Նիկողոս Սարաֆյան

Այնպես ստացվեց, որ Սփյուռքի մշակույթի, մասնավորապես գրականության մասին ի սկզբանե ստեղծվեցին որոշ սխալ պատկերացումներ և նույնիսկ կաղապարներ, որոնք խանգարեցին ոչ միայն ճանաչելու և հասկանալու այդ բարդ պրոցեսը, այլև նույնիսկ ընթերցողին ինչպես հարկն է ներկայացնելու հայ գրականության ականավոր դեմքերից մի քանիսին: Պատահել է նույնիսկ, որ Սփյուռքը և իր մշակույթը ներկայացվել է ոչ այնպես, ինչպես ինքն է` իր վավերական լինելությամբ, այլ այնպես, ինչպես մենք կուզեինք տեսնել: Գուցե սա է պատճառը, որ մինչև այսօր մեր ուշադրությունից դուրս է մնացել, թերևս, ամենասփյուռքյան բանաստեղծը` Նիկողոս Սարաֆյանը: Եվ զարմանալին այն է, որ երբ անցած տարիների ընթացքում կարողացանք հաղթահարել այս բանաստեղծի ժամանակակիցներ Շահնուրի կամ Շուշանյանի, Որբունու կամ Թոփալյանի շուրջ ստեղծված զանազան պատնեշները, այնուհանդերձ, Սփյուռքի ամենահետաքրքիր երևույթներից մեկը` Սարաֆյանի գրականությունը, մնում էր մեզ անհայտ: Վիճակն ավելի բարվոք չէր Սփյուռքում: Նրանք, ովքեր փորձում էին գնահատել այս բանաստեղծին, երբեմն անուղղակիորեն նպաստում էին այդ լռությունը խորանալուն: Բանաստեղծը դառնում էր կրկնակիորեն անծանոթ :

Ծանոթանալով նրա գրական մուտքից շատ ավելի ուշ գրված հոդվածներին` հասկանալի է դառնում, թե ինչու ի սկզբանե անհասկանալիության առասպելը պիտի շարունակ ուղեկցեր Սարաֆյանին: Կարոտի և հուշի գաղափարախոսությամբ սկսվող Սփյուռքի մեջ հայտնվում էր մի բանաստեղծ, որն իր առաջին քայլերից իսկ դիասպորայի, օտարության բացարձակապես ուրիշ բանաձև էր առաջարկում: «Հիշելը կրկնել է ուրիշին ըսածը… Հիշողը կ’ապրի իր անձեն դուրս»,- քառասնական թվականներին գրում էր Սարաֆյանը, սակայն սա լոկ վերաշարադրանքն էր այն ոգու, որ ավարտուն ձևով արտահայտվեց նրա առաջին ժողովածուի մեջ: Ի տարբերություն Շուշանյանի և հատկապես Շահնուրի ողբերգական նահանջականության, Ն. Սարաֆյանը Սփյուռքը, տարագրությունը, անջատումը դիտում էր որպես նոր մարդու ծնունդի, ինչպես և ազգային ոգու զարթոնքի մի նոր հնարավորություն: Ուստի և, ըստ բանաստեղծի, հիշելը նշանակում էր ետ նայել, ճանաչումի, ստեղծումի հնարավորությունից խուսափել: Այնինչ դիմացը մի ամբողջ աշխարհ էր, որ պետք էր յուրացնել, և առաջին գիրքը պիտի վերնագրվեր հենց այդպես` «Անջրպետի մը գրավումը»(1928): «Անջրպետը» նոր իրականությունն էր, նոր աշխարհը, այլևս տարբեր մինչ այդ եղածներից, և ոչ միայն կործանարար, այլև ստեղծարար.

 

Ոչ ուժ է, ոչ ախտ`

Մարդատյաց հոգիս,

Այլ ճամփորդ մ’աղքատ`

Քաղաքե մ’ուրիշ

Քաղաքի միջև,

Ձգածիս ընդմիշտ

Եվ դեռ անորոշ

Գալիքին միջև:

 

Չնայած միջանկյալ վիճակում է «ճամփորդը»` «դեռ անորոշ…», և շոգեկառքի հակառակ «սիրտը կսուրա», սակայն պարզ է, որ ընտրության հնարավորություն չկա (անցյալ կամ ներկա, հայրենի եզերք կամ տարագրություն): Ի դեպ, անջրպետը չի դիտվում որպես օտար, թշնամական, դա ավելի շատ անհայտն է, որը հավասարապես կարող է լինել հարազատի և անհարազատի, հայրենիի և օտարի մեջ: Այս անհայտը նույնիսկ գրավիչ է, քաշող. «Տակս ծանր, տարուբեր, // Նոր աշխարհ մը կը շարժեր, որուն հոգիս էր ծարավ…»:

Ուրեմն, անջրպետը չի նվաճվում որպես թշնամական տարածք, այլ յուրացվում է որպես գիտություն, սերտվում է արագությամբ, դա տրված մի վիճակ է, որի մեջ խորանում է բանաստեղծը` «գնացք նստած»: Արագության այս խորհրդանիշն անհրաժեշտ է. հաջորդ գրքերում հաճախակի պիտի տեսնենք մեքենա ու սավառնակ, նույնիսկ մոտոցիկլետ: Բանաստեղծն շտապում է նվաճել նոր տարածքները, այսինքն` նրան այլևս անհնար է կանգնեցնել, թեկուզ ստիպել ետ նայելու.

 

-Պետք չէ գանգատիլ,

Պետք չէ ետ դառնալ,-

Հրեշտակը կ’ըսե.

-Ձգածիդ դիմաց`

Եթե չես ուզեր

Ճամփայիդ կեսեն

Քարանալ հանկարծ

Ղովտի կընոջ պես:

 

Եթե նկատի առնենք, որ սա հրապարակվել է 1928 թ., այսինքն` «Նահանջի» և «կարոտի գրականության» ծնունդին զուգահեռ, ապա այսօր հասկանալի կլինի այդ տարիների սխալ և բուն էությունից հեռացնող գնահատումները: Բանաստեղծը, փաստորեն, աղետի և հուսալքման մեջ ելք էր տեսնում, ըստ որում կշռադատված և լավատես մի ծրագիր, որն իր ռեալ արմատներն ուներ քսանական թվականների ընդհանուր եվրոպական մշակութային համապատկերի մեջ:

Շարժումի, անդադար փոփոխվող ժամանակի այս ընկալումը մշտապես պիտի երևա ոչ միայն բանաստեղծի անդրանիկ ժողովածուում, այլև նրա հետագա մի շարք գրքերում, այդ ոգին պիտի դառնա նրա էությունը, հնարավորություն տա իրականությունը տեսնելու փոփոխության մեջ, իր բոլոր առկա և հնարավոր կերպերով: Սփյուռքն այն անջրպետն է, ըստ բանաստեղծի, որը կարելի է նվաճել միայն ժամանակի ընթացքի մեջ լինելով: Եվ այս ընթացքը չի խանգարվի, եթե հեղինակի հայացքն ուղղված է դեպի օտարը, քանզի վերջինս դիտվում է երկակի իմաստով, և հետո` այն նվաճելի տարածքի անբաժան մասն է:

Սակայն որքան էլ բանաստեղծը զգուշանում էր ետ նայել և աղի արձան դառնալ, այնուամենայնիվ հաջորդ ժողովածուում` «14» (1933 թ.), պիտի երևար և՛ օտարը` ավանդական ըմբռնումով, և՛ հետադարձ հայացքը: Գրքի վերնագիրն ակնարկում է Ֆրանսիայի ազգային տոնը` հուլիսի 14-ը, Բաստիլի գրավման օրը: Օտարության զգացումն այստեղ գալիս է իրադրության հրամայական թելադրանքով, քանզի

 

Ա՜հ, ինչ դառն է անցնիլ մինակ,

երիտասարդ`

ուրախության մեջեն, որուն կարելի չէ ա՛լ մասնակցիլ:

 

Այս տոնակատարության մեջ օտարության զգացումը կրկնապատկվում է, քանի որ ոչ միայն դուրս ես դրանից, այլև որ այս ուրախության մեջ հարգանքի տուրք է մատուցվում միայն օտարի զոհերին, «երբ հոն բռնի` // կճըզմվին բոլոր ճիգերն ազատատենչ…»: Դառնության և անիմաստ զոհաբերման այս զգացումն է պատճառ դառնում իր իսկ պատգամը (ետ չնայել) խախտելուն: «14»-ում կա մի կարևոր մոտիվ, որը պիտի երևա նաև հետագա մի շարք բանաստեղծություններում (հատկապես «Ճշմարտության գիրքը» «Միջնաբերդ» ժողովածուից). անջրպետի գրավումը սկսվել է ավելի վաղ, Մեծ եղեռնից էլ շատ ավելի առաջ: Դա եղել է մեր քրիստոնեական ոգին, մեր կողմնորոշումը դեպի քաղաքակրթություն և Արևմուտք: «14»-ը հուսախաբությունն է «ժողովրդի մ’որուն մեղքը եղավ միակ // իր մեծ հավատքին` հանդեպ բոլոր այս լույսերուն սնամեջ»: Եվ տասնչորս անգամ կրկնվող`  «ԿԱՐԵԼԻ ՉԷ, ԿԱՐԵԼԻ ՉԷ ՉՀԻՇԵԼ ՔԵԶ` Օ ԱՐՅՈՒՆ» տողն ստանում է երկու իմաստ. հին, անմեղ արյան հուշը բերում է նոր արյունահեղությունների կանխագուշակման.

 

Անիվներուն, հառաջադեմ մեքենական այս աշխարհին

ետին` խավար

չարիք մ’արդեն մետաղային

բիրտ արմատներ կը նետե:

 

Այս գիտակցումը բանաստեղծի տագնապն ազգային երևույթից դարձնում է համամարդկային: «Սեփականի ճգնաժամը կծագի ընդհանրական, «արտաքին», հասարակաց աղբյուրե մը, որ աշխարհակալական ծարավն է, քաղաքական ուժի կիրարկումը, կայսերապաշտական ձգտումը» (Հարություն Քյուրքչյան. ՀԱՎԵԼՎԱԾՆ. Սարաֆյանի Ամբողջական երկերի, էջ 485): Հիշենք, թե երբ է լույս տեսել «14»-ը` 1933 թ., երբ ֆաշիզմը աշխարհի մի շարք երկրներում անցել էր իշխանության գլուխ:

Բանաստեղծի հաջորդ ժողովածուն` «Տեղատվություն և մակընթացություն» (1939 թ.) շարժում է իր բոլոր իմաստներով: Վերնագիրն արդեն հարափոփոխության, մշտական ընթացքի արտահայտությունն է: Սակայն այստեղ առաջին գրքի անակնկալ ապշանքը չկա շարժումից, սա արդեն սովորական դարձած մի վիճակ է.

 

Մոգական գորգ` դեպի նոր գանձերն ու նոր ապագան

Մեր կառքն արդեն կսուրա:

 

Նոր ժամանակների տեխնիցիզմը զուգորդված է հեքիաթային ծանոթ պատկերով` գորգ և կառք: Ավտոմոբիլով էր, որ Ապոլիներն իր «Զոնա» բանաստեղծության մեջ մտավ քսաներորդ դար: Նրա դիպուկ մի համեմատությունը (Էյֆելյան աշտարակը որպես հովիվ) հանդիպում է «14»-ում, իսկ «Վենսենյան անտառում» մեջբերումներ կան «Միրաբոյի կամուրջը» բանաստեղծությունից:

Առաջընթաց շարժումը միայն տարածության հաղթահարում չէ, դա ոգու և գիտակցության մխրճումն է դեպի «նոր գանձերն ու նոր ապագան»: Եվ սա մի բարդ պրոցես է, որի առաջին գործողությանն ենք ներկա.

 

Ի՜նչ քայքայում… բայց բարի

Ի՜նչ հարություն նույն ատեն: Հոգիս քիչ-քիչ կ‘ընդլայնի:

Հոգիիս մեջ կը սպառի

Ամբողջ աշխարհ մ’անցյալի:

…մինչ խավարեն անհատակ,

Անըսպառ դուրս կը սահի`

Ճամփան փյունիկ` մեր առջև, կյանքի բացվող լայն վանդակ:

 

Սարաֆյանական տեղատվությունը չպետք է դիտել որպես զուտ սփյուռքյան կամ նեղ ազգային երևույթ, որտեղ «բարի քայքայումով» անցյալը տեղը զիջում է ներկային: Սա քսաներորդ դարի մշակույթի զարգացման ընդհանուր օրինաչափությունն է: Տեղատվությունը նաև հեռացումն է սկզբնական վիճակից գիտակցության մի նոր եզրի, ինքնության մի նոր երեսի հանգելու համար: «Հայութենեն հեռացումը մոտեցում է հայության «ոգիին», հեռացումը կ’ըլլա մարդկայինով, տարբերով. վերադարձը հայության հեռացում չէ մարդկայինեն» (Գրիգոր Պըլտյան. ՏՐԱՄ. Պեյրութ. 1980 թ. էջ 403):

Աշխարհագրականորեն կենտրոնից հեռացած, տեղատրված ազգային ինքնությունը հնարավորություն է ստանում հարստանալու ոչ միայն մարդկայինով, այլև գտնելու ազգայինի մի նոր ձև, չէ՞ որ տեղատվությանը հաջորդելու է մակընթացությունը, այսինքն` հայտնաբերումը, ժամանակավորապես ստեղծված պարապի մեջ նոր բովանդակության զետեղումը: Բանաստեղծը հենց գրքի սկզբից հիշում էր փյունիկի խորհուրդը. «Ճամփան փյունիկ»: Դեպի նոր ժամանակներ տանող ճամփան այրումի և նոր ծնունդի ուղին է: Դա նաև մահվան ու ծնունդի անդադար պայքարն է. «Մահվան մեջ կյանքն է գալիք, որ կսիրեմ հիմա ես»: Ոչինչ ավարտուն ձև չունի, քանի որ շարժումի ձևն իր անդադար լինելն է. «Ճշմարտության մը վերջին // Գաղափարները բոլոր չունեցան ձևը երբեք» կամ «Բարու ու չար ուժերու շենքը աշխարհ մըն է բաց, // Որ պիտի միշտ բարձրանա և մընա միշտ անավարտ»: Անհնար է այդ աշխարհի մեջ որևէ բան իր վերջնական անունով կոչել, սա մշտական լինելություն է, և անվանումը կդառնա երևույթի մեկուսացումը բուն էությունից, հարաշարժության քարացումը. «Եվ մահ էր հոն, ուր խաղըդ, // Ալեկոծումըդ չկար` սահմանափակ գլխեն ներս»:

Տեղատվության և մակընթացության, կորստի և հայտնության մշտական պրոցեսի մեջ է ազգային նոր ինքնության ստեղծումը, և իսկական մշակույթը չի կարող գոյություն ունենալ այս պրոցեսից դուրս: Մշտական այս շարժումը բանաստեղծը ներկայացնում է «բերրի», այսինքն` ստեղծարար քաոսի հետ: Այս բառը լայն իմաստ ունի Սարաֆյանի կոնտեքստում: Քաոսը տրված վիճակի սթափ ընկալումն է, նոր ծնունդի ակնկալությունը բախումների միջից.

 

Նոր է, նոր, նոր, որ անհիմ

Այս հողերեն, թոթվելով մեր կեղծիքները բոլոր,

Այս քաոսեն կը ծնիմ:

 

Քաոսը նաև ծովն է մշտանորոգ: Ահա թե ինչու «Մակընթացություն» շարքն ավարտվում է ծովի պատկերով. «Մերկ ահա ես, մեզ ծընող // ծովուն առջև…»: Մերկ, այսինքն` ազատված ամեն նախապաշարումներից, մերկ` որպես նորածին:

Նիկողոս Սարաֆյանի հերթական ժողովածուի` «Միջնաբերդ»(1946 թ.) վերնագիրն արդեն հուշում է, որ   «ծո՛վը հարանոր» և «Քաոսը բերրի» հանդարտված ու սահմանազատված են: Ճշգրիտ դիտողություն ունի այս առթիվ Հ. Քյուրքչյանը   «Ո՞վ ավելի քան Սարաֆյան` զգայուն է վայրերու խորհուրդին, Վայրի փնտռտուքի տագնապին. հիմնումի ու կեցության օրինավիճակի հարցականներու: Ասիկա` պայմանով, որ Վայրը չդառնա վերջնական, կայուն, մնայուն. եթե պատահի այդ կայունացումը` վայրը գերեզման միայն կրնա կոչվիլ: Վայրը հանգրվան է. անիկա է ընկալելի ու ընդունելի կեցություն` միմիայն եթե տարածական իր եզրերուն օրինական լրացումը դառնա Տևողությունը, ժամանակը» (Ն. Սարաֆյան. Չափածո երկեր. Անթիլիաս. 1982 թ. էջ 495-96):

Արդ, «Միջնաբերդը» հանգրվա՞ն է, թե՞ գերեզման: Կանոնավորվո՞ւմ էր արդյոք մշտանորոգ քաոսը: Թե՛ Գ. Պըլտյանը, թե՛ Հ. Քյուրքչյանը որոշ վերապահումով են խոսում այս ժողովածուի մասին` նշելով, որ գաղափարաբան որոշ հեղինակներ, իրենց դրույթների համար հատկապես այս գրքից են վերցրել իրենց համար անհրաժեշտ բանաստեղծությունները: Այս վերապահումը որոշ իմաստով հիմնավորված է. առաջին գրքից սկսված նոր տարածքների նվաճման ընթացքն այս գրքում կարծես դանդաղել է, բայց պետք է հասկանալ նաև այս կայանումի կարևոր պատճառները և անխուսափելիությունը: Ժողովածուի մեջ զետեղված բանաստեղծությունների մեծ մասը գրվել է պատերազմի ընթացքում կամ ավարտից հետո: Ահավոր այս աղետը չէր կարող բանաստեղծին չստիպել վերանայելու անցած ուղին, որոշ թեմատիկական շեղումներ կատարելու, ավելի շատ մտահոգվելու հայ ժողովրդի ճակատագրով: Այս մտահոգությունն, ի դեպ, երևացել է նաև գրքից մեկ տարի անց լույս տեսած    «Վենսենի անտառում»: Այդ գրքի մեջ է նաև «Սասունցի Դավիթ» ազգային էպոսի յուրօրինակ մշակումը: Բայց պետք է նշել, որ հայկական թեմատիկան դարձյալ մեկնաբանվել է նախորդ գրքերում` բանաստեղծին մտահոգող հարցերի շրջանակում:

Ն. Սարաֆյանի վերջին ժողովածուն` «Միջերկրականը» (1971 թ.), վերադարձի փորձ է դեպի ծովի տարերքը, սակայն ուրիշ իմաստով, քանի որ այլևս   «քաղաքներու կարոտը» չէ, որ բանաստեղծին նորից դարձրել է ճամփորդ: Ծովը հավերժական վերադարձի վայրն է, այն ներքին խռովքն է, որը երբեք բանաձևման չի գալու. «Այս ծովին ո՞վ կայուն ձև կրցած է տալ տակավին»: Ձևի անավարտությունը միայն հայտնագործումի խոստում չէ, գուցե նաև կորստի նախանշան.

 

Օ՜ ինչ են, Տե՛ր, հոգիներն, որ` երբ կ’ապրին տակավին`

Հարափոփոխ կհոսին իրենց մեջեն եւ մեջեն

Հոգիներու, խույս կուտան: Կ’անցնին, կարծես եղած չեն,

Մահ դեռ չեղած իրենց տեր: Անհունին մեջ կսուզվին,

Չգիտնալով` թե որո՛ւ ծառայեցին, ո՛ր գործին…

Կ’անցնին: Իր հետ կտանի ամեն ոք լույսն իր ներքին,

Որ որոնած էր իզուր եւ իր գըտածն էր միշտ սին:

 

Հարաշարժությունը ծնում է նաև վիյոնական անտինոմի  հակասանքը. «Եվ անժառանգ կզգամ զիս, բեղուն ըլլամ անգամ ես»: Կորստի, ժամանակից օտարվելու և մեկուսանալու զգացումը կա.«Կան երազներ… սակայն ես երազել չեմ կրնար…»:

Միջերկրականը աշխարհագրական-պատմական, մշակութային, ազգային ինքնության հաստատման միջանկյալ վիճակն է. «Եվ Արեւելք, Արեւմուտք բաժնեն իրենց միջեւ զիս»: Այստեղ են ծնվել քաղաքակրթությունները` հին հունականից մինչև ներկա, այստեղ նաև «տեսիլն է հայրենի», այսինքն` օտարման խնդիր չկա, չկա նաև մերձեցումի-հեռացումի տագնապը, հայրենի-օտարը միևնույն միջանկյալ վիճակում են, ավելի շուտ` ընդհանրական: Միջանկյալ վիճակի արտահայտությունն է նաև կասկածը, քանի որ նա հաստատումի և ժխտումի միջև է.

 

Ինչպե՞ս հավտամ մարդկության, երբ մարդկություն

չեմ տեսներ,

Մինչ կխորհիմ` հավատալ պետք է անոր, երկրիս պես:

 

Կասկածն օգնում է, որպեսզի մարդկությունը նույնանա երկրի հետ:

Փյունիկ թռչունն էլ, փաստորեն, անցումի, միջանկյալ պահի խորհրդանիշն է` այրումից դեպի վերածնունդ.

 

Այս հուրերուն մեջ, առտուն, անվերջ այրյալ ոգին մեր,

Այրյալ, սակայն միշտ հարյալ եւ բարձրարցյալ, լուսաբեր,

Փյունիկի պես մշտածին` մոխիրներուն մեջեն իր:

 

Ոչ մի պահը, ոչ մի վիճակը կայունացած չէ Սարաֆյանի պոեզիայում, նա շարունակ եղածի և կատարվելիքի միջև է: Սակայն սա մեռյալ կետը չէ, այլ այրումից ծնված ոգու մի նոր վիճակը, որը բանաստեղծին պիտի հասցնի լույսի հայտնության, ներքին ոգեղենության գյուտին: Միջերկրականի տեղանքը պիտի այդպիսի հնարավորություն տա, բանաստեղծը ներկայի ու հավերժության սահմանագծում է, պատմության և առասպելի, ըստ որում` վերջինիս ստեղծման մեջ իր նախնիների մասնակցությունն էլ է տեսնում:

Այս լույսի ակնկալությունը չկար նախորդ գրքերում, և, բնական էր, ինքնակերտումը նոր էր սկսվում, մինչդեռ հիմա շտապելու հարկ չկա, քանզի շարժումը դեպի ներս է. «…լույսը ներքին կուգա դուրս ի ծով լույսեն, // Արարչական` որ իրենց մեջ է նաեւ, անձնական»: Սա ոգու մի նոր աստիճան է, որից այլևս նահանջ չկա, քանզի «Ոգեկան լույսը, գիտեմ, ճզմվի իսկ` չի մեռնիր»: Սա նաև այն ճառագայթներն են, որ «զիս ինե վեր կմղեն»: Վերջապես, Միջերկրականի բոլոր իմաստները շրջելով` բանաստեղծը վերադառնում է բուն, նախնական իմաստին` ծովին, որպես ոգու ծնունդի վայր, որպես մարդկության բնօրրան: Ի վերջո, Միջերկրականը իր` բանաստեղծի սկիզբն է, և ահա նա յուրատեսակ վերադարձ է կատարում դեպի ակունքները, բայց արդեն աստվածային լույսին մերձենալուց հետո.

 

Երթեւեկող ջուրերուն շարժումը երբ զիս կես դար

Ետ կտանի` կհիշեմ թե ունեի սերն անոր:

Շարժումն այդ մեջս էր, անով ծնած արդեն, ուղեւոր`

Կ’երթայի եւ այդ երթն էր շինել, շինվիլ անդադար,

Մարդոց երթալ, գալ ինծի, առնել եւ տալ ամեն օր,

Ընդունելով, մերժելով, ես` ի ծընե շինարար:

 

Ընդհանրապես վայրը, տեղանունը Սարաֆյանի համար աստիճանաբար անհատականացվում է, աշխարհագրական հասկացությունից վերածվում անձի ճակատագրի մի մասի` անխուսափելի և մշտապես ուղեկցող: Այդպիսի մի հասկացություն է դառնում Վենսենի անտառը, որ «…կտարածվի Մառնեն Տոն ու ավելի վար` իր մեջ առնելով մեծ մասը Սեւ ծովին: Ան կհասնի երբեմն մինչեւ երկինք: Կ’անցնի կարոտներեն ու հուշերես անդին: Կսահի անծանոթ ու երազային հայրենիքե մը վեր»:

Եթե ուշադիր ընթերցենք թվարկված աշխարհագրական անունները, կտեսնենք, որ այն վայրերն են, որտեղ տարբեր տարիներին ապրել է բանաստեղծը: Այս ամենը և Անտառը ինքը` բանաստեղծն է, որ իր լավագույն արձակ երկում սեփական էության պրպտումներն է կատարում: «Վենսենի անտառը» արդյոք պատասխանի փորձ չէ՞ այն հարցականներին, որ ծնվեցին ժամանակի ընթացքում` անծանոթ ու նոր իրականության ճանաչման սլացքի մեջ: Սա նաև յուրատեսակ դատավարություն է, եթե ոչ մեղավոր գտնելու, ապա գոնե իրերի դրությունը պարզելու նպատակով: Եվ Անտառը պահանջում է ասել «…ամբողջ ճշմարտությունը եւ միայն ճշմարտությունը»: Սակայն դատը` ճշմարտության այս պրպտումը, իմացական և հոգեկան նոր դրամայի պատճառ են դառնում. «Իմացականությունը կքանդե իր տվածը»:

Բանաստեղծի այս հոյակապ արձակը ճիշտ ընթերցելու համար հավանաբար պետք է լավ իմանալ սրան նախորդած ժողովածուները, և նույնիսկ դժվարանում ես «Վենսենի անտառը» արձակ ստեղծագործություն անվանել, քանի որ նա ժանրերի սահմանագծում է և կրում է բանաստեղծի ավելի քան քսան տարվա պրպտումների կնիքը: Բայց, ինչպես միշտ, ՙխորհուրդներում «Գոլոմպոս» բանաստեղծը, քաոսի մեջ կարգ հաստատելուց հետո, պիտի վերականգնի քաոսը. «Տարբեր եմ ամեն վայրկյան: Ի վերջո անծանոթ մը ես ինծի»:

Բանաստեղծն իսկապես չի կեղծում, երբ խոստովանային էսսեատիպ արձակում հայտարարում է, որ քսան տարվա ընթացքում ինքնաճանաչումը դարձել է ինքնաօտարացում, որ խորացումը դեպի նպատակը հեռացում է նպատակից, որ միակ իրականությունը այս անճանաչելին է` ձգտելու և չհասնելու, ճանաչելու և կորցնելու հակասությունը: Սակայն ինչի՞ է հասել բանաստեղծն այս հարահոս, անորսալի ու անճանաչելի իրականության մեջ: Այս հարցը տալիս է ինքը` բանաստեղծը, և ստեղծում հանճարին վայել մի աֆորիզմ. «ճշմարտությունը կծնի կեղծիքեն ու կդառնա կրկին կեղծիք: Բայց գեղեցիկ է իրմե բխող լույսը»: Ահա ճշմարտության որոնման «անպտուղ» խաղի հիմնական իմաստը, որին հասնելու համար տարիների հսկում է պետք: Մնում է միայն ավելացնել, որ ճշմարիտը վավերական է լոկ այն դեպքում, երբ ի վիճակի է հերթական անգամ կեղծիքի վերածվելուց առաջ լույս արձակել: Իսկ լույսի, ոգեղենության հավերժությանը բանաստեղծն անսասան հավատ էր տածում: Ուրեմն, որքան էլ հարաբերական լինեն կեղծիքի և ճշմարտության էությունները, գեղեցիկի ազդեցությունն անվիճելի է:

Բանաստեղծի կյանքն ու գործը այսպես եղավ: Որքան էլ ապացուցեր, թե այս աշխարհում ոչինչ ավարտուն ձև չունի, թե ամեն ինչի հավերժական շարժման լույսի ներքո պետք է նայել, հետևաբար ոչինչ իր վերջնական անունը չունի, այնումենայնիվ, նա կարողացավ բանաձևել այն բարդ ու մշտափոփոխ երևույթը, որ կոչվում է Սփյուռք: Եվ ինչպես մեծ ճանապարհորդների հետ է լինում (հիշենք, որ իրեն համեմատում էր Կոլումբոսի հետ), նպատակը երկիր է, բայց հայտնագործածը` մայր ցամաք: Այդպիսին է Սարաֆյանի` Սփյուռքի մեծ բանաստեղծի և մտածողի ժառանգությունը. նա ոչ միայն ուրույն ու ճշգրիտ կերպով գնահատեց մեր տեղն ընդհանուրի մեջ, այլև բացատրեց ընդհանուրի օրինաչափությունները: Սրանով էլ իսկապես Նիկողոս Սարաֆյանի գրականությունը դառնում է համաեվրոպական երևույթ:

 

Երևան, 1988 թ., մայիս

Անդին 03.2018

 

Կարծիքներ

կարծիք