաճառողներն ու գնորդները հաւասարարժէք են եթէ ունին արժէք:

Այս բոլոր հիւմըրապատումներէ յետոյ հեղինակին բարձրարժէք պատումները թիւով կը հասնին 202 հիւմըրապատումի:

Մենք ներկայացուցած եղանք տասնեւվեց փորձագրութիւն (էսսէ) որոնք փորձանքաբեր չեղան մեզի համար, եղան երջանկաբեր: Չուզեցի՞նք բազմապատկել երջանկութիւնը մեր: Ուզելով-ուզեցինք մեր ժամանակը վերապահել փորձելով: Երբ մեր գործը այս ընթերցումով հաստատագրել էր հեղինակին վաւերական արձակագիր ըլլալը, բան մը՝ որուն հեղինակը անհրաժեշտութիւնը չուներ:

Բայց մենք հաւատարմապահն ենք մեր գրածներուն, որ Մերուժան Տէր-Գուլանեանը մեր այն գրագէտներէն է որուն մանաւանդ հիւմըրալի էսսէները հաճոյքէն վեր՝ մտածումի, քննական հայեացքի տարին մեզ, երբ… ժամանակը կանգ առաւ զի գիշերահաւասարի մէջ էինք: Մեր գիւղին մէջ, զոր թուրքերը Սայլաքքայեայ կը կոչեն այսօր, գիւղ պիստակենիով, ձիթապտուղով իրապէս հարուստ, անմիջական քովիկը Ներսէս Շնորհալիի Հռոմկլայ աւանին ուրկէ ընձիւղեցան շարականներ լոյսի:

 

Երեւան, 14 նոյեմբեր 2018

Հ.Գ. Մենք կը շարունակենք ընթերցել ոսկէ մատեանն այս…

Կարծիքներ

կարծիք