Մնացորդաց Ա հատոր (հատված)

Հեղինակ:

019…Բայց երբ արիւնը կը դալկանայ, այսինքն՝ կը լռէ՝, քարերը կը կարմրին եւ լեզու կ’ելլեն: Աղբիւրները, գեղին միւս թաղերէն անգամ, իրենց խոր ու կոյր գիրերու հիւսքի մը մէ´ կը պատմէին ու մինչեւ իմ ժամանակս յարգանքի արժանի կը կեցնէին փառքն ու յիշատակը այդ մարդուն, որուն այդքան վերեւը ամբարձումը – ինչպէս ըսի- տարօրինակ, աստուածատուր երեւոյթի մը նման պտըտած է մեր գեղին վրայ, նախորդ դարու առաջին քառորդէն մինչեւ կէսերը: Բերանաբաց, խանդավառ, խենթացած ու նոյն ատեն լալու չափ տրտում մտիկ կ’ընէինք, ի’նչ որ պատմուէր մեզի նիհար, երկայնահասակ այդ մարդուն վրայ: Տէրտէրը հաճոյք ունէր գեղն ալ ետ տանելու, պզտիկցնելու, անտառի մէջ բուսած բոյնի մը վերածելու, ուրկէ մեծ կացինները կը պառկեցնէին կաղնին ու կը դնէին յետոյ պատերուն: Ու կ’ընէր մարդերը խոշոր, աժտահար՝ բայց բարի: Ու կ’ընէր մարդերը բռնուած իրենց ցեղին մեծ փոթորիկէն, գալու համար այս ափերը, պահէ պահ ու դարէ դար: Ատոնցմէ մէկը՝ եկուոր մը ուրեմն, նման ուրիշ քանի մը տանուտէրներու, որոնք Հայաստանի մարդոց հաստ լեզուին հետ հաստ սիրտեր ունէին, բայց չէին մօտեցուիր նոյնիսկ հեռուէն հաճի աղային տոհմական տուրքերուն: Ինչերնո՞ւդ պէտք է պատկերը անոր դէմքին: Այս տողերը գրողը իրապաշտ վիպասան մը չէ, որպէսզի վրձինը մատին, մանր-մանր ձեւէ զայն: Ոչ ալ ենթական սիրոյ հերոս մը, որպէսզի շահագրգռէ անոր մէջ աչքին ու ճակտին յարուցած խռովքովը: Բայց անիկա շինած է, առանց այդ պատմուճանին, իր հեքիաթը, սա դարուն իսկ: Ու իրական, արեւելեան հեքիաթ մը, մեզի մօտիկ, քանի որ անոր ընձիւղներէն տակաւին ապրողները հանդիպելի են Պոլսէն մինչեւ Ամերիկա: Շատերու համար անհասկանալի’, թերեւս: Բայց որուն մէջ աւանդութիւն, պառաւի բերան, տէրտէրի կզակ ու հող ու բլուր, ձոր ու աղբիւր, հազարով ծառեր, անոր փառքին լիճը, ուր անոր նաւակները ոսկի ու դիպակը փայլեցուցին արեւուն ու չաթեցան բեռին տակ, հոսելով կարմիր հեղուկը ջուրերուն սիրտը: Ու հիմա ջուրերէն կլլուած պալատ մը, կրկնութիւնը անոր, որ վերի գեղին մէջ կը սպիտականայ, ուր անիկա կը քաշուի ձմեռները ապրելու արքայի իր կեանքը, որսալու ու լողալու: Իր իսկ ձեռքովը հիմնուած գիւղ մը, Իզնիկի կուշտին, զոր ամալրիան, ջուրերուն ամբարձումով, լուծած է իր դեղնութեան մէջ ու ջնջած: Եւ ավանդութիւնը կը գործածէ հեքիաթին հրաշալի, ինչպէս մարդկային եղերականը, անպաճոյճ արուեստով, ծանր իրականութեան մը բազմադրուագ մառախուղին տակ, արեւով բզկտուած, բայց կարկուտով ալ կոծուած, փոթորիկէն ելլող նաւու մը կազմակծին պէս սուտ ու իրաւ: Իրակա´ն: Որուն մէջ երեւան կու գան թերեւս այն թաքուն, մեզի կէս-ծանօթ ուժերը, որոնք ապրեցուցին այս ժողովուրդին առհաւական առաքինութիւնները եւ արժեցուցին մէ քանի արտակարգ ընդունակութիւնները անոր: Իրա´ւ ալ, ով որ պտըտած է Նիկիոյ մարզին հայկական գեղերը երբ կային անոնք, ա´լ չի կրնար մոռնալ այն շատ սուր, յստակ, բացառիկ տպաւորութիւնը, որ կու գար անոնցմէ: Բոլորն ալ՝ ինչպէս աքցանի մը թեւերուն ձուածիրին մէջ, սեղմուած թուրքերու գիծերէն, կը կրեն զսպուած, խոշտանգըւած խստութիւն մը, որ կը բացատրէ յաղթանակին ճնշումը, բայց նոյն ատեն ցեղային հակազդեցութիւնը: Կարծրօրէն, ամրապէս խարսխուած իրենց ժառանգութեանց խորը, անոնք ճկած են, նեղցած, խորտուբորտ ինկած, բայց չկասած: Ուր իրենց բանադրուած այս մեկուսացումը վերածեր են շեշտ, հզօր ապրումի ու տուեր են այդ ամայի, լքուն մարզերուն գոյն ու նկարագիր: Չեղող իրենց զանգատունները հազիւ համարձակվելով քիչիկ մը վեղարել՝ անոնք կրունկ կրունկի նստեր են ապառաժներու շուրթին կամ ձորակներու իրերահատման գիծին ու շինա´ծ՝ ինչ որ եղած է հին հայրենիքը, այսինքն՝ բնութենէն բռնի կորզըւած, յաղթահարուած ընտելացումը քարին ու հողին, մարդուն ձեռքէն ձեւի ելած կառո´յց կամ մշակոյթ: Ու տեղն է զարմանալ այն կենսունակ ու առողջ ուժին, որ այդ գեղերը այդպէս արձակած է միջոցին վրայ, դուրս, տնկած զանոնք քարերու իսկ ողնասիւնին, արձանացուցած ամենավայրագ բնութեան մը պորտին վրայ, ուր թուրքը չէ իսկ մտածած արմատ երկարել, ինք մակաղած հովիտին ու լճափին իսկապէս ՙդրախտագեղ՚ ու ոսկեբեր հարթութեանց ծոցը: Պարապին վրայ այս յառնումը կը նմանի, աւելի համեստ անշուշտ, այն միւս յառնումին, որուն կը հանդիպինք օտար ազգերու տարեգրութեանց մէջ, կատարուած մեր արենակիցներու նոյնքան դժնդակ, բայց աննահանջ բխումով, արտարձակումով: Սերունդի մը հասակին իսկ չբաւող-այնքան քիչ-տեւողութեան մը մէջ, ուր ինծի տրուեցաւ շինուիլ, կազմուիլ, հեռանալ ու դառնալ, ու շատ մօտիկէն շփուիլ գեղին ոգիին, նոյնանալ անոր բազմերակ սրտին ու հասկնալ մեր ժողուվուրդէն՝ ինչ որ ուրիշներ գիրքէրեն սերտեցին ու գոց սորվեցան, այս գեղերը, բայց ամէնէն դժբախտ տնտեսութեան մէջ կապկպուածն անգամ, ամէն կողմէ խղդուած, մագիլուած, ամէնէն անողոք ու արդիական կազմածով գործող բռնապետութեան մը ճիրանին տակ թաւալգլոր, իմ աչքերուս իսկ տակ, կրկնեցին, երեքնեցին իրենց զիրենք, յաճախ անօթի, վզակօթին՝ թուրքին գարշապարը, երակները բաց դէպի կառավարութեան գուբը. կողոպտուած, զուրկ ամէնէն անհրաժեշտ բաներէ, ամէնէն առաջ հողէն, բայց չկասեցան: Ու մի մոռնաք, երբ վարը, լիճին հրաշաբեր ափերուն — ածականները քիչ կու գան տալու համար անհուն բարութիւնը, բերրութիւնը այդ հողերուն, ուր հոգի ցանես կը բուսնի – թուրք գեղերը մնացեր են, իրենց ծագումին, գուցէ ցեղին ձայնին հաւատարիմ՝ քի´չ՝ լեարդէն զարնուած ու ամորձիքներէն կրծուած, միայն արիւնի, բարբարոսութեան ուռուցիկ շպարով մը սոսկալի – վասնզի աւելի վերջը տեսանք, թէ ինչպէ´ս կդողային անոնք մեր քաջերուն դանակէն հալածական, ու ինչպե´ս անոնց կիները հոգի կու տային մեր տղոցը սերմին – ո՞ր հրաշքին գնովը – լեռնամէջերը վտարուած մեր ժողովուրդը նուաճած է ապառաժը, անտառին արգանդը, բզիկ-բզիկ ըրած բլուրներուն գարգմանակը եւ կողերը, զանոնք հագուեցնելու համար խաղաղ ու անընդմէջ պարեգօտովը ձիթենիներուն: Այսպէսով է, որ անոնք բացած են ձորամէջերը գինիին եւ իւղին ու, աւելի վերջը՝ ոսկիին: Իմ օրերուս, թուրքերը մեր գեղին ձորը ոսկեձոր կ’որակէին, վասնզի տուրքի համար ղրկուած ուղտերը ոսկեբարձ կը դառնային ետ: Հայ այդ գեղերը իրենց բնակչութեան թիւով եօթնէն, տասնէն աւելի անգամ ետ կը ձգեն թուրքերը, դարերուն: Գեղերը նոյնանուն, երբեմն իրերախառն, երբեմն ճակատ ճակատի իմաստալից վկանե՜ր երկու քաղաքակրթութեանց: Ասիկա օրէնք էր այս շրջանին: Ու աւելի ետքը, հասուն տարիքիս, երբ աչքերուս ետին ուրիշ աչքեր շինուեցան, մելամաղձոտ հաճոյք էր ինծի դիտել ու մտածել հարուստ պէյերուն, որոնց երիտասարդութիւնը չկար, բայց ծերութիւնը կը ծանրանար սքանչելի հողերու վրայ, ձգուած մշակումին մեր տղոցը, քարի պէս պինդ ու գործ պատկերի պէս վայելչակազմ, եւ որոնք հողերէն քաշուած կ’առաջանային, պարզ ու մշակ, կը մղուէին մինչեւ նոճեստանները, թզենիները անոնց հարեմներուն, մշակելու համար նոյն խոփով արտերն ու արգանդները, հանելով երբեմն անոնց մանրիկ, բայց բռնկած ծոցերէն հերոսատիպ դրուագ ու ոճիր: Պէյերու ագարակնե՜ր: Ո՜վ կը բանի հիմա ձեր ոսկեհանքերը: Ու մելամաղձոտ բան էր մտածել այն միւս հողերուն — երբ մեր գեղը հողի համար ոսկի կը թափէր-, որոնք ամէնէն բարեբերները, հոճաներու թուղթերով կը բաժնուէին աս ու ան յիմարին, թո´ւրք, անշուշտ, ու անկարող հասնելու իր իսկ պապերուն ձգածին, մնալու համար տարի մը վերջ անմշակ ու անտէր, յափշտակուելով մորենիէն ու մասրենիէն, տախտապարուելէ, շղթայուելէ ետքը ամենազօր բազուկներէն: Երբեմն պտոյտի ընթացքին կարելի էր հանդիպէլ այդ աղաներուն, պէյերուն, չաւարտած փաշաներուն, խեղճ ու փոքր, փաթթոցով կամ առանց, երիթացած մորթով ու խատուտիկ մորուքով, յաճախ գօս ու գոնջ նոյն ատեն, վատասերման բոլոր խարաններով: Որոնց գերագոյն արժէքը պէտք պիտի ըլլար փնտռել ու գտնել թերեւս հայհոյութեան հոյակապ արձակութեանց մէջ: Ծեծին մէջ՝ գործադրուած թիւով առատ, մարմինով քիչ իրենց կիներուն վրայ, քի´չ, բարա´կ, տաօրէն կարմիր կամ դալուկ, նուշի աչուըներով, չնայա՜ծ, ու չսիրած՝ Աստուծոյ արեւին, բայց ստուերին մէջ հասունցած ու զգլխի՜իչ մահէն ալ անդին: Քի´չ, բարա´կ, բայց երաշտ, անպեղ, անյագուրդ ու անհուն իրենց արգանդներով: Ի՜նչ տղայ արժած են մեզի այդ արգանդները: Իմ օրերուս, այդ տանուտեր գեղացիներէն դուրս ոչ մէկ դէմք, որ անցնէր տարազին տարողութենէն անդին: Բռնապետները դուրսէն կը ղրկուէին: Ու տեղացիներէն ոչ մէկ բազուկ, որ պապերէն մնացած դանակը կարող ըլլար անցընելու իր մէջքին: Գուցէ պետութիւնը, Պոլիսը այնքան մօտ, առած-ծծած ըլլայ ամէն տրամադրելի աւիշ այդ գեղերէն: Նոյնիսկ քաղաքիկներու մէջ, ուր դպրոցը, վարչական պահանջները, կեդրոնէն, Պոլսէն վարուած քաղաքական իմաստութիւն մը իրարու կու գային ժողովուրդի շերտ մը պայմանաւորելու, դժուար էր հաստատել ուժին, սերմին մարդը: Ու տարօրինակ չըլլայ այս սպառումը ցեղի մը մէջ, ուր սեռը ամէն բան է միշտ: Միջակութեան, ցաւագար արզուհալճիներուն եւ բորբոսած քեաթիպներու եւ կանչըցած, այսինքն՝ ժանգոտած մոլլաներուն  եւ հանգստի կոչուած, հնամաշ էֆենտիներու այս հեղգ ու թմրած ու անկանգնելի ամբոխին դէմ, իրականութիւն է, որ մեր ժողովուրդը տուած է դէմքեր: Ու այս քանի մը դէմքերուն վրայ շատ մի տեսնէք ինծի, որ հաստատել ջանամ նոյն այն ընդունակութիւնները, որոնց ընդարձակ աճումին, գրական տարազով՝ գերուռճացումին մեզի տրուեցաւ ականատես ըլլալ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի մեծ ոստաններուն մէջ: Գե՞ղը: Բայց ժողովուրդը իրաւունք ունի երբ կ’ըսէ -ձուկը ծովով: Այդ յատկութիւնները թերեւս կուգան շատ հինէն ու, ինչու չէ, թերեւս մեր փառքի շրջանի կայծերէն: Թող որակուին անոնք զանազան տիտղոսներով – միշտ դիւրաւ պիտի վերածուին հիմնական փաստի մը – իր հայրենիքէն դուրս՝ նոր ու դժուրարատար պայմաններու յամարելու հզօր ընդունակութիւնըմ որով նուաճած է անիկա, գերի ու թշուառ, Պոլիսն ու Գահիրէն, Մատրասն ու Թիֆլիսը, Լւովն ու Կալկաթան: Շեղում չէ, որ կ’ընեմ, վասնզի վէպը ինծի համար ճերմակ թուղթ մըն է եւ կ’արհամարհեմ բոլոր օրէնքները՝ ըսելու համար ինչ որ կը մտածեմ: Մեզ կը նախատեն ժողովուրդներ, որոնք կարճ կը տեսնեն: Կ’ընդունիմ մեր դնդերներուն անարիւնութիւնը, մեր հոգիին էկզէման, մեր ուղեղին սիֆիլիսը թերեւս, բայց չեմ ընդուիր վճիռը, որ մեզ կը գրէ, կը ստորագրէ գեհենին, գերեզմանին: Մեզ կը նախատեն թուրքերը, որոնք՝ երկու դար՝ միայն իբր ոսկոր ու դնդեր ապրեցան մեր վեց-եօթը դարերուն դէմ: Մեզ կը նախատեն իսրայէլացիները, մեզ իրենցմէ վար, ստորակարգ ցեղ մը տեսնելով: Ու թերեւս կը կռթնին իրենց հին ու նոր փառքերուն ու ստորացումներուն: Չեմ զբաղիր հինով, որ թուրքերէն ալ քիչ տարիներու մը վրայ, ափ մը լայնքով հողի մը կռնակէն, յաղթանակի տեղ աղօթարան մը միայն տնկեց ու սուզուեցաւ աննահանջ գերութեան մը ծոցը: Իրենց գի՞րքը: Անշուշտ քիչ մը Արեւելք, քիչ մը աւազուտ բանաստեղծութիւն: Բայց ատոր փառքը արժէքի կանչողնե՞րը: Այսինքն՝ բարբարոս Եւրոպա՜ն: Ու մի զարմանաք, որ տակաւին ազգեր յագեցում գտնեն հրեաներուն Մատեանէն, ինչպէս արաբներուն Մատեանէն: Նո՞րը: Բայց անոր ալ տիրապետութիւնը կը զուգադիպի միջերկրականեան ոգիին նուաղումին: Դրամ վաստակիլը, պանքան՝ նոր է, որ հոմանիշ դարձան մեծութեան: Մնաց որ, հրեայ մտքին փայլը, իմացական մարզերու վրայ, մեր քաղաքակրթութեան մէջ արդիական է բոլորովին ու նահաջող: Երկու հազար տարի, Արեւելք թէ Արեւմուտք, անոնք ականաւոր եղան իրենց բաղարջովը, որ բարբարոսութիւնն է, կղզիացումն է, ուրացումն է խմորին, տիեզերքին մէջ կարելի ամէն ստեղծումներու այդ նախապատճառին: Անոնք ականաւոր եղան իրենց թաղերուն բորբոսովը եւ գլուխներուն գոնջովը: Կէս դար առաջ, անոնցմէ բնակուած թաղերէն հոտն ու թարախը կը հոսէր հեշտութեամբ ու ընտանի ու հրեայ: Կէս դար առաջ, անոնց սինակոկներուն մէջ մազը, պատուարը մեղքէ մը աւելի կը կշռէին: Ու ոչ-գոնջը իբր անհարազատ կը նետուէր դուրս: Ի´նչ ըրած են, ի´նչ շինած են, բացի կոշտ ու ոսկիով ու արծաթով գէրցած, մորթացած իրենց տաճարէն: Ո՞ւր է իրենց ճարտարապետութիւնը: Ո՞ւր՝ բանաստեղծութիւնը: Ո՞ւր՝ երաժշտութիւնը: Մերիննե՞րը: Ասոնց համար նիւթական ամէն բարգաւաճում պատրուակ մըն է կարծես, կը վաստկին, որպէսզի քարի, վայելքի վերածեն, որպէսզի իրենց պակսած հպարտութիւնը, իրենց անձին՝ միջոցէն դուրս սաւառնումը կարելի ընեն: Անի´ն: Անշուշտ, հարիւր անգամ աւելի մեծ, քան Երուսաղէմը, ուր ոճն ու մարմարը – քա´րը, մարախներուն կտուցովն է, որ կը կրուի: Անի´ն: Կը հետեւի ամէն նիւթականի ելքի՝ հոգին: Նոյն՝ մերիններուն արշա´ւը, հոգեկան մարզին վրայ, խելայեղ վազքը՝ դէպի զգացական ու զգայարանական փարթամութիւն ու արուեստ, դէպի փառք ու գեղեցկութիւն, դէպի իշխանութիւն ու գահ ու ոճիր -, այն խե՜նթ, պղտոր, բայց երբեմն ցօղի նման աղուոր ալ բխումը, որ մեր արիւնէն իշխաններ ու դաւաճաններ, կայսրեր ու սուրբեր, հերոսներ ու նոյնքան դիւրաւ՝ ոչխարի անհունական հօտեր, արուեստագէտներ ու ընչեղ ու փարթամ ու արի կիսաստուածներ է բարձրացուցած եւ նետած ազգերու կրկէսին ու հիացումին: Ասիկա դասական սնամտութիւնը չէ, ոչ ալ պարտութեան շրջուած երգ մը՝ համայնացման միջակապաշտութեան ծոցը: Հիմա, մեր նորագոյն, ամօթակուռ անկումէն — ի՜նչ զզուելի են անոնք, որ ատ աղէտին մեջ իրենց ձեռքերը լուացող պիղատոսեան իմաստութիւն մը կը ծախեն մեր գլխուն, երբ լրբութեամբ, գիտակցաբար կը դաւեն իրենց խղճմտանքին – ու տեղն է ըսել լալով՝ մեր պատմութեան մարդով ամէնէն աղքատ շրջանէն, երբ նոյն այս աղէտը – մարդերու սով որակուած հիւանդութիւնը – կործանեց մեր սրբազնագոյն Դատը, քաղցր է ինծի վերանալ անոնց, մեր նախնիքներուն, գործողութեան, շարժումի, ցանկութեան ու կամքի հսկայ պարունակներէն ու աղեղներէն, անո´նց՝ որոնք, մեկնած բոպիկ՝ ոսկեկնիք ու արծուակտուց կօշիկներ կապեցին իրենց ոտքերուն, պալատներ ու կայսրուհիներ գրաւեցին եւ բանակներ սանձեցին: Մեր լեարդը կրծող այս դեղին ցաւը գուցէ անիրաւ կ’ընե զիս, մեզ: Գուցէ փախուստ մըն է ասիկա կրկէսէն…

 

Կարծիքներ

կարծիք