Մարդու և Աստծու միջև սահման չկա

Զրույց նկարիչ Նարեկ Ավետիսյանի հետ

Լեոնարդոն ասում է. «Գեղանկարչությունը քնարերգություն է, որ տեսնում են, իսկ քնարերգությունը՝ գեղանկարչություն, որ լսում են»: Ձեր ստեղծագործությունները շարժվում են, փոխակերպվում, հնչում, մտածում… Ի՞նչ է Ձեզ համար գեղանկարչությունը:

 

-Գեղանկարչությունից ծնվեցին շատ-շատ ուղղություններ, գաղափարներ, հատկապես ժամանակակից արվեստում, որովհետև նոր ժամանակները գիտության ու գիտատեխնիկական զարգացման շնորհիվ ունեցան հնարավորություններ ձևի ու ձևամտածողության առումով էլ զարգացում ապրելու, բայց երբեք ձևը առանց գաղափարի, անջատ չի կարող զարգանալ: Ինձ համար գեղանկարչությունը միշտ ակունք է. այն ակունքը չի, որից մի անգամ սնվում ես կամ ջուրը խմում ու պիտի լքես այն, նրան թողնես: Ինձ համար ոգեղեն երևույթ է, շատ ոգեղեն: Նկարչությունը այսօր պիտի համատեղվի տեխնիկայի հետ, նրանք զուգահեռ պիտի լինեն, ոչ թե ինքը պիտի շարքից դուրս գա որպես անպետք, հնացած մի բան. ինքը պիտի լինի կենտրոնական դերում, մնացածը պիտի լինի հավելյալ: Ինձ համար նկարչությունը շատ հարուստ և դեռ շատ ասելիք ունեցող երևույթ է:

 

Ասում են՝ արվեստը պետք է զգալ, ոչ թե հասկանալ: Նկարչությունը զգացմունքների՞ պատկեր է, թե՞ մտքի:

 

-Մինչև նկարելը, անշուշտ, մտածում ես. չի կարող լինել արվեստի գործ առանց գաղափարի, առանց կոնցեպցիայի: Մտածում ես, չարչարվում, ուսումնասիրում, ամեն մանրուք պիտի հաշվի առնես. տեխնիկայից սկսած մինչև գաղափարային հարցեր, բայց երբ սկսում ես բուն նկարելու գործընթացը, միտքն այստեղ տեղ չունի, արդեն պիտի զգացողությունը խոսի քո մեջ: Զգացողությունն էլ ի վերուստ է տրվում կամ գեներով: Դա ինտուիցիան է, որ երբեք թույլ չի տալիս վրիպել, եթե մի կեղծ բան անես կտավում, քո զգայարանները, ներքին ձայնը քեզ հանգիստ չեն թողնի: Ի վերջո, արվեստը իր բնույթով վերացական է. մենք չգիտենք՝ ի՞նչն է, որ մեզ վրա ազդում է: Բոտտիչելլիին նայելիս հմայվում ենք ոչ միայն չքնաղ համամասնություններով, կատարողական փայլուն վարպետությամբ կամ գույներով: Ամեն ինչ կարելի է մասնատել. ասել՝ սա էլ մի կողմ, սա էլ մի կողմ, բայց էլի խորքում կա մի բան, որն էլ հենց ազդում է: Նկարչությունը այդ ինտուիցիան է, որը այնպիսի ներդաշնակություն է կարողանում ստեղծել սահմանափակ չափի մեջ, որը տրվում է վերուստ: Դա չես կարող հաշվարկել, նախապես արված աշխատանքը միայն օգնում է, որ իմանաս՝ ի՞նչ ես ուզում, որտեղի՞ց սկսել: Կարելի է սկսել,- լողորդի նման է,- ջուրը մտավ՝ պիտի լողա, եթե օրենքների մասին մտածի, կսուզվի, պիտի լողա:

Կարելի՞ է ասել, որ Ձեր նկարչությունը գաղափարների նկարչություն է:

 

-Գաղափարական ուղղվածություն ունի կոնցեպտուալացված և այդ կարգի նկարչությունը: Բայց ես ի վերջո նախագծեր եմ անում: Նախագիծն է գաղափար, բայց նկարչական մասով մեծ կարևորության հարց է բարձրացնում, ավելի զգայականության: Գաղափարը միայն մարդկանց ներգրավելու համար է: Ինֆորմատիվ դարաշրջանում բոլորը ինչ-որ բաներ են ասում, խոստանում՝ ոսկե սարեր, խելացի բաներ, չես կարող ուղղակի լուռ ներկայանալ, չեն նկատում, պիտի մի երկխոսություն լինի, մի հետաքրքիր բան, որ մարդ մի պահ կանգնի, կտրվի ամեն ինչից, ու այդ միջավայրը ստեղծվի, ինքը նոր կկարողանա ունկնդրել այն մաքուր արվեստը, որը այդ պահին էլ խոսքի կարիք չունի: Շատ է եղել. մոտենում, հարցնում են, կարդում են, հետո, երբ իրոքտեսնում են, ոչ թե նայում, այլ՝ տեսնում, ասում են՝ ո՞րն է քո կոնցեպցիան, այնինչ նկարն է կարևոր, իմ նպատակը դա է, կարող ես անտարբեր մնալ կոնցեպցիայի նկատմամբ, բայց երբ դա չկա, մնում է ուղղակի մերկ էսթետիկան. նկարել նկարելու համար, գրել գրելու համար… արվեստը, նկարչությունը ինքնանպատակ չպիտի լինի, ավելին է ինքը:

 

Պլատոնի բնօրինակը գաղափարն է: Ի՞նչն է Ձեր բնօրինակը:

 

-Պլատոնի մոտ գաղափարը չէ միայն, նաև ոգեղենության երևույթն է: Եթե խոսենք իդեալից կամ աբսոլյուտից, ինձ համար արվեստն ինքը այդպիսին է: Արվեստը ինձ համար մնում է շատ գրավիչ, շատ հետաքրքիր, ապրելու հետաքրքրություն առաջացնող, ուրիշ ելքեր գտնելու, ինքնանման լինելու, ինքնատիպ լինելու, հետաքրքիր լինելու մի բան, ոչ թե հոգնած, դեպրեսիվ մարդկանց դիրքորոշում, որ արդեն ճար չունեն. դե, այդպես ստացվեց. ուրախ չենք, որ արվեստի մեջ ենք, հիմա պիտի իրեն հաղթահարենք, գոնե տանենք քաղաքակիրթ ինչ-որ մակարդակի, որ նորմալ քաղաքական մտածողություն ունեցող մարդիկ ուզենան մեզ հետ խոսել: Շատերի մոտ հիմա այդ հիվանդությունն է: Հիմա ես իրենց հետ չեմ էլ շփվում, որովհետև հիվանդությունները վարակիչ են լինում, չեմ վարակվի, իհարկե, բայց խուսափում եմ:

 

Ձեր ստեղծագործությունները տարածվում են մի քանի հարթություններով: Ո՞րն է սկզբնաղբյուրը:

-Ոգեղենությունը: Սկզբնաղբյուրն այն ոգեղեն վիճակն է, որից ամեն ինչ կարող է ձևավորվել, առարկայանալ: Ինչ խոսք, որ արվեստագետը եթերից է վերցնում, փորձում է առարկայացնել, որովհետև մենք ապրում ենք առարկայական աշխարհում. արվեստի ուղին նաև դա է: Ինչպես աբստրակցիոնիստ շատ արվեստագետներ ասում էին՝ մենք փորձում ենք պատկերել անտեսանելին. չէ՞ որ վերացական, էքսպրեսիվ աբստրակցիայի ժեստը անտեսանելի էմոցիայի ֆիքսումն է: Արվեստի ուժը նաև ձևերի, մեդիաների բազմազանությունը, տարբերությունը օգտագործելն է: Իհարկե, ամեն ինչ ծնվում է բուն գաղափարից, բայց եթե զգում ես, որ երեք տեսակի բաներ պիտի ավելանան՝ տեքստային, ձայնային, թե պերֆորմանս, անպայման կավելացնես: Չեմ ուզում ինչ-որ մեկն առանձնացնել, բայց իմ սիրելին, իհարկե, մնում է գեղանկարչությունը: Ես 90-ականներին ռադիկալ կոնցեպտուալիստ եմ եղել: Ակտիվիստների խմբով «3-րդ հարկ» ենք ստեղծել: Այդ շարժումից հետո եղավ «Ակտ» խումբը, որ տեղայնացրեց մտածելակերպը: «3-րդ հարկ»-ի տղաները թարգմանչական արվեստագետներ էին: Հայաստանում չկար ժամանակակից արվեստ՝ պոպ արտ, հիպերռեալիզմ, աբստրակցիոնիզմ: Նրանք դա թարգմանաբար արեցին: Մեկը նման էր Ռոզեն Քրիստին, մեկը՝ Լարի Ռիվերսին, մյուսը՝ Լիխթենշտեյնին, հաջորդը՝ Ռաուշեմբերգերին: Քիչ-քիչ սկսեց տեղայնացվել, իսկ մենք փորձեցինք ոչ թե արվեստի ուղղություններ նմանակել, այլ կոնցեպտուալ մտածողությամբ տեղային խնդիրներ բարձրացնել: Համենայն դեպս, իմ կյանքում հասցրել եմ անցնել էսթետիկան մի կողմ դնելու վիճակը, երբ մաքուր մտքի հետ ես աշխատում, ոչ մի շեղող բան չկա: Այսպիսի մի բան կա նկարչության մեջ. ինքը չի սպառվում: Ինքը չի սպառվում, որովհետև հրաբխի նման մի բան է, նայած թե դու ի՞նչ տրամաբանությամբ, ի՞նչ զգացողությամբ ես իր հանդեպ տրամադրվել:

 

Ձեր «Սիմուլակրում» նախագծում շատ հետաքրքիր է Վերմեերի նկարի փոխակերպումը ըստ տարբեր նկարիչների ոճերի: Նկարիչը կանխորոշելի, ընթերցելի է՞:

 

-Ոճային առումով՝ անշուշտ: Կոնկրետ իմ խնդիրը եղել է երկակի բնույթի. մի կողմից՝ պայքարելով ոճի դեմ՝ ես փորձել եմ ասել, որ կա շատ ավելի մեծ բան. դա գաղափարն է: Եվ մյուս կողմից՝ կա ոճ, որ բանաձևի նման մի բան է, որ ցանկացած ժամանակ բանաձևը կարող ես գրել, տեղադրել բաղադրիչը և, մի քիչ կոպիտ է հնչում, վերածնել Շագալին, Մալևիչին: Ինձ հաջողվեց այդ երկու իրարամերժ գաղափարները ինչ-որ չափով համատեղել Պլատոնի շնորհիվ: Ես ընթացքում հանգեցի Պլատոնի գաղափարին, սկզբում չէի հասկացել, որ այնտեղ սիմուլակրում կա: Նա շատ հետաքրքիր կոնցեպտ է թողել մեզ, որ բնօրինակը դա գաղափարն է, ինքը աննյութեղեն է, նրա նյութեղենացումը արդեն իր պատճենն է. կարևոր չէ՝ նրա իրականացումը ի՞մ մտքում ծագեց, թե՞ ուրիշ մեկի: Մալևիչը չի նկարել Վերմեերի այդ կտավը, բայց շատ հավանական է, որ նա կարող էր նկարել, կամ՝ ցանկացած մեկը: Հետաքրքիրն այն է, որ ուզում էի պատկերացնել, ոչ թե ես ինչպես կնկարեմ, այլ ինչպես նրանք կնկարեն, յուրաքանչյուրը նրանցից: Այստեղ արդեն այդ բանաձևն է գործում. որպես նկարիչ ծանոթ ես ոճերին, տեխնիկաներին, տրանսֆորմացիա ես ապրում առաջին հերթին ինքդ. դառնաս Մալևիչ, դառնաս ուրիշ մեկը: Արտիստի դիրքորոշումն է. լայն սպեկտր ունի դա, ինչպես դերասանը ունի՝ կերպարանափոխվելու, վերափոխվելու. այդ առումով կարող էր ընդունել այդ բոլոր ձևերը: Այդ բոլորը միասին ստեղծում են մի պատկերացում, որ հանդուրժողականությունը վատ բան չէ: Պոստմոդեռնիզմը տվեց այդ մտածողությունը. մի փոքր հանդուրժողականությունը արվեստում բոլորովին էլ չի խանգարում. ճշմարտության տանող մի բանալի չկա. ճշմարտությունը մեկն է, բայց ուղիները տարբեր են, դռները տարբեր են, բանալիները տարբեր են. չի կարելի նախընտրել մեկը, պիտի բոլորով փորձել. հարց չկա՝ որո՞վ մտար, կարող է բոլորով միանգամից բացեցիք դուռը, կարող է բոլոր ճանապարհները մի տեղ են տանում:

 

Ֆրակտալներ, պոստֆրակտալներ, գեղանկարչության մեջ մաթեմատիկական ենթապատկեր: Գեղանկարչության ապագա ուղին թվայինն է՞:

 

-Չէ՛, չեմ ասում՝ ապագան ֆրակտալներինն է, ուղղակի կասեմ, որ մեծ մաթեմատիկոս Մանդելբրոդը ստեղծեց ֆրակտալ երկրաչափությունը՝ կարողանալով բանաձևի միջոցով պատասխանել շատ հարցերի: Արվեստում բանաձևը սկսեց վերածվել պատկերի: Նրա արածի մեջ նույնիսկ արարչական բան կա, որովհետև այն, ինչ ես անում եմ, նրա իրականացումն է: ՆԱՍՍԱ-ի համար աշխատում են Մանդելբրոդի բանաձևով. օվկիանոսի ջրի, սարերի սահմանների, մոլորակների ճշգրիտ եռաչափ պատկերն են վերականգնում: Անգամ կարող ես մոլորակը ցույց տալ, տեսախցիկը կարող է մոտենալ, հասնել քարի, մտնել քարի կառուցվածքի մեջ, մինչև ատոմները հասնել: Այսինքն՝ այդ ծրագիրը թույլ է տալիս գիտական առումով շատ ֆունկցիոնալ կարևոր արդյունքներ ստանալ: Բայց Մանդելբրոդը հասկանում էր, որ նկարիչներին ավելի հետաքրքրում է մաքուր ոգեղեն կամ փիլիսոփայական, ավելի վերացական կողմը: Դրա համար նա ծրագրավորողների հետ մշակեց ծրագրեր, որոնց մեջ բանաձևեր է տեղադրված, պիտի սովորել աշխատել բանաձևերի հետ, որ ինքը պատկեր տա, կամ ինչպես փոխել պատկերը, որ քո ուզածը լինի:

Ինձ գրավել էր դա ֆրակտալներում: Հիշենք Երվանդ Քոչարին: 1936-ին մանիֆեստ գրվեց Փարիզում՝ «Դիմենսիոնիզմի մանիֆեստը». գեղանկարչությունը տարածության մեջ: 4-րդ չափման գաղափարն էր՝ ժամանակ, տարածություն, որով կուբիզմից, ֆուտուրիզմից հետո իրենք փորձում էին չափողականությունների տեսության մեջ խորանալ և արվեստը բերել բոլորովին ուրիշ աննախադեպ մակարդակի: Դա կանխատեսում էր բոլոր թվանշային իրադարձությունները, որ հիմա մեզ համար սովորական են: Նրանց համար դա ապագայապաշտություն էր՝ ֆուտուրիզմ, բայց մեծ հարգանք են առաջացնում նրանք, որ երազել են, պատկերացրել են: Հատկապես Քոչարը: Գաղափարներ ունի անգամ, որ ֆրակտալիստական են, շատ մոտ: Ֆրակտալները բազմաչափ են, չկա սովորական տարածության պատրանք, այսինքն՝ ինքը շերտավորված տարածություն է, ինքը գույնը մաքուր փոխարինում է հեռապատկերը, մարդը պիտի ավելի ինտելեկտուալ լինի, որ կարողանա հասկանալ, հաճույք ստանալ: Ես ինչո՞ւ սկսեցի համատեղել ֆրակտալը գեղանկարչության հետ, որովհետև ես նաև հասկացա, որ Կանդինսկին երբ ՙԿետ և գիծ հարթության վրա՚ երկրորդ տեսական գիրքը գրեց աբստրակցիայի մասին, հատվածներ ունի, որ կանխատեսում է ֆրակտալ տեսությունը, ուղղակի թվում է՝ Մանդելբրոդի տեքստերից արտագրված: Կանդինսկին գույնի հոգևոր նշանակության մասին էր խոսում. ասում էր, որ այդ ամենը հասկանալով հանդերձ՝ չի կարելի անտեսել գունային տարածությունների հոգևոր թրթիռը, ու նույնիսկ գիտականորեն մեկնաբանում էր, որ լույսն էլ թրթռալով է տեղ հասնում ու տարբեր աստիճանի ուժգնությամբ է գալիս, և՛ գույնն է փոխում, և՛ ուժգնությունը: Եթե գեղանկարչություն ասելով մենք՝ հայերս, հասկանում ենք թրթռուն, զգայուն, գունային նկարչություն, հետաքրքիր է, դա էլ է մեր մեջ դրված, դա էլ մի բանաձև է, դա մի հոգևոր հանգստություն է, որ ձգտում է դեպի նոր ներդաշնակության, դա փորձ է՝ հաղթահարելու քաոսը: Ես փորձեցի զգայական շերտը ավելացնել: Ինձ հետաքրքիր էր լինել այդ առումով նորարար: Համատեղեցի դա իմ գեղանկարչության հետ՝ հիշելով իմ՝ ֆրակտալներ ցուցադրելու նախկին գործերը: Մարդիկ ավելի հետաքրքրությամբ էին նայում այդ աշխատանքները, որովհետև միայն թվանշային տպագրություն ես անում, այն ինքը կատարյալ է, ոչ մի սխալ բան չկա՝ անթերի է, ճշգրիտ: Մեքենայական է, չի կարող ծռություն լինել. սառն է, մարմնեղենություն չունի: Ինձ հետաքրքրում է այդ ամենի կոմպլեքսը, որ ունենա և՛ մարմնեղենություն, և՛ զգայականություն ապահովի, և այդ ամենում ինձ ոգևորում է, որ անգամ այս գեղանկարչական հորինվածքների տակ թաքնված է մի բանաձև, որը անվիճելի է, անվրիպելի, ամուր հիմքերի վրա է: Կարող ես այդ նկարը պատռել, գցել մի կողմ, բանաձևը գրել, կվերականգնվի այդ պատկերը, հետո նկարիչը կգա, նոր ժեստ կանի, էլի կունենանք այդ վերածնունդը: Փյունիկի օրինակը ես տարբեր տարիների բերել եմ՝ մահանալուց այրվում է, հետո մոխրից հառնում է, վերածնվում: Ինձ դա էր գրավում, որ ինքը կարող է մաքուր մտքից ծնվել ու ձևափոխվել, դառնալ մի նոր բան: Պատահական չէ, որ «Սիմուլակրում»-ը ցուցադրեցի:

 

Թվանշանային մեր դարաշրջանում ի՞նչ է նշանակում մաքուր արվեստ:

 

-Այսօր ուրիշ նշանակություն ունի, չեն հասկանում արդեն ինչ է նշանակում մաքուր արվեստ, ֆորմալիզմ են հասկանում: Կամ հասկանում են այսպես. էսթետիկային տուրք տալ, մաքուր գույն, մաքուր ձև: Չեմ ուզում ասել, որ դա վատ է: Ես այդպես չեմ նայում այդ ամենին: Մաքուր արվեստի դեպքում մենք ունենք ավելի մաքուր, ավելի ազդեցիկ պահանջներ ու պիտի իմանանք՝ ինչ սպասելիքներ ունենք, պիտի հասկանանք՝ ինչ սպասելիքներով պիտի նրան դիմենք, ինչ պիտի ավելացնենք, ինչպես պիտի աշխատենք այդ գաղափարի հետ, որովհետև չի կարող նույն բանը բոլոր ժամանակներում նույնը լինել, ինքն էլ պիտի ձևափոխվի: Մաքուր արվեստը ստեղծման ակունքների ժամանակ լրիվ ուրիշ նշանակություն ուներ՝ կլասիցիզմից էր գալիս, իմպրեսիոնիստների ժամանակ՝ ուրիշ, կուբիստների ժամանակ՝ ուրիշ, մինիմալիզմի ժամանակ՝ ուրիշ, բայց միշտ այդ վերացական իդեան կար: Անգամ եթե նայենք այդ ժամանակների տարբերությանը, և՛ կերպարային առարկայական արվեստագետներն են ասում մաքուր նկարչություն, մաքուր արվեստ, և՛ մինիմալիստներն են ասում: Չի կարելի ասել՝ եթե պատկերը կա, մաքուր արվեստ չէ, եթե պատկերը չկա՝ մաքուր է: Ոմանք ասում են՝ գրականությունից մաքրվածն է մաքուր արվեստը, որ պատմություն չունի իր մեջ, գրականություն չունի. սա մարդ է, սա աթոռ է, սա նատյուրմորտ է, սա գույն է, սա հետք է՝ այդքան բան, պատմություն չէ: Հայերից խոսենք, հիշենք Մինաս Ավետիսյանին, Մարտիրոս Սարյանին, ովքեր սարեր են նկարում, դիմանկարներ, կոմպոզիցիաներ. կա պատմություն, ինչ-որ պատմություն են պատմում, որ նայում ես, բայց դա պոետի հայացքն է, լրագրողի հայացքը չի, որ գտնվում է իրադարձությունների մեջ և ռեպորտաժ է անում հեռուստատեսությամբ: Դա փաստագրական բան չէ, դա ընդհանրացված, արժևորված, հոգևոր պրիզմայով անցկացված մաքուր արվեստ է այն առումով, որ ամենախորքային, ամենախորունկ բաներն է իրականությունից վերցրած, թանձրացրած կերպով դրված: Ինձ համար շատ կարևոր է մաքուր արվեստը: Ուղղակի պիտի իմանալ՝ ո՞նց այսօր դա հասկանալ, ո՞նց ստեղծել այդ մաքուր արվեստը: Երբեք նույնը չի, երբեք մեկը չի, երբեք որոշված չէ՝ դա ո՞րն է, մինչև վերջ պարզված չէ. դա էի ուզում ասել:

 

Ո՞րն է արվեստի հոգին:

 

-Այդպիսի աբսոլյուտիստական հարցերի պատասխանը հնարավոր չէ միանգամից տալ, դա էլ է անընդհատ փոխվում. ամեն օր, ամեն ժամ, ամեն րոպե: Գուցե դրա համա՞ր ենք ստեղծագործում, շփվում, պիտի անընդհատ ճշգրտենք:

 

Ըստ Հյուգոյի՝ նկարչի ու բանաստեղծի մեջ ապրում է անսահմանությունը: Ձեր նկարներում ոչ միայն տարածական խորություն կա, այլև տարածության շատ լայն ընդգրկում: Ո՞րն է Ձեր հաջորդ ստեղծագործության տարածքը:

 

-Ես այս առումով նոր բան չեմ ասում, բայց համամիտ եմ այն կարծիքի հետ, որը կա արվեստի աշխարհում. յուրաքանչյուր գործ վերջացնելով զգում ես, որ նոր հասունացում ապրեցիր. մի նոր տարածություն է բացում հաջորդի համար: Շատ լայն է այդ գաղափարը. ի՞նչ է, ո՞րն է, ի՞նչ տարածություն է, ի՞նչ երևույթ: Դա ցույց կտա ամիսների աշխատանքը, որ կպահանջվի: Գումարվում է, դառնում մի բան, ու նոր հասկանում ես: Պատասխաններ չի տալիս. հարց է արվեստը, այսինքն, որ ասում եմ վերջում կհասկանանք, չի նշանակում՝ ինքը տվեց պատասխան, հարցով է տալիս պատասխան, և պատասխանը մենք հարցի մեջ ենք տեսնում: Սա է տարբերությունը, որովհետև կատեգորիկ բան չէ արվեստը ու գուցե մաթեմատիկան մեծ հարգանք է առաջացնում, որովհետև բանաձևեր ունի, հստակ այդպես է: Ուզում ես հերքել, էլի նույն լրջությամբ պիտի հերքես: Նկարչությունը «անլուրջ» խենթություն է: Ինքը հավակնություն չունի պատասխան տալու, որովհետև պատասխան տալով շատ շուտ կդադարեցնի իր գործունեությունը, անիմաստ կդառնա: Եվ ինքը չունի վերջնական նպատակ – ընթացք է, ուղի է:

 

Ձեր ստեղծագործություններում պատկերների փոխակերպմամբ տարրալուծվում են ժամանակի ու տարածության սահմանները: Դա ի՞նչ է, արվեստի պայմանականությո՞ւն, թե՞ հավերժականություն:

 

-Ես ուզում եմ ասել, որ արվեստը միշտ հաղթահարում է ժամանակ ու տարածություն: Ընդհանրապես, արվեստը ժամանակ ու տարածություն չի ճանաչում, չի ենթարկվում դրան: Մարդիկ են թանգարաններում դամբարանի նման փակում Վերմեերին և մյուսներին ու տաբուն կախում՝ 14-րդ դարի նկարիչ, 17-րդ դարի նկարիչ, սահմանափակում են ժամանակների մեջ: Շատ հավանեցի մի բան Փարիզի նկարների սրահներից մեկում: Ժամանակին Օգյուստ Ռոդենը կարծեմ այդ սալոնի կազմակերպիչներից է եղել: Ինչքա՞ն ժամանակ է անցել, որ Ռոդենը չկա, մինչև հիմա ինքը մասնակցում է ցուցահանդեսին. մի գրաֆիկա, մի քանդակ. ասենք՝ տասնութ տարեկան անհայտ նկարչի կողքը՝  Օգյուստ Ռոդեն: Ես շատ սիրում եմ այդ գաղափարը: Եվրոպայում նման բաներ անում են: Բայց — բառացի չէ — Ռեմբրանդտին հիմա բերենք ՆՓԱԿ-ում կախենք՝ կդառնա ժամանակակից. էներգետիկայի հարց կա, զգայականության հարց է: Էլ Գրեկոյի մեջ նստած է այն վիթխարի էքսպրեսիոնիստը, որ ամբողջ 20-րդ դարի էքսպրեսիոնիզմի վրա ազդեց, այսօր էլ ազդում է, և մեզ չի խանգարում ժամանակի դասական լրջությունը, փայլուն կատարողական վարպետությունը:

Արվեստը դյութելու մեծ հատկություն ունի: Ես, ի տարբերություն շատերի, հաճախ եմ ոգեշնչվում հենց արվեստից, և չեմ ամաչում դրանից: Երբեք չի կարելի ասել, որ գիրքը, որ կարդացել եմ երկու անգամ, երրորդ անգամ չպիտի կարդամ, մի օպերա լսել եմ, պիտի էլ չլսեմ. կարող եմ ամբողջ կյանքս լսել այդ օպերան ու ամեն անգամ նոր բան գտնել նրա մեջ: Դա է իմ ասելիքը. լինի Ռեմբրանդտը, Տիցիանը, մեկ ուրիշը: Չի կարելի ասել՝ վաղուց անցել են, գիտենք այդ ամենը: Ով ասում է գիտեմ, նա ոչինչ չգիտի. այսօր շատ կան նման խոսողներ:

Այնքան մեծ պաշարներ կան թաքնված դասականների մեջ, որ կարող են լինել ամենանորարական արվեստագետները:

Կարելի է Ռեմբրանդտի օֆորտի մի հատվածից էլ ոգեշնչվել:

Հարթունգը՝ մեծ աբստրակցիոնիստներից մեկը, ասում է՝ ի՞նչ եք փիլիսոփայում, Ռեմբրանդտի մի օֆորտը վերցրեք, որտեղ պատահական գծերը, որ սահմաններից դուրս են եկել,- դա նրա ներվն է, որ չի տեղավորվել,- շրջեք և կտեսնեք, որ ամբողջ աբստրակցիոնիզմը այդ օֆորտի հատվածից է գալիս, բացահայտ է երևում: Պատկերը նկարել է, շտրիխները սահմաններից դուրս են եկել, այսինքն՝ այնքան մեծ էքսպրեսիա է ունեցել, չի կարողացել տիրապետել, սահմանների մեջ փակել, և դուրս են եկել գծերը կայծակների նման:

Կոդը տվել է: Այդպիսի շատ բաներ կան:

Կարող եմ քայլել փողոցով, շենքին նայել, հիշել Մարկ Ռոտկոյին, որովհետև արվեստը մեզ օգնում է կյանքին նայել ուրիշ աչքերով՝ արվեստի աչքերով: Ես որպես նկարիչ, ուզեմ-չուզեմ, ամեն ինչին որ նայում եմ, համեմատում եմ արվեստի հետ: Իմ նախագծի մեջ պիտի գիտական մոտեցման նման բան անեի. ինչպե՞ս քաոսը կրկին դարձնել կոնկրետ տեսանելի մի բան, պարզ պատկերի պիտի բերեի, ինչպե՞ս իրականացնել այս նկարչի ոճով, ինչպե՞ս ոճի անցումը մյուսին ցույց տալ որպես համակարգչային էֆեկտ: Որպես էֆեկտ ակնառու բան է, բայց եթե այն գաղափարի է ծառայում, շատ արժեքավորվում է: Արեցի, կարծում եմ՝ բավականին լավ էր, բայց նպատակ չունեմ կրկնվելու: Հետաքրքիր չէ կրկնվելը որպես նկարիչ:

Ժառանգականությունը կարևո՞ր է արվեստում:

 

-Ժառանգականությունը շատ կարևոր է նկարչության մեջ: Մի պարզ բան ասեմ՝ խոստովանեմ: Մինաս Ավետիսյանին ի վերուստ էր տրվել, տվել էր Աստված, տիեզերքը, բնությունը: Եթե ես մի բան ունեմ, դա ժառանգաբար եմ ստացել: Իր մեծությունն այն է, որ իրեն դա տվել է բնությունը: Ես՝ արդեն ազնվությամբ. ինձ թվում է՝ ես միշտ, ծնված օրվանից նկարիչ եմ: Չգիտեմ պատճառը, այդպես եմ ծնվել: Ես շատ գոհ եմ, անչափ երջանիկ եմ, որ այդպես եմ: Ինքը չգիտեր այդ մասին, սովորական ազնիվ, լավ գյուղացի տղա է եղել, հող է վարել, ծնողներին է օգնել, մի օր նկարիչ է տեսել, ոնց որ կայծակն իրեն խփեր, ամբողջ տիեզերքն ասեր. դու ընտրյալ ես, դու պիտի անես այս գործը: Ինքը մեծ է, ընտրյալ է: Ես դրա համար էլ արվեստում մտածող, ավելի համադրողական բաներ ունեմ՝ փիլիսոփայեմ, փորձեմ ներքին ժառանգական հատկությունները չզսպել, արթնացնել, որովհետև հիմա հասկանում եմ, որ շատ ավելի կարևոր է, երբ որ դա ես անում, բայց այն, ինչ դու ես անում, չպիտի լինի կղզիացած, պարփակված: Նրա մեջ պիտի լինի ամեն ինչը, չպիտի ժամանակավրեպ մի բան անել, ամեն ինչի մեջ պիտի լինի զգայականություն, ժառանգականություն: Երգիչը չի կարող դիմացի երգչի ձայնով երգել, իր ձայնով պիտի երգի:

 

Որտե՞ղ են մարդու ստեղծագործության ու աստվածային արարման սահմանները:

 

-Մարդու և Աստծո միջև չկա սահման: Եթե ստեղծագործում է, ինքն արդեն այդ աստվածային արարման վիճակն է վերապրում: Մի տարբերությամբ. մարդը, միևնույն է, մարդ է, Աստված՝ անհասանելի Աստված. մարդը, միևնույն է, մարդու չափով դա կանի, Աստված՝ անսահման, չափեր չունեցող կերպով կիրականացնի իր արարումը:

 

Անդին 01.2018

 

 

Կարծիքներ

կարծիք