Մխիթարյաններ. Հայացք ներսից. Ազգապահպանության տեսլականով

 

 

Հարցազրույց Մխիթարյան միաբանության անդամ հայր Հարություն վարդապետ Պզդիկյանի հետ

 

Աստված օգնական,Հայր Սուրբ: Ձեր նվիրումը Մխիթարյան միաբանությանը սկսվում է դեռ վաղ տարիքից: Ուսանել եք նաև Հռոմում և այսօր ծայրագույն վարդապետի աստիճանով Մխիթարյան ուխտի մասն եք կազմում: Ինչպե՞ս կներկայացնեք Ձեր պատմությունը:

-Ես շատ փոքր տարիքից եմ եկել Մխիթարյան միաբանություն և վեպի պես եմ հայտնվել այնտեղ: Մենք աղքատ ընտանիք չէինք, իսկ վանք էին գնում սովորաբար աղքատ ընտանիքների զավակները, ովքեր դպրոցի դրամ չունեին: Մեր ընտանիքը բավականին բարեկացիկ էր ապրում հետպատերազմական տարիներին: Հայրիկս ֆրանսիական բանակի սպա էր՝ հայ կամավոր սպա: Մենք մուսալեռցի ենք, Խդրբեկ գյուղից: Հայրիկիս հայրը նահատակված է Ամյոքի ճամփեքի վրա, իսկ մորս հայրը լեռան վրա՝ պատերազմի ժամանակ: Այնպես որ, երկկողմանի նահատակ ենք: Ես միայն մորս մայրիկին են տեսել, ով այրի էր և 1947-ին իր թոռնիկների հետ գնաց Հայաստան, հաստատվեց Օձուն գյուղում և ապրեց մինչև հարյուր տարեկան:

Փոքր տարիքից հայտնվել եմ վանքում: Իմ ծննդավայր Բեյրութ քաղաք մի խելացի վարդապետ էր եկել՝ Վենետիկի վանք ուղարկելու համար երիտասարդներ հավաքելու: Մեր հարևան՝ Պատրիարքարանի նորընտիր կարդինալ Աղաջանյանը ինձ կանչեց և հարցրեց, թե կարո՞ղ ես այս վարդապետին ուղեկցել և ցույց տալ Սուրբ Փրկիչ եկեղեցին, որը գտնվում էր Բեյրութի Բուրջ Համուդ թաղամասում: Ես տասներեք տարեկան էի և խուսափում էի գնալ այդ թաղամասը. դա թրքախոս աղքատների թաղամաս էր: Տեսա, որ հեռվից երևում էր եկեղեցու գմբեթը, և ասացի՝ այո, կտանեմ: Ճանապարհը երկար էր, վարդապետն ինձ հարցրեց, թե կուզե՞ս վարդապետ լինել: Այդ ժամանակ ես կարծում էի, թե վարդապետ չեն դառնում, այլ ծնվում են, երկնքից են իջնում այդպիսին: Հարցրեցի վենետիկցի վարդապետին՝ իսկ ինչպե՞ս են վարդապետ դառնում: Ասաց՝ քեզ Վենետիկ կուղարկեմ, այնտեղ կսովորես և կդառնաս վարդապետ: Հարցրեցի՝ իսկ ինչպե՞ս են գնում Վենետիկ, ասաց՝ Վենետիկը Իտալիայում է, տղաս, նավով են գնում: Ասացի՝ ուզում եմ գնալ, չնայած որ չէի հասկանում, թե ինչ է նշանակում վարդապետ, ինձ հետաքրքրեց, քանի որ նավով պետք է գնայի Վենետիկ: Վարդապետն ասաց՝ լավ, ես կգամ և կխոսեմ ծնողներիդ հետ: Ես էլ ուրախացա և վազելուվ տուն գնացի, ասացի մայրիկիս, որ վարդապետն ինձ շուտով Իտալիա պետք է ուղարկի: Ասացի՝ հոգ մի՛արա, կգնամ Վենետիկ և մեկ շաբաթից կվերադառնամ: Այդպիսով գնացի Վենետիկ, որ վարդապետ դառնամ, և մինչ այսօր դեռ պետք է վերադառամ հայրական տուն:

Այդպես մնացի և հայագիտական ուսումս Վենետիկում ստացա, բայց բախտավոր էի, որովհետև շատ մակարդակով ուսուցիչներ ունեինք: Մեր գրականության վերջին շառավիղներն էին՝ Ալիշանի աշակերտները: Ես տարիքով փոքր էի, այդ պատճառով ինձ ուղարկեցին Հռոմի համալսարան ուսումս շարունակելու: Հռոմում է եկեղեցական ապագա բարձրաստիճան պաշտոնյաների համար համալսարանը: Իմ ուսման տարիներին Հռոմի պապ Հովհաննես Պաղոսն իր դոկտորական աշխատությունն էր գրում այդ համասարանում, հաճախակի զրուցում էր ինձ հետ, հարցուփորձ անում, թե հայերը ե՞րբ են Լեհաստան գնացել և այլն:

Յոթ տարի սովորեցի Հռոմում, ավարտեցի փիլիսոփայություն, աստվածաբանություն, հոգեբանություն, բյուզանդագիտություն, շարականագիտություն և եկեղեցական երաժշտություն: Ես դեռ շատ երիտասարդ էի և չէր կարող օծվել, քանի որ քսանհինգ տարեկանից իրավունք ունենք օծվելու: Եվ օգտվեցի ընձեռված հնարավորությունից և կրթություն ստացա լավագույն ուսումնական հաստատություններում: Ողջ հայ գրականությունը կարդացի Հռոմի պարտեզների մեջ: Երբ քսանհինգ տարեկան դարձա՝ 1962-ին, կարդինալ Աղաջանյանը՝ ջավախքցի մեր կարդինալը, որին ես ծառայում էի եկեղեցում, ասաց՝ ուր որ լինես, ես կգամ և քեզ վարդապետ կօծեմ: Եվ եկավ Վենետիկ 1962-ին և Հայր Գևորգ ընկերոջս հետ, ով Տաշիրի հովիվն էր Հայաստանում, ինձ օծեց:

Սիրտս զարգանալ էր ցանկանում, և ես շարունակեցի ուսումս Վենետիկի նկարչության ակադեմիայում: Սովորեցի Իտալիայի ամենամեծ նկարիչների հետ, և այդ հայտնի նկարիչների հետ եղավ իմ առաջին ցուցահանդեսը Վենետիկում:

Հետագայում ես՝ երիտասարդ վարդապետ, եկա Փարիզ, այս գիշերօթիկ վարժարանի տնօրեն: Հարյուր հիսուն աշակերտ ունեինք: Այստեղ աշխատելու տարիներին սովորեցի Սորբոնի համալսարանում՝ ֆրանսիական գրականություն և սոցիոլոգիա բաժիններում: Հրաշալի պրոֆեսոր ունեի՝ Շառլ Դեդեյան՝ Ժիրայր Դեդեյանի հայրը, ով հիմնել է համեմատական գրականությունը: Եվ ունեինք դասախոս տիկին Թիերի, ով Վասպուրականի եկեղեցիների մասին գրքեր էր հրատարակում:

Ամեն ամառ ամուսնու հետ մեկնում էր և ուսումնասիրում էր Վասպուրականի վանքերը: Ես իրենց համար հայթայթում էի հայկական բնագրեր, գրքեր և միաժամանակ իրենցից էլ սովորում էի Վասպուրականի վանքերի մասին, քանի որ որպես հայ ինձ արգելված էր այցելել Վասպուրական:

Հետագայում ինձ տեղափոխեցին Հալեպ որպես հայկական վարժարանի տնօրեն: Գնացի Հալեպ և շատ սիրեցի Հալեպը, այնտեղ սկսեցի հայկական հուշարձաններով զբաղվել: Հալեպում ունենք Կիլիկյան իշխանների շրջանի բերդեր՝ Վարդանաբերդը, Հուրին և այլն: Բոլոր այդ բերդերը լուսանկարել եմ և գրքեր եմ հրատարակել՝ ՙՍիրիայի հայկական հուշարձանները՚ վերնագրով: Գնացի մինչև Մուշ, Վան և լուսանկարում էի բոլոր հայկական վանքերը: Հալեպում աշխատեցի երկու տարի, հետո կրկին ինձ ուղարկեցին Փարիզի Սամուել Մուրադյան վարժարանի տնօրեն: 1966-1979 թթ. Փարիզի ոսկե դարն էր, ծանոթացա Պիկասսոյի, Սարտրի, Պրևերի, Դալիի հետ: Այդ շրջանի մեծերն ինձ ընդունեցին Մոնպառնասի իրենց վերնատանը, իմ ուսուցիչն ինձ ծանոթացրեց Պիկասսոյի հետ:  Երբ Պիկասսոն իմացավ, որ ես էլ եմ նկարում, խնդրեց, որ իրեն ցույց տամ իմ կտավները: Հաջորդ շաբաթ տարա կտավներս, երկար նայեց, ապա բռունցքը սեղանին հարվածեց և ասաց՝ ա՛յ լակոտ, դու տաղանդավոր տղա ես, ես քեզ համար ցուցահանդես կկազմակերպեմ: Ասացի՝ մաեստրո, ի՞նչ ցուցահանդես, Պիկասսոն ինձ համար ցուցահանդե՞ս կազմակերպի: Ասաց՝ Ո՛չ, որոշված է, հաջորդ ամիս ցուցահանդես ունես Փարիզում, պատրաստվի՛ր: Փարիզի Գալերի դը Մաթինյոն հեղինակավոր պատկերասրահում եղավ իմ ցուցահանդեսը: Պիկասսոն եղավ իմ կնքահայրը: Ցուցահանդեսին Ազնավուրն էր եկել, խնդրեցի, որ համերգ տա, և իր համերգի ու իմ ցուցահանդեսի հասույթով վերանորոգենք Սամուել Մուրադյան վարժարանը: Եվ արեցինք: Այդպես Փարիզում աշխատեցի մինչև 1981 թիվը, հետո Միաբանությունն ինձ ուղարկեց Արգենտինա՝ Բուենոս Այրես: Արգենտինայում դպրոցը կարգի բերեցի և վերդարձա Փարիզ:

Փարիզի առաջնորդությունը Մխիթարյաններին էր հանձնված: Փարիզի առաջնորդ կարդինալ Մարիին նամակ գրեցինք և այդ նամակով խնդրեցինք, որ մեզ մեծ եկեղեցի տան, այդպես ունեցանք Փարիզի Մառե թաղամասում Սուրբ Խաչ եկեղեցին, որտեղ չորս տարի եղա առաջնորդ:

Վերադարձա կրկին Վենետիկ և զբաղվեցի Միաբանության թանգարանի վերանորոգմամբ, մեծ աշխատանքի շնորհիվ ունեցանք Վենետիկի ներկայիս թանգարանը: Վենետիկում մնացի շուրջ տասը տարի: Միաժամանակ Վենետիկի հայկական ամենահին եկեղեցու վանահայրն էի: 2006-ին վերադարձա Փարիզ, քանզի լսեցի, որ Սևրի Սամուել Մուրադյան վարժարանի 15 000 քառակուսի մետր տարածքը վաճառքի է հանվել: Ես ըմբոստացա, որ չվաճառեն այս վարժարանը և հարակից հողատարածքը: Ասացի, որ սա պետք է դարձնենք Հայ մշակութի կենտրոն, քանի որ Ֆրանսիայի հայերը օր օրի ավելանում են, և արդեն մեծ համայնք ունենք Ֆրանսիայում: Այս գաղափարը հաստատել տվեցի Մխիթարյան միաբանության ժողովին, ասացի՝ արգելված է Սևրի կալվածքը վաճառել, ինձ էլ ասացին՝ եթե ուզում ես մշակութային կենտրոն դարձնել, ապա գնա և ինքդ էլ այդ գործով զբաղվիր: Ահավասիկ, արդեն 12 տարի է այստեղ եմ:

Կպատմե՞ք Մխիթարյան միաբանության ստեղծման և երեքհարյուրամյա գործունեության մասին:

-Մխիթարյան միաբանությունը հիմնվել է 1700 թվին Մոդոնում՝ Պոլիս: Երբ թուրքերը գրավեցին Մոդոնը, Միաբանությունը տեղափոխվեց Վենետիկ 1717-ին: Հետևաբար՝ Միաբանությունն այսօր 317 տարեկան է: 1717 թվին Միաբանությունը հաստատվեց Վենետիկում: Այս տարի Վենետիկի քաղաքապետարանը ցանկացավ նշել Միաբանության 300-ամյակը, քանի որ մենք միակ հաստատությունն ենք, որ կապ ենք ունեցել Վենետիկի Հանրապետության հետ:

Մխիթարյան միաբանության օրենքի մեջ շատ կարևոր ուխտ ունենք, բացի վանական երեք ուխտերից՝ կուսակրոնություն, հնազանդություն և աղքատություն, կա նաև չորրորդ ուխտը՝ ծառայել միայն հայ ազգին: Այսինքն՝ Հռոմի պապը չի կարող ինձ ուղարկել Աֆրիկա՝ միսիոնի, կարող է միայն մեկ տեղ ուղարկել՝ Հայաստան: Հովհաննես Պողոս պապն ինձ ուղարկեց Հայաստան՝ Վազգեն Առաջին կաթողիկոսի ժամանակ: Հռոմի պապն ապահովում է Մխիթարյան միաբանության անվտանգությունը և պաշտպանում է մեզ, քանի որ Սուրբ Ղազար կղզում ունենք հսկայական հարստություն՝ բացառիկ ձեռագրեր, գրքեր:

Դուք բազմաթիվ գրքերի հեղինակ եք՝ աստվածաբանական, պատմագիտական, մշակութաբանական, և Ձեր գիտական գործունեությամբ ևս մեկ անգամ հաստատում եք այն կարևոր իրողությունը, որ Մխիթարյան հայրերը կրոնի ու գիտության կամուրջն են: Ինչպե՞ս է կառուցվում այդ կամուրջը:

-Ես քառասուներեք գիրք եմ գրել: Ընդհանրապես իմ գրքերը պահանջով են ծնվել, այդ պահի թելադրանքով: Գիրք եմ գրել Հալեպի հայ գաղութի մասին: Գրել եմ Հայաստանի անկախության շրջանի մասին՝ «Հայաստանյան քրոնիկներ« գիրքս. փոքր պատմություններ են այդ դժվար տարիների մասին: Նոր սերունդը այդ տարիների մասին այսօր քիչ բան գիտի, պետք է գրել, որ իմանան, թե ինչ տարիներ ենք ունեցել:

Գրքերս հիմնականում պատմական են: Գրել եմ նաև Դայքի և Բարձր Հայքի եկեղեցիների մասին, որովհետև այժմ վրացիները պնդում են, թե այդ եկեղեցիներն իրենցն են: Բանն այն է, որ այդ եկեղեցիների արձանագրությունները վրացերենով են գրված: Ես գրքերիս մեջ բացատրել եմ, թե ինչու են արձանագրությունները վրացերեն գրված: Քաղկեդոնի եկեղեցիներում հայերեն գրելն արգելված էր, եկեղեցական ծեսը հայերեն էր, բայց պետք է սրբապատկերների տակ հունարեն կամ վրացերեն գրեին, քանի որ վրացիներն արդեն քաղկեդոնիկ էին: Ուրեմն այժմ գնա և հասկացրու վրացիներին, որ այդ եկեղեցիները վրացական չեն: Այդպես Ախթալան, Քոբայրը, Կիրանցը դարձան քաղկեդոնիկ, բոլորը հայկական վանքեր էին, որոնց որմնանկարների տակ վրացերեն էր գրված, բայց հայերն էին ճարտարապետները, կառուցողները, նվիրողները՝ ամեն ինչ հայկական էր: Այդ պատճառով վրացիներն այժմ ասում են՝ տեսեք, վրացերեն է գրված, ուրեմն մեզ պետք է տաք, քանի որ վրացական եկեղեցիներ են, հատկապես Ախթալան:

Գրել եմ նաև Մխիթարյան միաբանության պատմությունը՝ երկու հատորով£ Միաբանությունը ստեղծվել է իր ժողովրդի մշակույթը տարածելու նպատակով: Երբ Հռոմի պապը հարցրել է, թե ինչու է Միաբանությունը հայ ժողովրդին ծառայելու օրենք ստեղծել, միաբանները նրան պատասխանել են. «Ով որ հայ ժողովրդին կծառայե, Աստծո կծառայե», որովհետև հայ ժողովուրդը Աստծո համար նահատակվեց: Հետևաբար մենք կծառայենք այն ազգին, ով Հիսուսի խաչը վերցրեց և նրա ետևից գնաց:

Վերջերս Երևանում տեղի ունեցավ Ձեր գեղանկարչական ստեղծագործությունների ցուցահանդեսը, որի առանցքային թեման կինն էր: Ինչպիսի՞ն է եղել և ինչպիսի՞ն է այսօր կնոջ կերպարը քրիստոնեական վարդապետության մեջ:

-Ես նկարում եմ գեղեցիկը, Աստծո ստեղծած աշխարհի ամենագեղեցիկ արարածը կինն է՝ Աստվածամայրը: Եթե ես Աստվածամորն եմ նկարում կամ մեկ այլ կնոջ, ես Աստծուն եմ ծառայում, որովհետև այն տերևից կամ ծառից ավելի մեծ արժեք ունի: Աստված ստեղծեց մարդուն իր պատկերով, ուրեմն կնոջ մեջ Աստծո գեղեցկությունն է պարփակված, ուրեմն որևէ արգելք չկա, որ եկեղեցականը նկարի կնոջ: Ամեն կին Աստվածամայր է:

Դուք, իբրև նկարիչ, արժանացել եք նշանակալից մրցանակների ու մեդալների: Ինչպե՞ս եք վերաբերվում գնահատանքի նման ձևերին:

-Այո, շատ մրցանակներ և մեդալներ ունեմ, դրանք պարապ բաներ են: Նկարչությունը կապ է ստեղծում նկարչի և արվեստասերների միջև, դա է կարևորը:

Հայր Սուրբ, կուզենայի մի փոքր խոսեինք Մխիթարյան միաբանության Սևրի Սամուել Մուրադյան վարժարանի և մշակութային կենտրոնի մասին: Դեպի իր երկդարյա կենսագրությունը քայլող վարժարանում ի՞նչ ավադույթներ կան, որոնք հայկական մթնոլորտ են ստեղծում ֆրանսիական միջավայրում:

-Սամուել Մուրադյան վարժարանի և մշակութային կենտրոնի ծրագիրը շատ արժեքավոր է, եթե նախատեսվածը իրագործենք, Եվրոպայի հայ համայքը կփրկվի:

Ամեն ամիս կարող ենք տարբեր միությունների համագումարներ և հավաքներ կազմակերպել, մտավորական շարժում ստեղծել, բանաստեղծների, գրողների, այլոց ելույթներ կազմակերպել: Գիտեք, այդպես հայկականությունը կփրկվի: Թե չէ շաբաթը մեկ անգամ հայերեն դաս անելով հայերենը նույնիսկ պահպանել չենք կարող: Մեր վարժարանի շրջանավարտներից շատերն այսօր մեծ անուն ունեն Ֆրանսիայում՝ Ռեյմոն Գևորգյանը, Կլոդ Մութաֆյանը, Պատրիկ Դևեջյանը, Գարվարենցը, Ազնավուրի ընտանիքը և այլն: Ազնավուրին ասում էի՝ պետք է հայերեն սովորես, հայրիկիդ զավակն ես, ծնողներիցդ հետո դու ես հայ ժառանգը: Երբ Ազնավուրի հայրը մահացավ, թաղման օրը Ազնավուրն ինձ հետ հայերեն խոսեց: Ասացի՝ Ազնավուր, հայերե՞ն ես խոսում արդեն, ասաց՝ ես հայերեն խոսեցի քեզ հետ, ուրեմն հիմա հայկականության ժառանգը ես եմ: Իր աշխարհը բոլորովին եվրոպական էր, կամաց-կամաց հայկական դարձավ:

Այժմ օտար երկրում հայերեն լեզուն պահպանելը շատ դժվար է: Կարծում եմ, որ հայ երեխաներին նախ և առաջ պետք է հայ մշակույթ դասավանդել, պետք է հայի գիտակցություն արթնացնել ֆրանսահայ երեխաների մեջ, պետք է հետաքրքրվեն հայ մշակույթով և պատմությամբ, այդ դեպքում լեզուն կսովորեն, և ավելի հեշտ կլինի պահպանել հայերենը: Եթե մենք այստեղ կարողանանք հայագիտական համալսարան ստեղծել մեծերի համար, ուսուցչանոց բացել և ուսուցիչներ վերապատրաստել, դասագրքեր գրել և՛արևմտահայերեն, և՛արևելահայերեն, և՛գրաբար, բոլորն էլ մեր լեզուն է, բոլորն էլ պետք է ուսումնասիրել: Կարելի է նույնիսկ բարբառներ սովորել: Երբ որ լուրջ կենտրոն ստեղծվի, լուրջ մասնագետներ կգան և կդասավանդեն այստեղ:

Ուրեմն հեռանկարում կա՞ վարժարանը գիտական կենտրոնի վերածելու գաղափար:

-Հայ մշակույթի կենտրոն ստեղծելը շատ մեծ և բացառիկ ծրագիր է: Մենք այստեղ ստեղծվող մշակութային կենտրոնում կարող ենք ունենալ հարուստ գրադարան, համաժողովների սրահներ, հայ համայնքի համար ընտանեկան ճաշասրահ՝ հարսանիքների և այլ միջոցառումների համար: Կարող ենք ունենալ հարյուր սենյականոց հանրակացարան հայ ուսանողների համար, որոնք կարող են անվճար ապրել այստեղ և սովորել ֆրանսիական համալսարանում: Այս հսկայական նախագիծը մշակեցինք և ներկայացրեցինք Մխիթարյանների հաստատմանը: Ես առաջարկում եմ այստեղ կենտրոնացնել Ֆրանսիայում Հայաստանի դեսպանատունը, հայկական ռադիոկայանը, հայկական թերթերի խմբագրությունը: Այս կենտրոնը կդառնա հայկական քաղաք Փարիզի մեջ: Բայց այսուհանդերձ շատ խոչընդոտներ կան, քանի որ մարդիկ չեն ըմբռնել այս տարածքի արժեքը: Այս հողը հայ համայնքինն և պետք է լինի հայ մշակույթի մեծ կենտրոն՝ Շարլ Ազնավուրի և Պատրիկ Դևեջյանի հովանավորությամբ: Այն պետք է ծառայի ամբողջ հայ ժողովրդին, այլ ոչ թե Բարեգործականին կամ Դաշնակցությանը, կամ Հնչակյաններին: Վերջերս գործարար Ռուբեն Վարդանյանին խնդրեցի, որը շատ խելացի մարդ է, ամենահայրենասեր մարդկանցից մեկն է, ասացի՝ պարոն Վարդանյան, դուք հայրենասիրական գործեր եք անում, սակայն արդյունը քիչ է, քանի որ անում եք Դիլիջանում, Օձունում: Իսկ մեր երիտասարդությունը պետք է Եվրոպա գա, ուսում ստանա այստեղ և զարգանա: Արդեն խոսել եմ Ռուբեն Վարդանյանի հետ և սպասում եմ, որ այցելի Փարիզ, իր հետ խոսեմ այս տարածքը հայագիտական կենտրոնի վերածելու մասին:

Հարցազրույցը՝ Մարիամ  Տեր-Գուլանյանի

Փարիզ

Անդին 10.2017

Կարծիքներ

կարծիք