Հայկական թեմատիկան 20-րդ դարի թուրքական գրականության մեջ.

 

 

 

Ընդհանուր ուրվագիծ

 

1915 թվականին նախորդած տարիներին Օսմանյան կայսրությունում ծայր առած ազգայնամոլական հիստերիան իր արտահայտությունը գտավ նաև ժամանակի թուրքական գրականության մեջ: Պանթյուրքիստ գրողներն իրենց ստեղծագործություններում քարոզում էին ազգայնամոլական գաղափարախոսության տարբեր դրույթներ և էլ ավելի բորբոքում թուրքական հասարակության մեջ եղած այլամերժությունը: Գրականության մեջ թյուրքականության գաղափարախոսության քարոզիչ գրողները` Զիյա Գյոքալփը, Մեհմեթ Էմինը, Հալիդե Էդիփ Ադըվարը, Աքա Գյունդյուզը, Օմեր Սեյֆեդդինը Հայոց ցեղասպանությանը նախորդած և հաջորդած տարիներին իրենց ստեղծագործություններով ատելություն էին տարածում քրիստոնյա ազգերի հանդեպ և գրողական խոսքի ներազդեցությամբ խորացնում ծայրահեղ ազգայնամոլական տրամադրությունները:

Այդ ժամանակաշրջանի որոշ թուրք գրողներ ոչ միայն խոսքով և գրչով, այլև գործով իրենց մասնակցությունը բերեցին Հայոց ցեղասպանությանը: Օրինակ` կին գրող Հալիդե Էդիփը ակտիվորեն ներգրավված է եղել Սիրիայում և Լիբանանում որբ հայ երեխաների բռնի իսլամացնելու գործին, ինչի համար էլ երիտթուրք պարագլուխ Ջեմալ փաշայի կողմից Ստամբուլից հրավիրվել էր Լիբանան: Երեխաներին թուրքացնելու համար պատասխանատու այս տիկինը հետագայում պատմել է, որ Ջեմալ փաշան հայ երեխաներին տեղավորում էր թուրքական որբանոցում, այնուհետև փոխում նրանց կրոնն ու անունները` տալով թուրքական և մուսուլմանական անձնանուններ:

Հիշատակման արժանի է թուրք լրագրող և քաղաքական գործիչ Ֆալիհ Ռըֆքը Աթայի վկայած այն դրվագը, երբ վերջինս Սիրիա մեկնող գնացքում Հալիդե Էդիփին ծանոթացրել է երիտթուրք ոճրագործներից Բեհաեդդին Շաքիրի հետ, ինչից հետո տիկինը հանդիմանել է Ռըֆքըին` ասելով. «Ինձ ստիպեցիր անգիտակցաբար սեղմել մի մարդասպանի ձեռք»: Ընդհանրապես Հալիդե Էդիփի հրապարակախոսական հոդվածները, որոնք լույս էին տեսնում թուրքական մամուլում 1918 թվականին և դրանից հետո, աչքի էին ընկնում երիտթուրքերին ուղղված խիստ քննադատությամբ և հայերի կոտորածները կազմակերպելու մեղադրանքներով: Ավելին, ըստ թուրք հայտնի գրականագետ Մուրադ Բելգեի` Հալիդե Էդիփը դեռևս 1909 թ. մայիսի 18-ին «Թանին» թերթում հանդես է եկել Ադանայի կոտորածի քննադատությամբ : Նկատենք նաև, որ 1918 թ. Հալիդե Էդիփի երիտթուրքերին քննադատող հոդվածները առիթ են դառնում, որպեսզի ժամանակի մեկ այլ հայտնի գրող Ահմեթ Հաշիմը, որը ազգությամբ արաբ էր, մամուլում հանդես գար Էդիփի քննադատությամբ առ այն, որ նա, մտերիմ լինելով Ջեմալ փաշայի հետ, երբեք չի անդրադարձել այդ երիտթուրքի կողմից արաբների կոտորելու հանգամանքին : Այնուհանդերձ, նկատենք, որ Հալիդե Էդիփի ստեղծագործությունների մեջ ակնհայտ են այլատյացության դրսևորումները, իսկ հրապարակախոսական մակերեսային անդրադարձներից և կասկածելի ու ոչ հավաստի հուշերից բացի այս գրողն իր գրականության մեջ չի անդրադարձել Հայոց ցեղասպանության փաստին:

Հալիդե Էդիփի կերպարի ուսումնասիրությունը հատկապես Հայոց ցեղասպանության խնդրի համատեքստում ցույց է տալիս, որ այն հակասական է, և շատ հաճախ նրա տարբեր տարիների կարծիքներն ու պահվածքը հակադրվում են իրար: Չնայած որ վերջին շրջանում որոշ ուսումնասիրողներ փորձ են անում ներկայացնել, թե իբր Հալիդե Էդիփը Հայոց ցեղասպանության հարցում ունեցել է օբյեկտիվ և երիտթուրքերին քննադատող տեսակետ, սակայն հենց այդ նույն ուսումնասիրողներն իրենք բախվում են գրողի հակասականության հետ և ստիպված են ներկայացնել նրա կենսագրության և գործունեության նաև այդ իրարամերժ կողմերը:

Նման վերջին ուսումնասիրություններից կարելի է առանձնացնել Հուլյա Ադաքի գիրքը: Ըստ հեղինակի` Հալիդե Էդիփը մինչև 1913 թ. մտերիմ և լավ հարաբերություններ է ունեցել երիտթուրքերի հետ և հատկապես բարձր գնահատել նրանց կողմից կանանց տրված իրավունքները, սակայն 1915-1916 թթ. եղել են իթթիհադականների հետ կապերը խզելու կարևոր շրջափուլ: Ադաքը անմիջապես ստիպված է նաև ներկայացնել, որ հենց 1916-1917 թվականներին է, որ Հալիդե Էդիփը երիտթուրք պարագլուխներից մեկի` Ջեմալ փաշայի հրավերով զբաղվել է Սիրիայում և Լիբանանում հայ որբ երեխաներին թուրքական որբանոցներում կրթելու, իսլամացնելու գործով, չնայած որ իբրև թե նա դեմ է եղել հայերին իսլամացնելու քաղաքականությանը: Հուլյա Ադաքը իրավացիորեն հարց է բարձրացնում, թե ինչպես կարող էր Հալիդե Էդիփը մի կողմից քննադատել Թալեաթ փաշայի ցեղասպան քաղաքականությունը հայերի նկատմամբ, Բեհաեդդին Շաքիրին բացահայտ անվանել մարդասպան, իսկ մյուս կողմից համագործակցել նրանց հանցակից Ջեմալ փաշայի հետ:

Նկատենք նաև, որ Հալիդե Էդիփի` երիտթուրքերի նկատմամբ հստակ քննադատական մոտեցումների առաջին և մեզանում քիչ կամ գրեթե չարծարծված քայլը եղել է դեռևս 1909 թ. Ադանայի կոտորածից հետո, երբ գրողը հանդես է եկել ՙՆերողության նամակով՚, որտեղ կատարել է մի շարք կարևոր շեշտադրումներ, պահանջել մեղավորների հայտնաբերում և պատժում: Այսպես, 1909 թ. մայիսի 18-ին հայտնի «Թանին» թերթում նա հանդես է եկել հոդվածով, որտեղ ներողություն է խնդրում հայերից` նրանց դիմելով «Իմ խեղճ հայ քաղաքացիներ» ձևակերպմամբ: Էդիփը ներողություն է խնդրում «Համիդյան մղձավանջի ամենաանպաշտպան զոհերից» իրականացված կոտորածի համար և անգամ նշում սպանվածների թիվը` 30 հազար:

Արդեն Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Հալիդե Էդիփը, անդրադառնալով Հայոց ցեղասպանության խնդրին, «Վաքիթ» թերթում գրել է. «…մեր վերջին հզորության օրերին իբրև թե թուրքական տարրին որպես ծառայություն քրիստոնյաներին և հատկապես հայերին կրկին «խառը» մեթոդով աքսորեցինք: Աշխատեցինք ոչնչացնել»: Այնուհետև նշում է, որ այդ մեթոդների և կոտորածների հետևանքով «բեռը և մեղքի խարանը ազգի անմեղ ճակատին և ուսերին է մնացել»:

Սակայն 1919-ից հետո, երբ Էդիփը միանում է քեմալական ազգայնամոլական շարժմանը, նրա տեսակետները Հայոց ցեղասպանության և թուրքերի պատասխանատվության հարցում էականորեն փոխվում են: Ավելին, հետագայում հրատարակած իր հուշերում Հալիդե Էդիփը լրջորեն սրբագրում է իր մտքերը և հրաժարվում նախկինում արած տարբեր հայտարարություններից: Մասնավորապես, նա արդեն կասկածանքով է վերաբերում այն հարցին, թե արդյոք հայերի կոտորածները կազմակերպել են երիտթուրքերը, ինչի մասին «նշում են հայկական և օտար աղբյուրները», մոռանալով, որ նշողներից էր նաև հենց ինքը: «Արդյոք հնարավո՞ր է, որ երիտթուրքերը, որոնք գլուխները մտցնելու մի անցք էին փնտրում, նման կոտորած կազմակերպած լինեին»: Իսկ անդրադառնալով 1909 թ. Ադանայի կոտորածին` այն արդեն որակում է որպես «երկուստեք հարձակումներ», այսինքն` իր «Ներողության նամակին» ճիշտ հակառակ ձևակերպումներ է տալիս: Էդիփը մասնավորապես նշում է. «Ես այն ժամանակ Հայկական հարցն այլ կերպ էի դիտարկում, քան այսօր: Ես չգիտեի հայերի կողմից իրականացված կոտորածի մասին և չէի կարող ենթադրել, որ ուրիշները նման հանգամանքների պարագայում թուրքերից հարյուր անգամ ավելի վատ և դաժան կարող էին վարվել»:

Թալեաթի մասին ձևակերպումներում ևս նկատվում էին որոշակի սրբագրումներ. Հալիդե Էդիփը արդեն նրան որակում է որպես «իդեալիստ» և պատմում հայերի կոտորածների հետ կապված նրանց միջև տեղի ունեցած զրույցի մասին: «Հայերի տեղահանությունից հետո Թալեաթին հազվադեպ էի տեսնում: Շատ լավ հիշում եմ, որ մի օր այս թեմայի մասին խոսելիս իրեն գրեթե կորցրեց և շատ կոշտ ձևով հետևյալն ասաց. «Տեսեք, տիկին Հալիդե, ես էլ ձեր չափ խիղճ ունեմ և մարդկանց կրած տառապանքների հետևանքով գիշերները չեմ կարողանում քնել: Սակայն դա իմ անձնական խնդիրն է, և ես այս աշխարհ եմ եկել հոգալու ոչ թե իմ անձնականի, այլ իմ ժողովրդի մասին: Եթե մի մակեդոնացի կամ հայ ղեկավարի ձեռքը նման հնարավորություն լիներ, և եթե պատրվակն էլ գտնվեր, ապա երբեք առիթը չէր կորցնի: Բալկանյան պատերազմի ժամանակ նույնքան թուրք և մուսուլման կոտորվեց, սակայն աշխարհը հանցագործի նման բերանը չբացեց: Ես հավատացած եմ, որ եթե այս ժողովուրդը (թուրքերը.- Ռ.Մ., Ն.Պ.) իր շահերի համար անի անհրաժեշտ քայլը և եթե դրանում հաջողի, ապա աշխարհը դրան հավանություն կտա և բարոյական կհամարի: Ես պատրաստ եմ իմ արարքների համար մեռնել և գիտեմ, որ այդ պատճառով էլ մեռնելու եմ»:

Հալիդե Էդիփն իր հուշերում անդրադարձներ ունի նաև Կոմիտաս վարդապետին` նշելով իրենց մտերմությունը և պնդելով, թե Փարիզ բուժվելու համար նրան ուղարկելու հարցում Թալեաթին միջնորդել է իր ամուսին Ադնանը, չնայած որ կան այս պնդումը հերքող տեսակետներ ևս: Տարօրինակ է, որ Հալիդե Էդիփը Կոմիտասի ծագման հարցում ևս դրսևորում է իրեն բնորոշ հակասականությունը. նախ նշում է, որ նա հայ հոգևորական և երաժիշտ է, ավելին` «հայ ազգայնական է», սակայն միևնույն ժամանակ անհեթեթ կարծիք է հայտնում, թե իբր նրա ընտանիքն ունի թուրքական ծագում և հետո է քրիստոնեություն ընդունել:

Հետագայում և՛ գրքերում, և՛ հրապարակախոսական հոդվածներում ու ելույթներում Հալիդե Էդիփը լիովին հեռանում է օբյեկտիվության դիրքերից և արդեն բացահայտ կրկնում թուրքական պաշտոնական թեզի դրույթները երկուստեք զոհերի, երկու կողմերի կազմակերպած կոտորածների, «հայկական խռովությունների» մասին ու, ըստ Հուլյա Ադաքի իրավացի գնահատականի, «հայերի կոտորածի թեմայում հասնում է ժխտողականության»:

Ամփոփելով մեջբերենք Հալիդե Էդիփի մասին խորհրդային գրականագետ Լ. Ալկաևայի դիպուկ գնահատականը, համաձայն որի «Հալիդե Էդիփը ապշեցուցիչ հեշտությամբ փոխել է իր համոզմունքներն ու հայացքները»:

Վերոհիշյալ Մուրադ Բելգեն փաստում է, որ օսմանյան գրականության վերջին շրջանի ավարտը և հանրապետական վաղ շրջանի գրականության ծնունդը տեղի էր ունենում հենց Հայկական հարցի շուրջ ընթացող զարգացումների ժամանակ, սակայն անգամ այդ պարագան չի ստիպել, որպեսզի ժամանակի գրականությունը դրական կամ գոնե չեզոք անդրադարձ կատարի թեմային: Սակայն հակառակ տենդենցը, այսինքն` հակահայկական և ընդհանրապես ոչ թուրքերի նկատմամբ ազգայնամոլական, ռասիստական տրամադրություններ արտացոլող ստեղծագործություններ հանդիպում են այդ անցումային շրջանում ևս:

Այդ ուղղվածության հիմնադիրներից կարելի է համարել Օմեր Սեյֆեդդինին, որի ստեղծագործություններում այլատյացությունը բավական ցայտուն է դրսևորված: Բելգեի ընդհանրացնող բնորոշումը 1910-20-ական թթ. թուրք գրականության մեջ ազգայնամոլության և ոչ թուրքերի նկատմամբ ատելության հետ կապված բավական դիպուկ և ուշագրավ է. «Ազգային գրականություն» անվանված այդ շրջանում շատ քիչ բացառություններով փոքրամասնությունների և օտարների նկատմամբ թշնամանքը հասել էր իր գագաթնակետին»:

Թուրք երեք հայտնի գրողների` Հալիդե Էդիփ Ադըվարի, Օմեր Սեյֆեդդինի, Յաքուբ Քադրի Քարաօսմանօղլուի վեպերում, ընդհանուր առմամբ, հանդիպում են 230 հույն հերոսներ, որոնցից 226-ը բացասական են:

Բացի վերոհիշյալ ազգայնամոլ գրողներից` այդ ժամանակաշրջանի այլ թուրք հեղինակներ մեծ մասամբ լռեցին և մեղսալի չեզոքություն պահեցին, ավելին` Հայոց ցեղասպանությունից որոշ ժամանակ անց թուրքական գրականության մեջ հայտնվեցին գրքեր, որտեղ գովերգվում էին ցեղասպանության մեղավորները, իսկ դեպքերը նկարագվում էին թուրքական պաշտոնական թեզին համապատասխան:

20-րդ դարի արդեն երկրորդ կեսին, մասնավորապես 1960-ականների վերջին, թուրքական գրականության մեջ հաճախացան 1915-ի վերաբերյալ բացասական, հակահայկական անդրադարձները: Սա հնարավոր է պայմանավորել այդ տարիներին Հայոց ցեղասպանության խնդրի միջազգային ասպարեզում ավելի լայն քննարկումների հետ, և դա Եղեռնի միջազգային ճանաչման համար սկսված գործընթացին թուրքական գրականության ազգայնական, իշխանամետ ճյուղի յուրահատուկ պատասխանն էր:

Մուրադ Բելգեն ուշադրություն է դարձնում այն հանգամանքի վրա, որ ընդհանրապես թուրքական գրականության մեջ բացասական հերոսի, ցածր, ոչ հարգի գործով զբաղվողի դերում առավել հաճախ հանդես են գալիս ոչ թուրքերը և մասնավորապես քրիստոնյաները: Այդ բացասական կերպարների շարքում հատկապես աչքի է զարնում մարմնավաճառների կամ հասարակաց տների սեփականատերերի առատությունը: Օրինակ` իտալուհի մարմնավաճառ Մադամ Սավարոյի կերպարին ենք հանդիպում արձակագիր Հուսեյին Ռահմիի ՙԲյուրեղյա սիրտ՚ գրքում: Նույն հեղինակի մեկ այլ ստեղծագործության մեջ`  «Կոկետների դպրոցը», կրկին խոսվում է Ֆրանսիայից եկած մարմնավաճառուհիների և նրանց բացած դպրոցի մասին, որտեղ, ըստ հեղինակի, «պոռնկություն է դասավանդվում»: Մարմնավաճառների և հասարակաց տների սեփականատերերի մեջ հանդիպում են նաև հայ կերպարներ. ի դեպ, հասարակաց տան սեփականատեր հայուհու կերպարը էլ ավելի առարկայական է դառնում` կապված Թուրքիայում նման հաստատությունների ցանցի հայտնի սեփականատեր Մաթիլդ Մանուկյանի անձի հետ:

Էթհեմ Իզզեթ Բենիջեի «Հինգ հիվանդ կա» գրքում Ստամբուլի Ֆերիքյոյ թաղամասում հասարակաց տուն աշխատացնողը կրկին հայուհի է` «Սուրփիկ Դուդու անունով»: Ազգայնական հայացքներով հայտնի Փեյամի Սաֆայի «Առանց արշալույս գիշերներ» գրքում, որը ստորագրել է Սերվեր Բեդի կեղծանունով, կրկին հանդիպում ենք մի հայուհու` մադամ Ռոզայի կերպարին, որը Ստամբուլի «Բեյօղլուի ցեխոտ փողոցներից մեկում հակասանիտարական պայմաններում մի հասարակաց տուն էր աշխատեցնում»:

Նմանատիպ հերոսուհիների ենք հանդիպում Ջեմալ Աթաչի «Մի աղջիկ այսպես կործանվեց» գրքում, որտեղ և՛ հասարակաց տան տերը, և՛ մարմնավաճառներից մեկը հայուհի են, որին, ի դեպ, Մադամը վաճառում է մեկ այլ հայուհու հասարակաց տանը:

Այստեղ հարկ է հաշվի առնել նաև այն, որ հիմնական ստեղծագործություններում դեպքերը տեղի էին ունենում 1920-1930-ականներին, երբ Հայոց ցեղասպանությունից հետո որոշակի թվով հայ կանայք դարձել էին ոչ միայն թուրքական հարեմների զոհ, այլև վաճառվելով ստրկավաճառական շուկաներում` ակամայից համալրել էին մարմնավաճառության մեծ շուկայի զոհերի շարքերը:

Այսինքն` բացասական գույներով պատկերված այդ հերոսուհիների մեջ, անպայմանորեն, գերիշխելու էին Հայոց ցեղասպանության տարիներին առևանգված կամ վաճառված հայ կանայք և աղջիկները:

Ուշադրության արժանի և բավական խոսուն է Մուրադ Բելգեի այն դիտարկումը, թե այդ տարիներին թուրք և մուսուլման մարմնավաճառներ, բնականաբար, նույնպես եղել են, սակայն թուրք գրականության մեջ նման կերպարներ բացարձակ չեն հանդիպում:

Եթե պահպանողական կամ ազգայնամոլական թուրք գրողների թշնամական վերաբերմունքը առհասարակ փոքրամասնությունների և մասնավորապես հայերի հանդեպ կարելի է բացատրել նրանց որդեգրած գաղափարախոսություններով, ապա առաջադեմ և սոցիալիստ համարվող թուրք գրողների լռությունը Հայոց ցեղասպանության թեմայի վերաբերյալ առնվազն տարօրինակ է: Փաստենք, որ անցյալ դարի 30-ական թվականներից թուրք գրականության մեջ ձևավորվող ձախ, սոցիալիստական ուղղվածությունը հատկապես բուռն ծաղկում սկսեց ապրել 1940-ական թվականներին: Քննադատական և սոցիալական ռեալիզմի ուղղության շրջանակներում ստեղծագործող, մարդկանց տարատեսակ իրավունքների պաշտպանության դիրքերից հանդես եկող, սոցիալական, սեռային անհավասարությունը քննադատող մի շարք ստեղծագործություններում անգամ հայկական խնդիրների վերաբերյալ անդրադարձներ հանդիպում են հազվադեպ, այն էլ հպանցիկ ու հաճախ անուղղակի:

Թուրքական ընդդիմադիր գրողների այդ լռությունը թուրք հայտնի ձախակողմյան արձակագիր Վեդաթ Թուրքալին փորձում է բացատրել կամ հիմնավորել վերջիններիս անտեղյակությամբ: Մասնավորապես, Հրանտ Դինքի հետ զրույցում, պատասխանելով վերջինիս հարցին, թե ինչո՞ւ թուրքական ձախակողմյան շարժումը որևէ կերպ չի արձագանքել Հայկական հարցին, Թուրքալին ասել է. «Մեր սերունդը չգիտեր, թե ինչեր են եղել,- ապա հավելել:- Ես անձամբ Հայկական դեպքի մասին մի շարք մանրամասներ ավելի ուշ եմ իմացել»: Ուշագրավ է նաև, որ այդ հարցազրույցում Վեդաթ Թուրքալին խոստանում է իր նոր գրքում անդրադառնալ Հայկական խնդրին, և, իրոք, կարճ ժամանակ անց տպագրված նրա «Կորուսյալ վեպեր» գրքում հանդիպում ենք որոշ անդրադարձների Հայոց ցեղասպանության և ընդհանրապես Հայկական խնդրին:

Այդ նույն համատեքստում նկատենք, որ թուրք պատմաբան Հալիլ Բերքթայը, անդրադառնալով թուրքական հասարակության անտեղյակության խնդրին, նշում է, որ, անկախ պետական պաշտոնական դիրքորոշումից, հասարակ ժողովրդի հիշողության մեջ պահպանված են 1915-ի մասին հուշերը: Հայերի ցեղասպանությանը մասնակցած կամ դրան քաջատեղյակ շատ թուրքերի և քրդերի մոտ այդ հիշողությունները ոչ միշտ են բացասական, այլ երբեմն «հերոսական են» և ոգևորիչ թուրքերի համար:

Բերքթայը ասում է, որ ներկայումս էլ Թուրքիայի տարբեր վայրերում կարելի է հանդիպել տների, որտեղ կան պատերից կախված թրեր, որոնց մասին ասում են, թե վրայի արյունը հայկական արյուն է, ընդ որում` ոմանք սրանով հպարտանում են, ոմանք` ամաչում:

Այս թեմայով հավելենք նաև թուրք հետազոտող Լեյլա Նեյզիի տեսակետը, համաձայն որի հայկական հիշողությունները Թուրքիայում ՙբաց գաղտնիք են՚:

Վեդաթ Թուրքալիի հետ վերոհիշյալ հարցազրույցում Հրանտ Դինքը մի քննադատական հարց-եզրահանգում էլ է անում` կապված թուրք հայտնի կոմունիստ բանաստեղծ Նազըմ Հիքմեթի հետ, ով երկար տարիներ որպես վտարանդի ապրել է Մոսկվայում:

Ըստ Դինքի` չնայած այն հանգամանքին, որ Նազըմ Հիքմեթը Թուրքիայի ձախակողմյան շարժման մեջ ունեցել է հայազգի ընկերներ, ավելին` Մոսկվայում ապրելու ժամանակ ընկերություն է արել Խորհրդային Հայաստանից մի քանի հայ բանաստեղծների հետ, սակայն, միևնույն է, Հայոց ցեղասպանության թեմային գրեթե չի անդրադարձել:

Ավելի ուշ անդրադառնալով թուրք մտավորականների և ընդհանրապես հասարակության անտեղյակության մասին առաջ քաշված թեզին` Հրանտ Դինքը ամբողջացրել և մանրամասնել է իր մտքերը. ՙ1915-ից հետո իրականում Թուրքիայի հասարակությունն իր գյուղացիներով, քաղաքացիներով շատ լավ գիտեր, թե այդ ժամանակաշրջանում ինչեր են տեղի ունեցել: Շատերը վկան են եղել տեղի ունեցածներին, որոնք վատ և ցավալի էին, ու դրա համար պետք էր լռել: Այս հարցում պետական դիրքորոշումն էլ լռությունը պաշտոնականացրեց: Այս թեման դարձավ տաբու: Ոչ միայն պահպանողականները, այլև իրենց հեղափոխական համարողներն էլ այս թեմայով երկու խոսք չկարողացան ասել: Նազըմ Հիքմեթի բանաստեղծություններում Հայկական հարցի վերաբերյալ լոկ մեկ տող է տեղ գտել, այդքանը միայն՚:

Մեր կարծիքով` թուրք գրողները առաջ են քաշել անտեղյակության մասին թեզը` նպատակ ունենալով թաքցնել իրենց կողմից հայկական թեմատիկային չանդրադառնալու հիմնական դրդապատճառները, որոնք կամ քողարկված ազգայնամոլական էին, կամ էլ` խուսափողական: Գրողի և համարձակության մասին շատ դիպուկ է նկատել Բերտոլդ Բրեխտը. «Գրողը պետք է ունենա ճշմարտությունը ասելու համարձակություն»:

Այդ համատեքստում կարևոր է անդրադառնալ թուրք գրականության և ընդհանարապես Թուրքիայի ու դրա սահմաններից դուրս հասարակական-քաղաքական ասպարեզներում ընդդիմադիր սոցիալիստի, կոմունիստի համարում ունեցող հայտնի պոետի` Նազըմ Հիքմեթի (1902-1963 թթ.) որոշ ստեղծագործություններին: Ինչպես վերը նշվեց, Նազըմ Հիքմեթը ևս Հայկական խնդրին հպանցիկ է անդրադարձել` մեկ-երկու տողով: Նրա «Կռնատ Իսմայիլը» բանաստեղծությունում հանդիպում ենք հետևյալ տողերին.

 

Իսմայիլին զորահավաքի ժամանակ,

Չնայած 16 տարեկան էր,

Բռնեցին բանակ ուղարկեցին,

Յոզղաթի կողմերը ոստիկան գնաց,

Եվ հայերին կոտորելիս

Մինչև պորտը արյան մեջ թաղվեց:

 

Մեկ այլ` «Երեկոյան զբոսանք» բանաստեղծության մեջ խոսելով հայազգի նպարավաճառ Կարապետի մասին` բանաստեղծը նշում է.

 

Նպարավաճառ Կարապետի լույսերը վառվեցին,

Չներեց այս հայ քաղաքացին

Քրդական լեռներում հոր մորթվելը,

Սակայն սիրում է քեզ,

Քանի որ դու էլ չներեցիր

Այս սև բիծը

Թուրք ժողովրդի ճակատին քսողներին:

 

Այս բանաստեղծությունները հատկապես վերջին շրջանում շատ են մեջբերվում, և դրանով փորձ է արվում ներկայացնել և համոզիչ դարձնել այս թուրք գրողի կերպարը իբրև «ճշմարտության մարտիկի», սակայն միևնույն ժամանակ միտումնավոր անտեսվում են նույն Նազըմ Հիքմեթի այլ ստեղծագործություններում տեղ գտած անթաքույց արհամարհանքը, խտրական, անգամ թշնամական վերաբերմունքը հայերի նկատմամբ:

Փաստենք նաև, որ ինչպես շատ այլ գրողների, այնպես էլ Նազըմ Հիքմեթի մոտ հայ կերպարները գերազանցապես հանդես են գալիս որպես բացասական հերոսներ: Այսպես, Նազըմ Հիքմեթը «Իմ երկրից մարդկային տեսարաններ» պոեմում, խոսելով Բուրսա քաղաքի բաղնիքների մասին, նշում է, որ այնտեղ է տարել մի հայ աղջկա, և հավելում. «Խորամանկ է հայ ժողվուրդը, ոչ թե մեր թուրքերի նման»: Պոեմի այդ հատվածը ավարտվում է նրանով, որ հայ աղջիկը չնայած իր հետ ունեցել է սեռական հարաբերություն, սակայն հետո ամուսնացել է քանի որ «օժիտը տեղը տեղին է, իսկ դա էլ հայտնի գյավուրական սովորույթ է»:

Չնայած որ Նազըմ Հիքմեթը հռչակել է, թե դեմ է ազգային, ռասայական ձևակերպումներին և ընկալումներին, սակայն իր տարբեր ստեղծագործություններում, հոդվածներում, նամակներում կան հստակ և բացահայտ ազգայնամոլական շեշտադրումներ, որոնք նաև հակասում են պատմական իրողություններին: Այսպես, 1944 թ. իր որդուն գրած նամակում նշում է. Մեր երկրի սահմաններում ապրում են նաև հայեր, հույներ և քրդեր: Այստեղ «այլախոհ» գրողը մոռանում է, որ այդ սահմանների առնվազն մի մասը հայկական և հունական տարածքներ են և այդ ժողովուրդները այնտեղ ապրում էին որպես իրենց նախահայրենիք, իսկ թուրքերը եկվոր են:

Սակայն կարևոր է հատուկ շեշտել, որ Նազըմ Հիքմեթը ընդհանրապես խտրական վերաբերմունք է դրսևորել Թուրքիայում բնակվող այլ ժողովուրդների հանդեպ ևս և չի անդրադարձել նրանց խնդիրներին: Մասնավորապես, Հիքմեթի ստեղծագործություններում չենք հանդիպում Թուրքիայում քրդական հուզումների, ապստամբությունների վերաբերյալ անդրադարձների, չնայած որ պոետը բավական լավ տեղյակ է եղել այդ մասին:

Նազըմ Հիքմեթը չի անդրադարձել նաև Թուրքիայում ազգային փոքրամասնությունների հանդեպ պարբերաբար տեղի ունեցող հալածանքներին, ջարդարարություններին և այլն: Սակայն դրա փոխարեն բավական խորքային նկարագրել է Բուլղարիայում բնակվող թուրք փոքրամասնության անհամեմատ ավելի մեղմ խնդիրները, լուծումներ առաջարկել և բարձրաձայնել այդ մասին: Սա նույնպես Նազըմի կողմնապահության, ավելին` ազգայնամոլական հայացքների հստակ դրսևորումներից է:

Բավական ուշագրավ է, որ Նազըմը իր հայացքը նետել է նաև դեպի արևելք և անդրադարձել Իրանում բնակվող «ազերի թուրք եղբայրներին» և իր մտահոգությունը հայտնել.  «Իրանում չորս միլիոն ազերի թուրք է ապրում, սակայն որպես ազգ նրանց ոչ մի իրավունք ճանաչված չի: Իրենց մայրենի լեզվով դպրոց անգամ չունեն»: Այստեղ արդեն բացահայտվում են Նազըմ Հիքմեթի պանթյուրքիստական հայացքները, որոնք խորքային ու շարունակական են եղել և դրսևորվել են հետագայում ևս: Այսպես, ապրելով ԽՍՀՄ-ում 1957 թ.` Նազըմ Հիքմեթը այցելել է Ադրբեջան, հանդիպել տեղի գրողների հետ, և հետագայում Ադրբեջանի գրողների միության նախագահ Անար Ռըզաևը այդ հանդիպման մասին պատմել է. «Թուրքիայի համար Նազըմ Հիքմեթը գուցե կոմունիզմի, սոցիալիզմի խորհրդանիշն էր, սակայն Ադրբեջանի համար Նազըմ Հիքմեթը թյուրքականության խորհրդանիշն էր: Դա պայմանավորված էր նաև նրանով, որ երբ նա եկավ այստեղ, ՙթուրք՚ բառի կիրառումը արգելված էր, իսկ նա հայտարարում էր. ՙԵս թուրք եմ, դուք էլ եք թուրք, մեր լեզուն նույնն է, մեք եղբայր ենք, նույն ազգն ենք՚: Այն ժամանակ Ադրբեջանում ոչ ոք չէր կարող համարձակվել նման խոսքեր ասել, սակայն Նազըմը ասում էր և քանի որ կոմունիստ էր, դա նրան ներում էին»:

Փաստորեն ժողովուրդների բարեկամության «անխոնջ մարտիկի» վերոնշյալ խոսքերը հետագայում դառնալու էին Ադրբեջանի նախագահ Հեյդար Ալիևի կողմից հրապարակ նետված պանթյուրքիստական կարգախոսի հիմքը. «Մեկ ազգ, երկու պետություն»:

Այս և այլ փաստեր հիմք են տվել, որպեսզի ներկայումս որոշ ուսումնասիրողներ անդրադառնան և հետազոտեն Նազըմ Հիքմեթի ոչ այնքան «կոմունիստական» նկարագրի տարբեր շերտերը և դրանց արտացոլումը նրա ստեղծագործություններում: Նկատենք նաև, որ այս տիպի հետազոտությունները ըստ էության ժխտում են խորհրդային գրականագիտության` տասնամյակներով ստեղծած Հիքմեթի` ազգերի եղբայրության ջատագովի կերպարը, ինչին նվիրված կան բազմաթիվ գրքեր ու հոդվածներ, որոնք գերհագեցած են թուրք պոետին ուղղված գովեստի ու հիացմունքի խոսքերով:

Նազըմ Հիքմեթի իրական կերպարը բացահայտող ուսումնասիրություններից է ազգությամբ քուրդ Հուսեյին Ջանի գիրքը, որում հեղինակը բազմաթիվ փաստերի, պոետի ստեղծագործությունների ներկայացման և վերլուծության հիման վրա ի ցույց է դնում, որ «կոմունիստ Նազըմ» անունը ստացած բանաստեղծ և քաղաքական գործիչը իրականում չի համապատասխանում այդ բնութագրմանը: Հուսեյին Ջանը իրավացիորեն նշում է, որ Թուրքիայում գրեթե բոլոր շերտերի վրա տարածված պանթյուրքիզմի կամ ազգայնամոլության ազդեցությունը, որքան էլ զարմանալի է, տարածված է եղել նաև ձախակողմյան շրջանակների, այդ թվում` և Թուրքիայի կոմունիստական կուսակցության ու նրա անդամների վրա:

Նույն հեղինակը կարծում է, որ Նազըմ Հիքմեթի մոտ ազգայնամոլական հայացքների ձևավորման մեջ մեծ տեղ ունի նաև նրա ընտանիքը: Այդ առումով հատկանշական է պոետի մոր պապի` ազգությամբ լեհ Կոնստանտին Բորժենսկու կերպարը: Նա 18-րդ դարի կեսերին տեղափոխվել է Օսմանյան կայսրություն, փոխել անունը և ազգայնամոլական շրջանակներում մինչ օրս էլ հայտնի է որպես «Թուրքիայի պատմության մեջ առաջին մեծ պանթուրքիստներից մեկը»:

Կարևոր ենք համարում նշել, որ Նազըմ Հիքմեթի վառ արտահայտված ազգայնամոլական, անգամ ռասիստական բնույթի հայացքները տեղ են գտել դեռևս նրա վաղ շրջանի բանաստեղծություններում, որոնք խորհրդային ուղղորդված գրականագիտության մեջ ակնհայտ միտումով և դիտավորությամբ անտեսվել են:

Հիքմեթի վաղ շրջանի` 1919-1920 թթ. բանաստեղծություններից մեկում, որը վերնագրված է «Իմ ռասային», կարդում ենք.

 

Է՜յ իմ ռասա, դու մի ժամանակ

Դողացնում էիր Եվրոպան

Նվաճում էիր Ստամբուլը…

Մի ժամանակ Եվրոպան

Խեղդվում էր տգիտության մեջ

Կրկին դու ո՜վ իմ ռասա

Որ հմուտ էիր գիտության մեջ

Իշխում էիր իմաստուններին

Ինչո՞ւ այսօր Եվրոպան

Քեզ մարտահրավեր նետի

Ինչո՞ւ այսօր

Այդ տգիտության օրրանը

Քեզ գիտություն սովորեցնի:

 

Եվ այնուամենայնիվ 20-րդ դարի որոշ թուրք գրողների, հիմնականում ձախ կողմնորոշման, ստեղծագործություններում, տողերի արանքում երբեմն հանդիպում են մտքեր, որոնք վերաբերում են Հայոց ցեղասպանությանը և օբյեկտիվ են, սակայն հաճախ մակերեսային են, ու գերիշխում են խնդրի մասին ակնարկները: Հարկ է նշել, որ 1923 թ. հիմնադրված Թուրքիայի Հանրապետությունում առաջ է եկել հողի խնդիր, ավելի կոնկրետ` լքված հայկական գույքի և հողերի խնդիրը, որը շատ հաճախ վերածվել է վեճի դրանց տիրացած մուսուլմանների միջև: Հողի մասնատման և բաժանման հարցին անդրադարձած թուրք գրողներից մի քանիսը երբեմն տողատակում խոսում են հայկական լքյալ գույքի, այդպիսով նաև Հայոց ցեղասպանության մասին:

Թուրք հայտնի գրող Քեմալ Թահիրը առաջիններից է, ով անդրադարձել է Հայոց ցեղասպանության խնդրին և «Գերված քաղաքը» եռագրության 1956 թ. հրատարակված առաջին հատորում` «Գերված քաղաքի մարդիկ», խոսելով Գալուստ Գյուլբենկյանի և նրան վաճառվող հողի մասին` Թահիրը թերևս առաջին անգամ թուրք գրականության մեջ կիրառում է «հայկական կոտորած» եզրույթը.«Գյուլբենկյան ազգանունով մեր մի քաղաքացու ես ծախելու հողը, ավելի ճիշտ կլինի ասել «մեր նախկին քաղաքացուն»: Մեր հայ քաղաքացիներից մեկն է այս Գյուլբենկյանը: Ձեր հողը մի հային վաճառելով` պատերազմի ժամանակ իրագործված հայկական կոտորածի (ընդգծումը մերն է.- Ռ. Մ., Ն. Պ.) մեղքից էլ մաքրված կլինեք»: Քեմալ Թահիրի 1969 թ. տպագրված «Գայլային օրենք» գրքում ևս հանդիպում ենք հետաքրքիր տողերի. «Աբդուլ Համիդի ժամանակ հայկական կոտորածներում մեր հանցակիցները ռուսական ցարն ու անգլիական կառավարությունն էին: Հայկական կոտորածի գլխավոր մեղավորն էլ գերմանացիներն են»:

Թահիրը իր ստեղծագործություններում անդրադառնում է նաև հայկական գույքի թալանին, և նկարագրելով իր հերոսներից մեկին` նա նշում է. «Ահա հենց այդ պահին հայկական ջարդը Հաջը Մուսթաֆային օգնության հասավ: Ոստիկանական տեղամասի կողքին գտնվող գյավուր Մկրտիչին պատկանող քարե խանութի դուռը հանգիստ բացեց, ասես վարձակալել էր, և տեղավորվեց ներսում: Ամեն գիշեր փակոցափեղկերը փակելուց հետո, ճրագի լույսի տակ բոլոր կողմերը քանդում էր: Ի վերջո ոսկով լի երկու նավթի տարա գտավ»: Քեմալ Թահիրի 1970 թ. հրատարակված ՙԽոշոր գույքը՚ գրքում ևս հայկական կոտորածների փաստի ընդունման մասին ակնարկ կա. «Հայկական կոտորածի մասին հարցրեց: Է՛հ, եղել է մի բան: Եթե չլիներ` լավ կլիներ, բայց դե եղել է»:

Այստեղ հարկ ենք համարում հպանցիկ հիշատակել բավական հետաքրքիր և ինքնատիպ հեղինակներից մեկին` Սայիդ Ֆայիքին, որը թուրքական մոդեռնիստական արձակի` «ճգնաժամի գրականության» հիմնադիրներից է և առավելապես անդրադառնում է սոցիալ-հոգեբանական խնդիրներին: Ուշագրավ է, որ Սայիդ Ֆայիքը բավական լավ և ակտիվ շփումներ է ունեցել Ստամբուլում բնակվող ազգային փոքրամասնությունների, այդ թվում և հայերի հետ: Ինչպես նշում է Մ. Բելգեն, նա իր միայնությունը կիսում էր Ստամբուլի ոչ մուսուլման փոքրամասնությունների հետ, սիրում էր նրանց, սակայն իր ստեղծագործություններում ի ցույց չէր դնում, որ տեղյակ է նրանց պատմությանը: Բայց, այնուամենայնիվ, Սայիդ Ֆայիքի որոշ ստեղծագործություններում հանդիպում են հայ կերպարներ և ընդ որում դրական կամ չեզոք հերոսի դերում. օրինակ` նրա գրչին է պատկանում « Հայ ձկնորսը և կաղ ճայը» պատմվածքը, որտեղ գլխավոր հերոսը հայն է:

20-րդ դարի ամենահայտնի և տաղանդավոր արձակագիրներից Օրհան Քեմալը ևս որոշակի անդրադարձներ ունի ինչպես Թուրքիայում բնակվող ոչ թուրք փոքրամասնություններին ընդհանրապես, այնպես էլ հայերին ու հատկապես Հայոց ցեղասպանության թեմային: Խորհրդային գրականագետ Ռ. Ֆիշը նկատել է, որ Օրհան Քեմալը իր ստեղծագործություններում երբեմն տեղ է տալիս նաև ոչ թուրք հերոսների` հույների, գնչուների, և հաճախ` դրական երանգներով: Այդ հանգամանքը Ֆիշը համարում է որոշակի խիզախության դրսևորում, քանի որ ոչ թուրքերի և հատկապես քրիստոնյա փոքրամասնությունների նկատմամբ ատելությունը և թշնամանքը խոր տեղ ունեն թուրքական հասարակության հոգեբանության մեջ:

Օրհան Քեմալը նաև այն սակավաթիվ գրողներից է, որի ստեղծագործություններում տեղ գտած «հայկական անդրադարձներից» պարզ է դառնում, որ հեղինակը բավական լավ պատկերացում է ունեցել Հայոց ցեղասպանության և հայերի լքյալ գույքի մասին ու առիթի դեպքում չի խուսափել արտահայտվել այդ մասին:

Գրողի` հայկական խնդիրների իմացությունը, մեր կարծիքով, մի քանի աղբյուր կարող է ունենալ. առաջին` նա ծնվել և մեծացել է Ադանայում, ու շատ հնարավոր է` հենց այդտեղ է լսել Ցեղասպանության մասին պատմություններ և անգամ անձամբ ականատես եղել այդ շրջանի հայերի գույքի թալանին: Բացի այդ, Օրհան Քեմալն իր ընտանիքի հետ մի քանի տարի անցկացրել է Սիրիայում և Լիբանանում, որտեղ հանդիպել է հայերի , անպայմանորեն տեսել և լսել նրանց կրած զրկանքների մասին:

Նրա իմացությունը հայերի մասին կարող է ավելի խորացած լինել նաև 1944-ին, երբ ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Մալաթիա` աշխատանք գտնելու հույսով: Այս դրվագը կարևորում ենք հատկապես այն համատեքստում, որ գուցե հենց այդ ժամանակ է ավելի մոտիկից ծանոթացել հայկական և նախկին հայաբնակ նահանգներում առկա լքյալ գույքի խնդրին:

Օրհան Քեմալի մի քանի ստեղծագործություններում հայ կերպարներ երբեմն հանդիպում են կամ երկրորդական հերոսների, կամ էլ էպիզոդիկ դերերում: Օրինակ` «Ընկած կինը» պատմվածքում հերոսուհին դրական երանգներով է հիշում մի հայուհու, որն իրեն` անտուն մարմնավաճառին, ապաստան է տվել իր տան նկուղում: Մարմնավաճառն էլ նրա հանդեպ է դրական տրամադրված, և խոսելով ինքնասպան լինելու մասին` նա ասում է, որ դրանով գուցե հոգս պատճառի հայուհուն, ինչը չի ուզում:

Հայի էպիզոդիկ պատկերման մի օրինակի ենք հանդիպում «Ամանորի արկած» պատմվածքում, որտեղ գործող անձինք, պատմելով իրենց ցոփ ու շվայտ կյանքի մասին, ինքնագովեստով են խոսում այն մասին, թե ինչպես են բռնաբարել մի հայ աղջկա:

Սակայն հատկապես Հայոց ցեղասպանության և դրա հետևանքների մասին ուղղակի և անուղղակի անդրադարձների հանդիպում ենք Օրհան Քեմալի «Արյունոտ հողեր» վեպում: Չենք կարող պնդել, որ այս վեպը հեղինակի հաջողված գործերից է, քանի որ առկա են սյուժետային գծի անհստակություն, ավելորդ ձգձգվածություն, ուռճացում, թույլ են նաև գործողությունների զարգացման, ընթացքի, կուլմինացիայի պատկերումները: Ընդհանրապես, Օրհան Քեմալի այն գործերը, որոնք նվիրված են հողագործների, գործարանների բանվորների և նմանատիպ թեմաների, բավական թույլ են և լի ավելորդ ճիգերով: Սակայն այս վեպի արժեքը մեզ համար այլ հարթությունում է, և կարևորվում է այն, որ առաջին անգամ հրատարակվելով 1963 թ.` գիրքը պարունակում է բավական ուշագրավ անդրադարձներ Հայոց ցեղասպանության, հայկական լքյալ գույքի վերաբերյալ: Արդեն գրքի առաջին էջերից մեկում հանդիպում ենք հետևյալ ձևակերպմանը. «Հայերի խանութների դազգահները, որոնք դատարկվել էին աքսորից հետո»: Այնուհետև նկարագրելով գրքի հերոսներից մեկին` մեծահարուստ Նեդիմ աղային, գրողը նշում է, որ նա կուսակցության (նկատի ունի այդ ժամանակ իշխող Հանրապետական ժողովրդական կուսակցությունը) ղեկավարների օգնությամբ շատ էժան գնով ձեռք է բերել մի մեծ գործարան, որն ընդգրկված է եղել «լքյալ գույքերի» կամ, իրենց ձևակերպմամբ, «գույք, որոնց տերերն անհայտ են» ցանկում: Ավելի մանրամասնելով միտքը` Օրհան Քեմալը նկարագրում է հետևյալ զրույցը, որտեղ այդ գործարանատիրոջը հանդիմանում է մեկն այն մարդկանցից, որի օգնությամբ վերջինս ձեռք է բերել գույքը.«Ինչքան շուտ մոռացար այն օրերը, երբ մի տրեխով եկել էիր Չուքուրօվա (Կիլիկիա.- Ռ. Մ., Ն. Պ.) և տարիներով գորգ էիր կրում: Այս գործարանը հա՞յրդ էր կառուցել: Հայկական գույք էր (ընդգծումը մերն է.- Ռ. Մ., Ն. Պ.): Մեր կուսակցության շնորհիվ ձեռք բերեցիր»:

Գրքում կա նաև անդրադարձ մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմն Օսմանյան կայսրությունում ոչ մուսուլմանների` հայերի, հույների տնտեսական ներկայության վերաբերյալ, սակայն կոպիտ ձևակերպմամբ. «Առևտուրը անհավատների ձեռքին էր»:

Հետաքրքիր են նաև գրողի շատ հակիրճ անդրադարձներն աքսորված և կոտորված հայերի ու հույների գույքի թալանի վերաբերյալ. «Ազատագրական պայքարից հետո (նկատի ունի 1919-22 թթ. քեմալական ազգայնամոլական շարժումը.- Ռ. Մ., Ն. Պ.), Տեր իմ Աստված, ժողովուրդն այնպե՜ս հարձակվեց հայերից, հույներից մնացած ունեցվածքների վրա: Էլ մի ասա»: Կամ մեկ այլ օրինակ. «Հայերի տեղահանության ժամանակ տիրացել է կտորի խանութին: Դրա համար երևի թե մարդ է սպանել` իր նմանների հետ միացած՚: ՙԱյս ծանր ընկույզի փայտից և փորագրված հաստ ոտքերով սեղանն էլ հայերից մնացած ապրանքներից էր, որոնք հանդիպում էին տեղացիներից շատերի տներում»:

«Արյունոտ հողեր»վեպում հանդիպում ենք նաև Կիլիկիայի տարբեր քաղաքներում մինչև Ցեղասպանությունը հայերի ներկայության նկարագրությունների: Ընդհանրապես, վեպում երբեմն-երբեմն հպանցիկ նշվում է հայերի գույքի, օրինակ` նախկին հայկական տների, գործարանների, դրանց տիրացած նոր տերերի մասին:

Այսինքն` ըստ էության, կարելի է ասել, որ գրքի նկարագրություններում կա որոշակի հայկական ֆոն:

Կարևորելով այն փաստը, որ Օրհան Քեմալը, լինելով առաջիններից մեկը, որ 1960-ականներին անուղղակիորեն անդրադարձել է հայկական խնդիրներին, այնուամենայնիվ նկատենք, որ այդ ամենում հստակ և որոշակի է նաև նրա գաղափարախոսական պատկանելության` սոցիալիզմի ազդեցությունը: Այսինքն` նկարագրելով հայերի կամ հույների` նա շեշտը դնում է ոչ թե նրանց էթնիկ պատկանելության, այլ դասակարգայինի վրա և նրանց կրած զրկանքների պատճառը փորձում է ներկայացնել ոչ թե էթնիկ-կրոնական, այլ դասակարգային առումով: Հենց Օրհան Քեմալի խոստովանությամբ` կարևորը ոչ թե էթնիկ, այլ դասակարգային շահերն են, իսկ էթնիկ պատկանելությունը կարևոր չէ:

Հայոց ցեղասպանության խնդրին անուղղակի անդրադարձների ենք հանդիպում նաև թուրքական արձակի մեկ այլ խոշոր ներկայացուցչի` Յաշար Քեմալի տարբեր ստեղծագործություններում: Օրինակ` «Աքչասազի աղաները» եռագրության կերպարներից մեկին` Մուալլիմ Ռուսթեմին, գրողը հետևյալ կերպ է ներկայացնում. «Նա էր, որ գիշերվա մթին մի արծվի պես իջնում էր հայերի վրա, որոնք փորձում էին փախչել ու փրկվել, բոլորին կտոր-կտոր անելով կամրջից նետելուց հետո խուրջիններով նրանց ոսկիները վերցնում և տանում տալիս էր Ադանայի փաշային»: «Անձրևի թռչուն» վեպում խոսելով հայերի լքյալ հողերի մասին` Յաշար Քեմալը նկարագրում է գավառապետի պաշտոն ստացած Իսմայիլի և նրա մոր զրույցը պաշտոնավարման գավառ մեկնելուց առաջ. «Մայրը Իսմայիլ աղային այսպես էր խրատում. «Մեկ էլ քեզնից խնդրանքս, որդիս, եթե գնաս այդ գյուղաքաղաք, հայերից մնացած տները, դաշտերը չվերցնես: Այն բնում, որի տերը փախել է, այլ թռչուն չի կարող ապաստան գտնել: Բույն քանդողը բույն չի ունենա: Բռնության դաշտում բռնություն է աճում»:

Թուրք գրող Ֆահրի Էրդինչը ունի «Վարպետ Հակոբը» վերնագրով մի պատմվածք, որտեղ, ճիշտ է, նկարագրվում են բանտում այլախոհի նկատմամբ հալածանքները և ճնշումները, սակայն միևնույն ժամանակ ներկայացվում է հայ էլեկտրիկ վարպետ Հակոբի կերպարը, որը եկել է բանտի հոսանքը վերանորոգելու և այդ ընթացքում ի ցույց է դնում իր դրական, սրտացավ և կարեկից վերաբերմունքը բանտարկյալի նկատմամբ (նրան գաղտնի ծխախոտ է հանձնում, դրական խոսքեր ասում ևն): Պատմվածքում անգամ չի էլ նշվում վարպետի հայ կամ քրիստոնյա լինելը, սակայն ընտրված անձնանունը ընթերցողների մոտ կասկած չի թողնում նրա ազգային պատկանելության վերաբերյալ: Կարող ենք ասել, որ թեև այս պատմվածքում հայկական թեմատիկա չկա, սակայն անուղղակի ենթատեքստ կա, թե հալածյալ կալանավորի նկատմամբ մեղմ վերաբերմունք ունի հալածված ժողովրդի ներկայացուցիչը:

Ձախակողմյան գրողների շարքում իր ուրույն տեղն ունի Ումիթ Քաֆթանջըօղլուն, որը 1974 թ. հրատարկված «Հրացանավորները՚ վեպում խոսում է ոչ միայն հայերի և արևելյան նահանգներում հայկական նախկին ներկայության մասին, այլև առաջին անգամ հենց այդ վեպում ենք հանդիպում բռնի իսլամացված և այդպիսով ցեղասպանությունից փրկված հայ տղամարդու` Աբդոյի կերպարին: Վեպում նկարագրվում են հայկական կենցաղի որոշ տարրեր և ընդ որում` ընդգծված դրական շեշտադրումներով: Բացի այդ, խոսելով կրոնափոխ Աբդոյի մասին և քննադատելով նրան` հեղինակը դա անում է կրկին հայկական նկարագիրը գովաբանելու միջոցով. «Աբդոն ասես ընդհանրապես հազարամյա հայկական մշակույթի կրողը չլիներ»:

Գրքում խոսվում է նաև Հայոց ցեղասպանության առաջ բերած վրեժխնդրության և ցավի հիշողության մասին, որը նույնպես բավական ուշագրավ է:

Իսկ ձուլման երևույթի մասին խոսելիս մեկ այլ հայ հերոսի` Թանոյի շուրթերով հեղինակը նշում է. «Երբևէ հարցրել ես, թե ինչո՞ւ է քո անունը Աբդո: Եթե հարցնեիր, կիմանայիր, որ եթե կարողանար իրեն փրկել, ապա անունը Աբդո չէր լինի, կլիներ կամ Կարապետ, կամ Գարեգին, կամ էլ չգիտեմ ինչ»:

Անցյալ դարի թուրքական արձակի հայտնի դեմքերից մեկը` Ֆաքիր Բայքուրթը, իրենց սերնդի գրողների պատասխանատվության հարցի մասին հետաքրքիր մտքեր ունի. «Մեր սերունդն այնպիսի մի սերունդ է, որ պատասխանատու է և՛ անցյալի, և՛ ապագայի համար… Գրողին հազարավոր մարդիկ են կարդում: Եթե քեզ հարյուր հազար մարդ է կարդում, դու ուրիշ կերպ չես կարող լինել, ուզես էլ` չես կարող: Այդ պատճառով էլ պատասխանատու ես ոչ միայն ներկայի, այլև ապագայի համար: Սա էլ բավարար չէ, անցյալի համար էլ ես պատասխանատու: Արտերկրում ապրողները լավ գիտեն, որ նույնիսկ Օսմանյան կայսրության ղեկավարության կատարած սխալների պատասխանը մեզանից են պահանջում, «Ընկե՛ր, նրանք օսմանցի էին, մենք օսմանցի չենք»,- չես կարող ասել: Պետք է տաս պատասխանը»: Թվում է` պատասխանատվության զգացումը գիտակցած սոցիալիստ թուրք գրող Բայքուրթը պետք է նաև իր գրականությամբ ապացուցեր արտահայտած տեսական դատողությունները, սակայն համոզված «առաջադեմը» լռություն է պահպանել հայկական թեմատիկայի նկատմամբ, իսկ հազվադեպ հիշատակումները հայերի մասին առավելապես կրում են բացասական երանգներ:

Ինչպես նշվեց վերևում, ձախ քաղաքական կողմնորոշում ունեցող թուրք գրող Վեդաթ Թուրքալին 2004 թ. հրատարակված իր վերջին վեպերից մեկում` «Կորուսյալ վեպեր» վերնագրով, մի քանի անգամ անդրադառնում է Հայոց ցեղասպանության խնդրին: Նա խոսում է օսմանյան մշակույթում, արվեստում, մամուլում հայերի ունեցած դերի մասին և ներկայացնում դրվագներ հայերի սպանդից: Սակայն պատմելով հայերի սպանությունների մասին` Թուրքալին անմիջապես փորձում է մեղմել թուրքերի մեղքը և համահավասարեցնող բնույթ տալ դեպքերին. «Եթե դաշնակցական հայերի ձեռքը ընկներ, նրանք էլ նույն բանը կանեին: Առանց այդ էլ մի շարք թուրքմենական գյուղերում ուժերը ներածի չափ արել էին»: «Կորուսյալ վեպերը» գրքում ներկայացված է մի երկխոսություն, որի ընթացքում զրուցակիցներից մեկը պատմում է հայկական կոտորածի մասին: Այսպես, լսելով ժողովրդական մի երգ` գրքի հեղինակը հարցնում է իր զրուցակցին.

«-Ի՞նչ լեզվով է այս երգը:

-Հայերեն:

Աչքերը առանց թարթելու վրաս էր հառել:

-Ձեր դուրը չեկա՞վ,- հարցրեց:

-Ոչ, հավանեցի, ուղղակի չհասկացա, թե ինչի մասին է:

-Վշտերի երգ է սա,- ասաց:- Կոտորված հինգ հարյուր հազար հայերի ողբը: Թուրքիայում այս ձայներիզն արգելված է»:

«Կորուսյալ վեպերը» գրքում հանդիպում ենք 20-րդ դարի սկզբի թուրք նշանավոր բանաստեղծ Թևֆիք Ֆիքրեթի վերաբերյալ մի ուշագրավ դրվագի: Ֆիքրեթը, որը հայտնի էր իր առաջադեմ հայացքներով, ոգևորվում է երիտթուրքական հեղաշրջմամբ, սակայն կարճ ժամանակ անց, ինչպես շատերը, հիասթափվում է երիտթուրքերից` հասկանալով նրանց իրական կերպարը: Վեդաթ Թուրքալին իր գրքում մեջբերում է մի հատված երիտթուրք պարագլուխ Թալեաթ փաշայի և Թևֆիք Ֆիքրեթի հանդիպումից. «Հայկական ջարդերի հիմնական պատասխանատու Թալեաթ փաշայի մեկնած ձեռքը Ֆիքրեթը անպատասխան է թողնում` ասելով. ՙԵս արյունոտ ձեռքերը չեմ սեղմում»:

Հայոց ցեղասպանության և հատկապես այդ տարիներին բռնի կրոնափոխված հայերի թեմային է նվիրված 2001 թ. լույս տեսած գերմանաբնակ թուրք գրող Քեմալ Յալչընի «Քեզնով է ուրախանում սիրտս» գիրքը, որը թարգմանվեց արևմտահայերեն և արևելահայերեն:

Քեմալ Յալչընը` լինելով ձախակողմյան հայացքների տեր, 1980 թ. սեպտեմբերի 12-ին Թուրքիայում տեղի ունեցած ռազմական հեղաշրջումից հետո բնակություն է հաստատել Գերմանիայում և սկսել դասավանդել դպրոցում: Ուսուցիչների վերապատրաստման դասընթացներից մեկի ժամանակ ծանոթացել է հայազգի ուսուցչուհի Մելինեի հետ, և հենց այդ հանդիպումն էլ առիթ է դարձել, որ նա հետաքրքրվի հայկական թեմատիկայով: Ավելին` նա այցելում է Արևմտյան Հայաստան, ծանոթանում Ցեղասպանությունը վերապրած և բռնի իսլամացված հայերի ու նրանց սերունդների հետ: Նրանց հետ ունեցած հարցազրույցների արդյունքում էլ ծնվում է «Քեզնով է ուրախանում սիրտս» գիրքը, որի տպագրումը Թուրքիայում արգելվում է, և այն լույս է տեսնում Գերմանիայում: Հարցազրույցների և վերապրածների պատմությունների պարզ փոխանցումը ներառող գրքի առաջաբանում հեղինակը, դիմելով իր «հայ եղբայրներին», խոնարհվում է սպանված հայերի և ասորիների հիշատակի առաջ ու նշում. «Որպէս թուրք գրագէտ, իմ անունով ձեզմէ եւ մարդկութենէն ներողութիւն կը խնդրեմ»: Սակայն հեղինակը չի մոռանում ընդհանրացում անել և հավելում է, որ գլուխ է խոնարհում նաև. «Հայ եւ Ասորիներու ճակատագրին բախտակից սպաննուած, իրենց կեանքը կորսնցուցած Թուրք, Քիւրտ եւ բոլոր մարդոց առջեւ»:

Այսինքն` այն թուրքական թեզը, թե 1915-ին եղել են երկուստեք զոհեր, տողատակում ցայտուն կերպով երևում է:

Փաստագեղարվեստական այս ստեղծագործությունում ականատեսները պատմում են ցեղասպանության մանրամասներ` նկարագրելով և՛ աքսորը, և՛ կոտորածն ու թալանը, երբեմն մեջբերելով հենց թուրքերի կամ քրդերի խոստովանությունները: Գրքում առանց գեղարվեստական հարստացման ներկայացված փաստերը այս կամ այն կերպ հայտնի են հայ ընթերցողին, ուստի հարկ չենք համարում ընդարձակ մեջբերումներ անել:

Ինչպես ասվեց, գրքում ծավալուն անդրադարձներ կան նաև Ցեղասպանության ընթացքում բռնի իսլամացված հայերի մասին, և հատկապես հետաքրքիր են արդեն հետագայում նրանց կիսագաղտնի կյանքը պատկերող դրվագները, հոգեկան և հոգեբանական խնդիրները:

Գրքում անդրադարձներ կան նաև Թուրքիայի Հանրապետությունում հայության բեկորների նկատմամբ պետության վարած խտրական քաղաքականությանը: Վերջում Քեմալ Յալչընը «երանիների» մի շարք է ներկայացնում, որտեղ ցանկանում է, որ «այդ աղետը» չլիներ, աշխարհում ոչ մի տեղ կոտորած չլիներ, երանի թուրքերը, հույները, հայերը իրար հետ խաղաղ ապրեին և այլն:

Գրքում հանդիպում ենք նաև հեղինակի կողմից ասված շատ հատկանշական մի մտքի, որը հատուկ էր 20-րդ դարի թուրքական գրականությանը. «Զայրույթս իմ լռության մեջ է»:

Նշենք, որ Քեմալ Յալչընի գիրքը, անշուշտ, դրական քայլ է` ընդդեմ թուրք գրականության մեջ Հայոց ցեղասպանության խնդրի հանդեպ լռության, սակայն ներկայացնելով 1915-ին վերաբերող բազմաթիվ մանրամասներ` ժողովրդավար Գերմանիայում բնակվող հեղինակը չի տալիս այդ ամենի իրավական անվանումը` Ցեղասպանություն:

Հայկական և ընդհանարապես Թուրքիայի ոչ մուսուլման փոքրամասնությունների հալածանքի ամենացայտուն դեպքերից մեկին` 1942 թ. կիրառված այսպես կոչված «Ունեցվածքի հարկի» և դրա ծանր հետևանքներին է նվիրված Յըլմազ Քարաքոյունլուի «Տիկին Սալքըմի զարդերը» վեպը, որի հիման վրա էլ նկարահանվել է կինոնակար: Այդ գիրքը առաջին անգամ տպագրվել է 1990 թ. և մինչև 2010 թ. վերահրատարակվել է 16 անգամ:

Նույն հեղինակին է պատկանում 1955 թ. սեպտեմբերի 6-7-ի դեպքերին նվիրված «Աշնանային ցավ» վեպը: Այսինքն` կարելի է ասել, որ Թուրքիայում ոչ մուսուլման փոքրամասնությունների դեմ իրականացված հալածանքները ևս կոնկրետ այս հեղինակի պարագայում դարձել են հիմնական թեմատիկաներից մեկը, սակայն կրկին, մեր կարծիքով, ունի մոդայամոլական և շահադիտական բնույթ:

Խոսելով թուրք գրականության մեջ հայկական թեմատիկայից` նկատենք նաև, որ 2015 թ. արձանագրվել է մի հետաքրքիր զարգացում, երբ Հայաստանում մի քանի տարի գտնված ու հայաստանյան թերթերում հոդվածներով հանդես եկած Մեհմեթ Ֆաթիհ Օզթարսուն հեղինակել է «Ֆիդայինների հեղաշրջումը» վերնագրով գիրքը, որտեղ անիրական փաստերի վրա ներկայացվում են Հայաստանում իբրև թե տեղի ունեցած քաղաքական զարգացումները: Գեղարվեստականության մակարդակով աչքի չընկնող գրքում կա մի հանգամանք, որը մինչ այդ երբևէ չի դրսևորովել թուրքական գրականության մեջ. վեպը առաջին թուրքական ստեղծագործությունն է, որտեղ դեպքերը տեղի են ունենում Հայաստանի Հանրապետությունում:

Անդին 03.2018

Կարծիքներ

կարծիք