Դու էիր

Այդ օրը ծովն ինքն էր կանչել ինձ իրար զգալու… Գրկել էր երկնքի կապույտ ներկայությունը և իր անհարթ ու հոսուն հայելու մեջ արտացոլում էր փառահեղ անվերջության իրեն տեսանելի մի պահը: Սրտակից էինք: Մտերիմ. միևնույն Հանճարի տարբեր ձեռագրերը: Հնչեղ էինք, անկաշկանդ, և մեր էությունների զնգուն արձագանքը, ճեղքելով մանրախնդիր խավարը, սավառնում էր անգամ կոտրած թևերով, խոցված կողերով ու գրկաբաց ներողամտությունով:

Հոգնել էի… Կեսօրի արևն էլ անխնա սողոսկում էր համբերության բոլոր գաղտնարաններն ու բացահայտում էր տկարությունը… Շնչասպառ էի… Հոգնել էի անտառը ծաղկամանի մեջ պահելուց, տեղատարափ անձրևն իբրև կոկիկ շատրվան ներկայացնելուց, հոգնել էի արտասանել երգն ու թարգմանել հայացքը, շնչառությունը: Եվ այդ անոտքատեղ հոգեիճակից կարծես ճզմվում էի իմ և իմ արանքում՝ խլանալով ամայությունից ու խեղդվելով մի բաժակ ջրում: Արդյոք անկարելի չէ՞ բացարձակ իրականությունը վերածել ինչ-որ բառերի, որոնք երբեք չեն կարող վերծանել ցավի ահռելիութունը, ճշմարտության անբացատրելիությունը, լռության խորությունը, ողբերգության ժպիտն ու լույսի գիշերը…

Եթե կարողանայի արցունքներս գրե՜լ… Ծովի համառ խոնավությունն օրորում էր իմ լռությունն իր հանդարտ ալիքների վրա, և միայն աչքերիս խորքում պատկերվող տեսիլքներն էին, որ երբեմն ուրվագծվում էին իմ գունաթափված գարնան կտավին: Կյանքն արժեքավոր է, երբ մեռնելու համար ունես բոլոր պատճառները…Մահն իմաստ ունի, երբ կյանքի համար կան բոլոր պայմանները… Նայում էի ծովի հավերժությանն ու սիրո տաք մեղմության հուզիչ կաթիլներն էի շնչում առօրյա արհեստական շոգից ցամաքած իմ թոքերով: Դանիելի կյանքն ընդհատված էր, և ականջներիս մեջ հարց ու պատասխանի անվերջանալի շղթան էր ճոճվում: Հարցնում էի խնդրելով ու շեշտակի, շշուկով ու բարձրաձայն… Հարցնում էի բառերով ու հայացքով, հպարտությամբ ու արցունքի աղերսանքով: Դողում էի լռության ցրտից, ու հարցի սկիզբը մոռանալով՝ պատասխանի ճկուն կրակի հազարաթև խարույկին էի հայտնվում: Ասես թավջութակի մի լար էի, որ պոկվել էր կյանքի սիմֆոնիայից ու քամիների հետ իր հրաժեշտի մեղեդին էր պարում…

Խեղճ Դանիել… Քեզ սգացողներն անգամ հաջորդ իսկ երեկույթին կդավաճանեն քեզ, և դու ավելի մենակ կլինես, քան բեմում էիր… Ու քեզնից կմնա այն մի քանի րոպեն, երբ մեռնում էիր…

Դանիելը չպիտի մտահոգվեր առօրյա անցուդարձի պարապ հոգսերով, սակայն այդ անսազելի հակադրությունը իր հրեղեն հոգու համեմատ էլ ավելի էր ընդգծում տաղանդավոր մարդու օրգանական անհաշտությունը կյանքի քիմիական բաղադրության հետ: Գնալ… Այս չսպառվող նշանակության չորս տառանի խոսքը վերադարձ-պատասխանի հարցն էր: Ու ես դարձյալ, նախորդող հարցերին դեռ ոչ մի ճշմարիտ պատասխան չգտած, նորից էի հարց տալիս, արդեն սեփական համառությունից հոգնած, ընդարձակվող համբերությանս վրա զարմանալով ու մի քիչ…. Մեռած:

Անշտապ օր էր… և ապրիլյան հարավային քամին անհամեստ սիրահարի պես համբուրում էր դիմագծերս, տարածում էր ժամանակն ու ձայնակցում էր ծովի մեներգությանը: Հեռախոսի զանգն օտար թվաց, ասես ներս խցկվեց բոլորովին ուրիշ մի իրողությունից ու քարերին դրված պայուսակի միջից համառորեն խնդրում էր վերցնել իրեն: Պատասխանելու կոճակին դիպա, ինչպես անցանկալի հյուրի առաջ դուռն են բացում, և մինչ կհասցնեի ինչ-որ բան ասել, լսեցի վաղեմի բարեկամիս՝ Հայկի ձայնը, որ ցանկանում էր ինձ ընթրիքի հրավիրել: Նրա բարեհամբույր հոգատարությունը, թվում էր, ժամանակին էր ու տեղին, սակայն ինձ չէր հասնում ոչինչ. աշխարհից խուլ փակված ապակիներից ներս անտարբեր հնչում էր իմ մեկ լարի պատարագը, որ այնքան համահունչ էր մազերս իրար խառնող քամիների լայնաթև քնքշությանը….

Իմ ու Դանիելի մոմալույս պատմությունը միջերկրածովյան ամայի խոնավության ու միալար անտարբերության մեջ հնչում էր աղոթքի նման, հնչում էր խնդրանքի ու հետմահու խաղաղության պես… Մեր կարոտի նովելը մեր իսկ անկատար երազների տաք դիակի կողքին էր արտասվում. ինչպես Մոցարտի ռեքվիեմը, որ իր իսկ թաղմանն էր կյանքի կոչվել: Երազանքները գուցե հենց նրա համար են, որ մարդը միշտ ձգտի անհնարին մի կատարելության: Երազանքի իմաստն էլ գուցե այն է, որ երազանք մնա, որ տարիների ընթացքում ոչ թե հասանելի դառնա, այլ ավելի՜ հեռանա… Որ հեռանալով՝ ավելի քոնը դառնա:

Երեկոյի ներկապնակն ամենևին ուրիշ էր: Ծովային ջրաներկ նվագարանին պղնձյա փողայինների յուղաներկն էր ավելացել, օդը լցրել էր նարնջագույնի հյութեղ երանգներով, և հեռվում երևացող հատուկենտ մարդիկ վրձնի մի հպում էին թվում բնանկարին: Հայկը՝ նույն մեծարգո բարերար Հայկ Ադանյանը, ամիսներ առաջ Երևանում էր: Մի զրույցի ժամանակ ասաց, որ կցանկանար մաեստրո Վռամին հյուր գնալ՝ իր հովանավորության տակ գտնվող դպրոցներից մեկի համար մի կտավ պատվիրելու: Դպրոցը Մարսելում էր, էնտեղի հայ երեխաների համար, և պարոն Ադանյանը շատ էր ցանկանում նշանակալի մի վերաբերմունքով կարևորել դպրոցի քսանամյակի օրը, որ սպասվում էր: Մոտ տասը տարի առաջ դպրոցը ճգնաժամի առաջ էր կանգնել և հովանավորներ էր փնտրում: Հայկն ու Դանիելը որոշել էին օգնել երեխաներին՝ չկորցնելու կրթության իրենց հայ օջախը: Եվ հաջորդող տարիներին էլ իրենց հոգատարությունը չէր ընդհատվում: Հիմա Դանիելն արդեն չկար, և Հայկի համար որքան սպասված, նույնքան էլ ցավ էր այդ սպասվող քսանամյակի միջոցառման օրը:

Եղեգնաձորյան բնապատկերի մեջ առանձնանում էր մաեստրո Վռամի տունը, որ ավելի շուտ ժայռատուն էր: Բարձրացանք թանգարանային երկրորդ հարկ, ուր ահռելի սենյակ-դահլիճների բոլոր պատերին նկարներ էին փակցված: Հայկը նայում էր հիացած ու զմայլված աչքերով՝ գովասանքի խոսքեր չխնայելով մաեստրոյի անուրանալի տաղանդը նշելու համար: Բարեկամս, իհարկե, շատ գեղեցիկ կտավներ էր տեսել իր հարուստ կենսագրության ընթացքում, բայց մաեստրոյի գործերում ուրիշ մի տրամադրություն էր, օդն ուրիշ մի ջերմությամբ էր խտացած. այստեղ շարունակում էր զգացվել Դանիելի շունչը, մաեստրոյի հետ ունեցած վաղեմի ընկերության անխառն բույրը: Մաեստրոն երբեմն ինձ էր նայում հաշտ ու կոտրված մի հայացքով, կարծես ուզում էր նորից հարցնել. «Դանիելը չկա՞… Կարծես նորից պատասխանում էր՝ Դանիելը չկա՜…»: Համերգային սև ռոյալի կողքին նորածին նկարների մի ողջ շարք էր հայտնվել, բոլորը ծաղիկներ, գրեթե բոլորը՝ մանուշակագույն:

-Այս ծաղիկները Դանիելի հիշատակին նվիրված իմ լռությունն է,- ասաց մաեստրոն՝ նկատելով, որ անդադար նրանց եմ նայում: Հայկը կարծես համրացել էր, շքեղության, տխրության ու հիացմունքի այնպիսի մի հորձանուտի մեջ էր հայտնվել, որ կարող էր թվալ, թե մոռացել է մեր այցելության նպատակը:

-Մաեստրո, Հայկը խոսակցություն ունի քեզ հետ: Դուք խոսեք, ես դուրս գամ, չխանգարեմ,- ասելով, բաց արի դուռն ու ձորի վրա կախված պատշգամբում անձայն լաց եղա: Իմ դիմաց կյանքն էր, արդեն առանց Դանիելի, և երկնքի ֆոնին սահում էին մաեստրոյի մանուշակագույն ծաղիկները…  Հայկը պատվիրել էր Դանիելի դիմանկարը: Մաեստրոն, բնականաբար, հրաժարվել էր որևէ վարձավճարից, և երբ դուրս էինք գալիս, անթարթ նստած էր դատարկ կտավի առաջ… Երևի Դանիելին էր տեսնում, և խոսքեր չկային… Մենք անձայն քայլում էինք քարքարոտ ճանապարհով, և Հայկի խոշոր աչքերում նկատվում էր փայլուն մի մթություն, որի կաթիլներն անհետ կորչում էին հողուփոշու սփրթնած ավազների մեջ: Մոտ մեկ ամիս անց դիմանկարի հայացքը Մարսելի հայ երեխաներին էր նայելու իր մոխրագույն շրջանակից, և դպրոցի քսանամյակի հանդիսությանը Դանիելը մասնակից էր լինելու իր անշոշափելի ներկայությամբ, անհավատալի բացակայությամբ ու չունեցած ելույթով:

Եթե կարողանայի՜ արցունքներս գրել… Նայում էի ծովի անվերջությանը, ու այդ մուգ փիրուզագույն թանձրությունն ինձ հենց այդ արցունքներն էին թվում… այդ ճակատագրական տողը, որ ալիքվում էր օրերի մեջ, սրտիս ու մտքիս հետ մագլցում էր կյանքն ի վեր, ապրում էր ինձ հետ, մեռնում ու վերածնվում էր ինձ հետ: Ամենաչսպասված ու անբացատրելի ցավի հրեշավոր սապատների կողքին էլի նույն, բայց ամեն օրով ավելի վճիտ ու դառնահամ, իմ չգրված արցունքներն էին, որ, հակառակ երջանկության, անմնացորդ իմն էին…

Արևի մեջ ձյունն ավելին է, քան ձյան մեջ՝ արևը, ու գարնան մեջ ցուրտն ավելի է, քան աշնան մեջ՝ ջերմությունը, որովհետև ձյան մեջ՝ արևն ու աշնան մեջ՝ ջերմությունը միայն հոգու տենչանքով են նվաճված, իսկ արևի միջի ձյունն ու գարնան ներսի ցուրտը կյանքով են իրական: Ու թեև հեռացումի գինին միշտ էլ դառն է, այնուամենայնիվ անբաժանելի մի բյուրեղ լուսավորում էր այդ անթափանց թախիծը, ինչպես մայրամուտի արևն է հեզացնում մութը ծովի: Թանձրացող նարնջագույնն արդեն սևախազ կարմիրի մգացող ժանյակներ էր գործում ալիքների փրփուր մաշկին, ու մոտալուտ գիշերվա ոսկե շեփորները շռայլ գեղեցկության նախերգանքն էին շշնջում: Հեռու էի… Մի՞թե իրոք մենակ էի ես… Մի՞թե միայնությունը կարող էր այդքան անծայրածիր լինել… Մի՞թե ոչ մի կրակ ու ջերմություն չէին կարող մեղմել միայնության արծվաթև ճախրանքի բարձրությունը, չէին կարող գրկել նրա էությունը ու անգամ որևէ ուժով՝ նույնիսկ աշխարհի մոխրամետ գոյության շատությունով, չէին կարող փակել նրա տեսադաշտի ցավո՜տ անվերջությունը:

Ո՜չ… միայնության առաջ վախի ու երկյուղածության զգացում չունեի. այն նույնիսկ բարեխոս էր իմ և ազատության միջև, ես նաև սիրում էի նրան, այն իմ ապրելատեղին էր. իմ ջուրն ու լույսի անշոշափելի ճանապարհի իմ սևահո՜ղը: Խաղաղություն ու հաշտություն էր այդ հարազատ միայնութունը… Սակայն մեղմության մեջ արճիճ էի կրում, լռության մեջ՝ վեպե՜ր, քնքշության մեջ քարեր էի ճեղքում, անզորության մեջ՝ տառապանքնե՜ր… Կրակի մեջ ջուր էի փնտրում, ու ջրի տակ՝ երկինք, ժպիտի մեջ վերք էի լռում ու ազատության մեջ՝ զառանցա՜նք… Այս բազմաշերտ, բայց միաստեղծ միայնության ճանապարհին, համբերության եղինջները շուրթերովս քաղելով, արյունս անցորդին էի տալիս, աճեցրած վարդերս՝ ուրիշի ծաղկամանին: Հավատի զորություն էի խնդրում ու հոգուս ներսից, սերը սնող, աղբյուրի ջուր էի քամում: Մի՞թե իրոք մենակ էի ես… Մենակ էի, հանված էի փոխադարձության խարսխից, և դիմացս ծովն էր՝ անծայրածիր ու անկանխատեսելի, անհատակ ու վայրի… Ջրի տակ անցյալն էր, որ ամեն ալեկոծության ժամանակ խառնվում էր ներկայի ալիքներին ու ապագայի մարգարեությանը:

-Կարծում եմ՝ տաք սուրճից չես հրաժարվի,- Հայկն էր, որ ինձ գտել էր, հետո գնացել ու վերադարձել էր սուրճի ստվարաթղթե բաժակներով: Ժպտացի… Բայց ծովը բարձրաձայն մատնում էր բոլոր մտքերս: Հայկը ոչինչ չհարցրեց, նստեց կողքիս՝ հենց միևնույն անհարմար քարին, ու ընդհատված կետից նորից շարունակվեց կարոտով բաբախող լռությունը, որի մայրամուտով ներկված առագաստները շատ հեռուներն էին տանում ինձ:

Անդին 01.2018

Կարծիքներ

կարծիք