Անտոնիո

«1926 թվականի հունիսի 7-ին Կատալոնիայի մայրաքաղաքում հաճելի իրարանցում էր: Մեծահասակներն ու փոքրիկները, ուսանողներն ու սիրահարները, քաղաքի փողոցներն ու կառույցներն անգամ հմայված դիմավորում էին նորեկ տրամվային…»:

-Մամ, տեսնո՞ւմ ես` ինչ են ցույց տալիս, դու նման բան տեսած կա՞ս,- զարմացած հարցնում է Արմանը:

-Հա, իհարկե, տղա՛ս, բայց հիմա դրա ժամանակը չէ, անջատիր հեռուստացույցն ու անցիր դասերիդ, շո՛ւտ,- սաստում եմ, ապա խոհանոց տեղափոխվելով բացում ծորակը: Սպասքը լվանալուց հետո շրջվում ու նկատում եմ, որ դեղնադեմ որբուկ ափսեն մոռացվել է ճաշասեղանի անկյունում:

Թաց մատոսկրերս հպվում են արևագույն կերամիկական ափսեին: Լվացարան տեղափոխելու ճանապարհին անսպասելի հեռախոսազանգից ափիս մեջ հանգրվանած պնակը վեր է թռչում ու անկում ապրում` բաժանվելով մեծ ու փոքր մասերի:

Փոքրամարմին յոթամյա տղան` թուլակազմ ու իր տարիքից ավելի մեծ թվացող, խոհանոցի հատակից հավաքեց ջարդված ափսեի գունեղ կտորները, դրանք թաքցրեց շալվարի գրպաններում, ավելի մեծ կտորները ձեռքն առավ ու նկատելով, որ մայրը մոտակայքում չէ, շնչահատ ու վախեցած դուրս եկավ տանից, գնաց հոր դարբնոցի ուղղությամբ, ապա զգուշորեն անցնելով դռան կողքով` աննկատ տեղափոխվեց արհեստանոցի հետնամաս:

Կերամիկայի գունավոր ջարդոններն այնպես էին գրավել լռակյաց ու գրեթե ոչնչով չուրախացող տղային, որ նա գրպանից դուրս բերած կտորները մեկ արևին էր ցույց տալիս, մեկ` պատին պահում:

-Դու կփոխես քաղաքիդ գույնը, որդի՛ս:

Տղան անսպասելիությունից շրջվեց` կարծելով, որ հայրն է, բայց զարմանքից ճչաց:

Բժիշկը լսեց տղայի թոքերը, սիրտը, ստուգեց ակնաբիբերը: Համոզվելով, որ առանձնահատուկ ոչինչ չկա, ծնողներին խորհուրդ տվեց երեխային հեռու պահել արևի ուղիղ ճառագայթներից` խուսափելու հերթական ուշագնացությունից և անխուսափելի դիպվածի արագացումից:

Ծնողները դալկադեմ հալվող մոմերի պես իրար վրա ընկան, և բժշկի ակնարկն իսկույն հասկանալի դարձավ նաև փոքրիկ Անտոնիոյին:

Հաջորդ օրը, առավոտ կանուխ Անտոնիոն մախաղի մեջ լցրեց տասնյոթ կերամիկական ջարդուկները, դուրս եկավ տանից, հոդացավը լռեցնելով մոր սովորեցրած տերունական աղոթքով` հազիվհազ հասավ այն լեռան փեշերին, ուր երկարամարմին ամպերն իրենց ճերմակ քողերով էին ծածկում իստուկաններ հիշեցնող բարձրաբերձ սարի ցից գլուխները:

Մինչ Անտոնիոն նայում էր պարկից դուրս բերած ջարդոններին և դրանք հաշվելով զգուշաբար տեղավորում հողի վրա, թիկնեղ ու գանգրահեր տղամարդը, ձեռքին մի խուրձ թռչնափետուր, հայտնվեց տղայի կողքին:

-Այս անգամ խնդրում եմ չվախենաս ինձնից, լա՞վ:

Տղան, փոքր-ինչ կարկամած, դրական նշան տվեց գլխով:

-Լավ:

-Ես Դալն եմ, հիշում ես, չէ՞, հորդ դարբնոցի հետնամասում…

-Հա, բայց ո՞վ ես ու ինչո՞ւ ես ինձ հետևում,- վախը զայրույթով կոծկելով պատասխանեց Անտոնիոն:

-Բացարձակ: Պարզապես ես ապրում եմ հորդ դարբնոցում, իսկ այստեղ իմ օմֆալն է, հաճախ եմ գալիս, երկար ժամանակ է` քեզ գիտեմ, որոշեցի վերջապես ծանոթանալ, իսկ դու վախեցար, տղաս: Ես զբաղվում եմ արհեստներով, գործիքներ հորինում, կառուցում ու ստեղծում` ինչ ուզեմ:

-Ինչ ուզե՞ս: Փետուրներից ի՞նչ ես պատրաստելու:

-Թևեր:

-Դրանցով հնարավո՞ր է թռչել: Եթե չմեռնեմ, կարելի է փորձել:

Տղայի այտերն ու ականջները վարդի գույնով ներկվեցին, աչքերը ջրոտվեցին:

-Ես քեզ կնվիրեմ: Բժիշկդ հիմար է, դու անմահ ես, հասկացա՞ր,- Դալը հայրաբար սրտապնդեց, ապա ավելացրեց,- հապա մոտ նստիր, ասեմ` ինչից սկսես:

Հեռախոսին զանգողը ձայնագրված կանացի ձայնն էր, որ տեղեկացնում էր, թե վթարի պատճառով մեկ օր ջուր չի լինի: Ոչ միայն ջուր, այլև լուսահոգի տատիս` Իսպանիայից բերած ու ինձ նվեր հասած ափսեն էլ վթարի ենթարկվեց:

Արմանի դասատետրը դատարկ տողերը ձգած փռվել է սեղանին, ես թեմա եմ փնտրում կարճամետրաժ ֆիլմի սցենարի համար: Շուրթերիս կարմիր գույն տարածելով` պատրաստվում եմ խանութ գնալ և տղայիս կարգադրում անհապաղ դասերին անցնել: Ուզում եմ ավելացնել, որ այլապես «տրամվայի տակ ընկած «երեք» կստանա», բայց նույն պահին հիշում եմ, որ այդ արտահայտությունն այլևս կորցրել է իր արդիականությունը:

Խանութ գնալու համար ստիպված եմ մեր շենքից 20 մետր վեր բարձրանալ` հասնելու «տրամվայի կրուգ», ապա գնումներ կատարած, տնքտնքալով վար իջնել: 2003-ն էր, թե 2004-ը, արդեն լավ չեմ հիշում, բայց Երևանի քաղաքապետարանը որոշեց, որ տրամվայը խիստ ծերացել է ու ժամանակն է դրան թոշակի ուղարկելու:«Կրուգում» հավաքված բիձեքը բանավեճի բռնվեցին: Կեսն ասում էր` երկիրը քանդեցին, խեղճ տրամվայներն ու ռելսերն էլ կերան, մյուսները` բա թե լավ են արել, մառշռուտկեքն աշխատում են` բոլ ա:

-Դպրոցից վերադառնալիս ուշադիր կլինես, տրամվայից կզգուշանաս, առանց այն էլ  ճամպրուկդ քեզնից մեծ ու ծանր է, չշտապես,- հորդորում էր մայրս:

Հիմա ռելսեր չկան, տրամվայի խեթումեթ դեմքն այլևս չի վախեցնում փոքրահասակներին: «Կրուգում»  ծտերի պես կիպ թառած տաքսիստները հայացքների ռենտգենյան ճառագայթներն են ուղղում իմ կողմը, իսկ ես լուռումունջ անդունդն եմ իջնում, այնտեղ, ուր ձգվում է բետոնե «Զոքանչի լեզուն»` հավանաբար կոմունիստական մոդեռնիզմի թռիչքներից մեկը: Ենթադրում եմ` ճարտարապետը ուժերի ներածին չափով ատել է իր աննման զոքանչին, իսկ ես ատում ես այս շենքը, որն օձի պես գալարվելով խժռել է մոտ հազար` իր մեջ հազիվհազ ապրող բնակիչներիս:

Անտոնիոն Դալին հանձնեց ջարդուկները, որի դիմաց նա ստացավ երկու շարժական ոտքերից կազմված երկաթե գործիք:

-Սա այն է, ինչն անմահություն կպարգևի քեզ, որդիս,- ասաց Դալը:

-Կարկի՞ն: Սա է՞լ ես դու ստեղծել:

Դալը մտքերով հեռու գնաց, սեղմեց բռունցքը, բայց ոչինչ չասաց: Լռությունը կոտրելու համար նա առաջարկեց դարբնոցի դռան մոտ նստել` ականջ դնելու աշխարհի ամենաազդեցիկ ու հնչեղ երաժշությանը:

Շնչահատ դարբնոցում կատաղի կռանը անխնա կոփում էր սալին: Օդը զրնգում էր, և օրըստօրե մեծացող Անտոնիոյին թվում էր, որ աշխարհն իսկ մեծ դարբնոց է: Դալը նրան սովորեցրեց հեռու մնալ ուղիղ գծերից, փոխարենը բնության կողմից շռայլած կորություններն ու բազմապիսի ձևերը ցույց տալ մարդկանց` կառույցների ու կահույքի տեսքով:

-Տե՛ս, որդիս, ծովի ալիքներն անվերջանալի են, բայց նրանցից և ոչ մեկը չի կրկնում նախորդին: Մոռացիր ուղիղ, ոչինչ չասող գծերի մասին, սովորիր ու ստեղծիր:

-Իսկ ջարդոններն ինչի՞դ են պետք:

-Ես չեմ սիրում, երբ ինձ հարցեր են տալիս, բնությունն էլ հարցեր չի սիրում: Տղաս, աղմուկի մեջ կարողացիր զատել ձայները, փոշու մեջ տես այն, ինչն անհրաժեշտ է քեզ տեսնել:

Հայրենի գավառակը գծանկարների ու գրքերի տեսքով տեղավորվեց Անտոնիոյի ճամպրուկում ու հասավ մեծ քաղաքի ուսանողական կացարանի փոքրիկ սենյակներից մեկը:

Կատալոնիայի մայրաքաղաքում լուսաբացները ներկվում էին կիտրոնի գույնով, օդն արտաշնչում էր տեղի բացօթյա սրճարաններում ծնվող շոկոլադով թաթախված չուրոսների և արաբիկայի հիպնոսարար բույրը, ցերեկը քաղաքը նարնջագույն ու բազմազան էր: Նեղլիկ փողոցներում դեմ դիմաց կանգնած վեցհարկանի շենքերի քառակուսիներից դուրս էին գալիս լվացքի պարաններին սպիտակեղենի շարանները արագորեն ամրացնող կանացի ձեռքերը, ուսանողները մեղուների պես բզզալով դուրս էին թռչում ուսումնական կառույցներից, քաղաքի լայն փողոցները փոխարինվում էին ծուռումուռ լուսազուրկ փողոցների, թանկարժեք կանացի օծանելիքի բույրը մաքրում-ջնջում էր օդում թևածող լվացքի արևաբույրը: Միջնադարյան ճարտարապետության կողքին հայտնվում էր գոթականը, ապա կլասիկականը, նեոկլասիկականը և չխանգարելով մեկը մյուսին, այնպես, ինչպես թատրոնում չի կաշկանդում տարատեսակ, մանր ու մեծ, հին ու նոր ռեկվիզիտը: Երկաթակուռ դարբասներն այստեղ ամենուր էին: Նմանօրինակը կարողանում էր ստեղծել նաև Անտոնիոյի հայրը, ում հաճախ էր կարոտում երիտասարդը:

Ցերեկը Սանտա Մարիայի տաճարի դարբասներից ներս էին մտնում հավատացյալները, իսկ գիշերվա սև ֆոնին կարմիր լապտերների թաղամասում կանացի ալ բարձրակրունկները դարբասներից ներս էին հրավիրում օրվա թանձրությունը մթում դատարկել ցանկացողներին:

-Որդիս, դու մի տխրիր, իրական սերը նա չէր, ով լքեց քեզ:

-Էլի դո՞ւ, Դալ: Ինչո՞ւ ես այստեղ եկել: Գնա, ոչինչ չեմ ուզում:

Երիտասարդ, բայց միջին տարիքի տղամարդու տեսք ունեցող Անտոնիոն խոշոր ձեռքերով ծածկեց ժանգագույն դրասանգ-մորուքի մեջ առնված երեսը: Ուսերը վերուվար եղան, մանանեխի գույնի վերարկուն ավելի կիպ կպավ ու ասես մրմռացրեց մարմինը:

-Տղաս, իրական սերն այստեղ է, այնտեղ, կողքիդ: Դու ես սեր տվողը այստեղ ապրող յուրաքանչյուրին: Չկիսած սեր չկա, Անտոնիո, մարդիկ անցողիկ են, իսկ քաղաքը քո սիրով է ապրելու դեռ շատ երկար ժամանակ:

-Լռի՛ր,- գոռաց Անտոնիոն, վեր թռավ աստիճանից, հարվածեց ոտքի առջև հայտնված բռաչափ քարին ու առանց հետ շրջվելու առաջ քայլեց:

-Արմա՛ն, հիմա հեռուստացույցը կշպրտեմ, գրողը տանի, անջատիր, դաս արա:

Հեռուստացույցից սփռվող կանացի ձայնը վերջապես սսկվում է, գազարը մարմնի ավելցուկն է տալիս քերիչին, Արմանի փնթփթոցը տեղավորվում է դասատետրերի գծերի վրա:

Միացնում եմ նոթբուքը, դուռը թակում են.

-Լավ անկողին, քեզ էժանով տամ, քուրս:

Դուռը փակվելուն պես Արմանը հուշում է. «Էս մարդուց լավ թեմա չես գտնի, մամ, հաստատ եմ ասում»: Էժան անկողնու դռնեդուռ անցնող ոդիսականը գուցե և խիստ արդիական ու հետաքրքիր լինի շատերի համար: Պրոդյուսերս` երեսունհինգամյա չամուսնացած Նարգիզը, ում կատաղի գոռոցից պատրաստ են փշրվել մոտակա շենքի պատուհանների բոլոր ապակիները միաժամանակ, վաղը նորից զանգ կտա, «գիտես, ինձ ժամանակ է պետք թեմա մտածելու համար» արտահայտությունս լսելուց հետո այնպես կճչա, որ Մունկի ճչացողը վախից կծածկի բերանը:

Անտոնիոն որքան քայլում, այնքան մեծանում էր, այնքան հասունանում, հարազատների մահվան հեռագրերն էլ ոչ պակաս արագ էին տեղ հասնում: Ամեն նոր կառույց հորինելուց հետո Դալը մի նոր գործիք էր նվիրում և կերամիկական բեկորներից մեկ հատ, բայց խրատներ արդեն չէր տալիս, քանի որ դրա կարիքը չկար: Անտոնիոյի ստեղծած շենքերը շքեղ էին, աննման, դրանք ծովի ալիքներն էին` քար կտրած, հաստաբուն ծառի ծուռումուռ ճյուղերն էին, Մոնսերատի ցցված գլլուխներն էին, քամու շունչն էր, արևի` ջերմությունն ու լույսը…

Դալը փետուրներից իր ու Անտոնիոյի համար թևեր էր ստեղծում օրեր, ամիսներ շարունակ: Ամիսների, տարիների հետ Անտոնիոն ավելի հայտնի էր դառնում, ավելի սակավախոս, աստվածապաշտ: Հաճախ մոռանում էր ճաշել, բայց տերունական աղոթքը, ինչպես փոքր տարիքում, շուրթերին էր պահում, հագուստը մոռանում էր փոխել, բայց կարմիր մեխակներ գնել ու դրանք Տիրամոր պատկերի առաջ դնել չէր մոռանում: Դալի պարկում ջարդոնների թիվը պակասում էր, քաղաքի կառույցներն` ավելանում: Կանանցից մեկը, որը ամենահավատարիմը կլիներ Անտոնիոյի համար, այդպես էլ չգտնվեց, սերերը մթնշաղի մանուշակագույնի հետ հեռացան, փոխարենը քաղաքը հավատաց ու գրկաբաց ընդունեց այսօրվա հայտնի, երեկվա անծանոթ, բայց հույսեր տվող ուսանողին, ում սովորելու տարիներին անգամ բախտ էին գուշակել, թե կամ հանճարեղ է, կամ` խելագար:

Դալն արդեն պատրաստել էր իր և Անտոնիոյի համար նախատեսված թևերը: Իրենը փորձարկել էր, իսկ Անտոնիոն համառում էր:

-Այս տարիքո՞ւմ… Դու իմ հարազատն ես, ինչ խոսք, բայց ես,- մատը վեր բարձրացնելով ասաց ծեր տղամարդը,- ես կսպասեմ, երբ կկանչեն այնտեղից, կթռչեմ, թևի կարիք էլ չի լինի, իզուր ես տանջվել:

Անտոնիոն բացատրեց, որ այժմ կառուցվող և ավազե ամրոց հիշեցնող տաճարը բոլորի համար աղոթատեղի կլինի, որ թևեր բոլոր մարդիկ էլ ունեն ու եթե հավատան ու աղոթեն, կթռչեն ուր ուզեն ու երբ ուզեն: Դալը վրդովվեց, բայց փորձեց խաղաղ ձևանալ: Հանձնեց ևս մի ջարդուկ ու ասաց, որ դա վերջինն էր:

-Ուրեմն թող լաբիրինթոս դառնա, թե գլուխ կհանեն, թե ինչեր ես մտածել, ուրեմն կմտնեն ու կաղոթեն,- հայտարարեց Դալը, ապա ավելացրեց, որ իր թևերը այսօր իսկ գործի կդրվեն, որովհետև այլևս չի ցանկանում մնալ մեկի կողքին, ով չի գնահատում իր տարիների աշխատանքը, ու հեռացավ:

Հաջորդ օրն առավոտյան Անտոնիոն սովորականի պես դուրս եկավ տանից, անցավ կոշկակարների, դերձակների ու զարդագործների համեստ կրպակների կողքով, ինչպես միշտ երեք կարմիր մեխակ գնեց կնճռապատ սևակն ծաղկավաճառուհուց, անշտապ քայլերն ուղղեց եկեղեցու կողմը:

Եկեղեցուց դուրս գալով` ծերունի Անտոնիոն, մտքերի մեջ պարուրված, Ժիրոն փողոցից անցնում էր Բայլեն փողոցի կողմը: Նա չնկատեց, որ այդ օրը Կատալոնիայի մայրաքաղաքը ցնծություն է ապրում, գուցե չէր էլ իմանա, որ փողոցում ձգված անտանելի ուղիղ երկու գիծը կստիպեն կյանքում գոնե մեկ անգամ ուշադրություն դարձնել իրենց վրա: Գծերի կողմը գնացող Անտոնիոն երկնքից ձայն լսեց, Դալն էր:

-Անտոնիո, թռչելիս արևին մոտ չբարձրանաս, լսո՞ւմ ես:

Մինչ Անտոնիոն գլուխը վեր բարձրացրեց` Դալին նայելու, որտեղից որտեղ արնագույն տրամվայը, դահուկորդի պես երկու ուղիղ գծերին հենված, մոտեցավ Անտոնիոյին…

-Ալո, Նարգիզ, լսո՞ւմ ես: Կարծեմ ճարտարապետությունը հետաքրքրում է քեզ, ճի՞շտ եմ: Դե ուրեմն, հեռախոսը չանջատես, սցենարը կարդում եմ…

 

Ամիսներ անց քաղաքի հայտնի այգում կերամիկական ջարդոններով զարդարված քամելիոնի կողքը գտնվող աստիճաններին նստեց բարձրահասակ ու նիհար, խոշոր աչքերով, ալեհավաք հիշեցնող երկար, դեպի երկինք ձգվող բեղերով մի երիտասարդ: Րոպեներ անց ասես երկնքից իջավ ու նրա կողքին տեղավորվեց թիկնեղ ու գանգրահեր մի տղամարդ: Երիտասարդը վախից վեր թռավ, բայց տղամարդը հանգստացրեց.

-Բարև, անունդ կասե՞ս:

-Սալվադոր, ինչո՞ւ:

-Ես Դալն եմ. նկարիչ եմ, զբաղվում եմ արհեստներով, կառուցում ու ստեղծում եմ` ինչ ուզեմ: Դու կփոխես քաղաքիդ գույնը, որդի՛ս…

 

 

 

լուսանկարը՝ Տիգրան Ղուկասյանի

 

 

 

 

 

 

 

Կարծիքներ

կարծիք