Մադամ բարեգութ Մարիամ

1Աղոթարանը ճեղքելով՝ երկնախեղդ գորշը դեմ առավ լուսարձակների ուղղագիծ փնջերից պայծառ լուսավորված դարպասների անողոք նարնջին: Դարպասի գրությունը՝ սևով նարնջագույնի վրա, ծակեց աչքերս՝ Maison Centrale De Justice… Prison… Միտքս եղբորս պատանի տարբերակը բերեց՝ տարիների հեռվից, լեռներից էլ անդին: Լեզուս եղբորս պատանի տարբերակի նման դուրս հանելով բերանիս անկյունից և ստորին շրթունքս լիզելով՝ օրագրումս խնամքով արտագրեցի դարպասի գրությունը: Ֆրանսերենի չիմացությունս խոցեց պոլիգլոտիս փառասիրությունը, ստամոքսս նվաց, թթվայնությունը ցավոտ շշեց ներսս՝ լորձախեղդ անելով կոկորդս: Լեղի: Դառնաղի: Տեսնես եղբորս հասունացած տարբերակը, էն որ հեռվում, էէ՜հ տարիներից էլ, լեռներից էլ անդին, դարձյալ շարունակո՞ւմ է լեզուն դուրս հանել բերանի անկյունից, երբ ինձ նամակներ է գրում ու թվարկում սովորած գերմաներեն առաջին բառերը՝«Heimat — հայրենի տուն, Vaterland — հայրենիք, Nationales Bewusstsein — ազգային ինքնագիտակցություն, Stolz – հպարտություն»: Ե՞րբ եմ լսել այս բառերը Գերմանիայում: Եթե անկեղծ, ապա՝ երբե՛ք:

Տափակ մի միտք արանքը ճեղքեց՝ «փորձառության» կամ «անցյալի» սթափ մի ձևակերպման լկտի պահանջատիրությամբ։ Շրջեցի օրագրիս կիսատ էջը: «Նշում»,- գրված է արդեն, հիմա էլ թանաքագույնը՝ վերամշակված թղթի գորշի վրա: Վաղ առավոտ է: Ֆրանսիայի հարավ: Բանտի առաջ: Օդի ջերմաստիճանը՝ ցածր: Սպասումը՝ զարկերակային: Խոնավությունը՝ ասեղնադիր, չոր:

Ոչ մեծ շենքի դիմաց՝ ինձնից մոտ երկու հարյուր մետրի վրա, հինգ-վեց կին է կանգնած: Փշալարերով ցանկապատված փոքրիկ շենքը ոչ տեղաբնակ, օտար մեկին կարող էր պարտեզով տնակ թվալ, որն անշուշտ պիտի պատկաներ դիտաշտարակով ու նարնջագույն դարպասով բետոնե համալիրին: Կապույտ Ֆոլքսվագենից իջնող երկու բանտապահներն էլ կամբողջացնեին հովվերգական պատկերը, նամանավանդ շրջակայքը բռնած թարմ բագետների անուշ բույրի շնորհիվ, որը նրանցից ջահելն էր (ըստ երևույթին՝ պրակտիկանտ) տոպրակով կրում:

Մայթերիզը, որին նստած եմ, տհաճորեն սառն է, սառցե բյուրավոր ասեղներ խորը ծակծկում են հետույքս: Այսօր հաստատ հիվանդանալու եմ կամ էլ ամենաուշը՝ վաղն առավոտյան: Գուցե Փարիզ տանող գնացքո՞ւմ: Jean Monnier-ի մասին միտքը պատկեր չի դառնում:

Մատներս ստանձնում են վիճակահանության գեներատորի իրենց դերը: Իմ նշանավոր ծերուկ օրագիրը պահում է շունչը՝ բախտի հլու-հնազանդ անիվի պես: Լարվածությունն աճում է: Տեսնես հին նոթատետրիս ո՞ր էսքիզը պատկեր կդառնա, ապա մի լավ գրված, գրողի տարած էջ: Ո՞ր աչալուրջ դիտարկումը կդառնա տարվա գործ, դարի գործ, որը գրականության պատմությունն էլ ավելի կծանրաբեռնի: Անգամ եթե որպես շահութաբեր բեսթսելեր թագադրվի, որը ցեցի պես կսողոսկի ամենուր և, արդեն ապրանքացած, շատ ավելի խնդիրներ կառաջացնի, քան իր պարունակած տեքստը երբևէ կհավակներ: Սուպերմարկետում մռթոշ շնթռկած մի թղթակազմ հանրամատչելիություն՝ հենց Շպրեեվալդյան թթու դրած հանրահայտ վարունգների ու վերջին ընթրիքից մնացած կեղտաբծերը մաքրող-հանող նյութերի ուղիղ արանքում, ապա կնետվի գնումների սայլակի մեջ՝ որպես չբարձրաձայնած բողոք ընդդեմ այր ու կնոջ դերաբաշխման՝ «Ի՞նչ է, կարծում ես միայն եփող-թափո՞ղ եմ գլխիդ»:

Մտքերի վիճակահանության մեխանիզմը դադարեցնում է պտույտը, հուսախաբ մարում է գվվոցը, աստիճանաբար մեղմանում է, ավելի ու ավելի ցածր, հազիվ լսելի ցածր… Ծոծրակիս նստած, երբեք չլռող համրություն: Երբե՛ք: Այլևս երբե՛ք չլռող: Միայն մի փոքր դադար, քանի որ բացակայում է վիճակահանության մի վճռորոշ գնդիկ:

Նոր, մաքուր էջ: «Նշում»: Ստացվե՛ց: Անմիջապես հետևում է ամսաթիվը: Շատ տարիներ առաջ Երևանում՝ քաղաքի բացօթյա մի վաճառակետում ձեռք բերած երբեմնի կուսական հաստ տետրը ուռել-փքվել է մատներիս մեջ, որոնք, եթե իրենց կամքը լիներ, բեսթսելերաբաղձ կասկածելի էսքիզներ գրառելու փոխարեն վաղորդայնի ցրտից ավելի հաճույքով բաճկոնակի գրպաններում կպատսպարվեին:

Միշտ էլ մի պահ կանգ ես առնում, երբ ճակատագրականը, էական չէ որքան բախտորոշ, վրա է հասնում: Այդժամ՝ մի ուշ ներկայում, հակված ես կարծելու, որ անցյալի որևէ ներկայում թերևս զլացել ես պատեհ պահին կանգ առնել և գնահատել պահի կարևորությունը: Անցյալի աչքը ամեն մի ուշ, առավել ևս ավելի ուշ ներկայում կույր է: Եղածը եղած է: Ասվածն այլևս պատմություն է կամ պատմական անցյալ: Աշխարհագրությունդ գիտի, էն որ՝«…բախտատերդ թաղե՛մ, ա՛յ տնավեր»:

Մոռացումն անգամ հետքեր է թողնում, որքան էլ ձգես: Խաղաղասիրաբար մեծահոգ, մեծահոգաբար հուման, իբր թե՝ տեսե՛ք, տեսե՛ք, դիցուք՝ դուք մորթեցիք մեզ: Վայրագ: Այստեղ՝ «սակայն»: Ուրեմն՝ այդ մենք ենք, ՍԱԿԱՅՆ, կանգուն, հետն էլ՝ օրինակելի ու գովելի, ներողամիտը՝ որպես խեղճանալու արվեստի ազգագրական մոնումենտ: Ավազակերտ: Նայած տվյալ ներկայի երիցս հարափոփոխ կուռքերի: Բիծը բիծ է: Գրվածն այլևս ապացույց է, հաճախ և հիմնականում՝ ճակատագրական: Լինի սևով սպիտակի վրա գրված ու զմռսված, թե աշխարհի անթիվ գույներից որևէ մեկով՝ ցանկացած այլ գույնի վրա, ինչ էլ որ լինի, ի սեր բնապահպանության խստաբարո դրույթների, միայն թե վերամշակված լինի: Տեսնես էդ ե՞րբ բոյովացանք ամենքից՝ լինի սև, թե սպիտակ, շեղաչք, թե անգամ թուրք: Երևի թե հենց այն պահին, երբ նեղանձնական ողբից դարձանք վիճակագրություն:

Դրա տակից դուրս գալ կարողանալու նախապայմանը փորձառությունն է, որ սովորաբար հենվում է սեփական մաշկին գոնե մեկ անգամ զգացածի անհերքելիության վրա: Սեփական դաբաղված մաշկի դաղը՝ որպես նույն արժեքի անժխտելի վավերացում: Ինքն իրենով կամ նույն ջրով սնուցվող շատրվան։ Դամբանա- կամ հուշարձանակից: Ներկայամետ կեցվածքիդ վայրկյան առ օր մոլորվող ոտքերին շղթայված, արճճի ու ջաղցի քարի պես ծանր: Չէ՛, ծաա՜նր: Հենց թեկուզ, որ անցյալի օվկիանների հին դիակները սահմանափակ ապագայի ցանկացած ներկայում անտերուդուս չճղփան՝ տարածվող, երակից արյուն, անցնողից եկածին անխուսափ փոխանցվող համաճարակի պես:

****

Փշալարե ցանկապատի առջև Էդան իջնում է տաքսուց՝ դուռն իր հետևից թողնելով բաց: Իրենց դարն ապրած կոշիկները, որ ամառ թե ձմեռ ոտքերին են, խրվում են խճերի մեջ, երբ իջնելու պահին Աուրելիին տեղ տալու համար փոքր-ինչ հետ է քաշվում: Մեկ ոտքը, հետո մյուսը, մետաքսե սև գուլպաներ, սև լաքե բարձրակրունկներ, երեկոյան կարմիր զգեստի փեշ… Նրա հաղթական էջքը չեմ նկատում այլևս, որովհետև արդեն մտածում եմ Աուրելիի կալանյալ սիրեցյալի քրտնահոտ շապկի մասին, որը նա երեկ ողջ երեկոյի ընթացքում թևի տակ ման ածեց ու հետո իր հետ անկողին տարավ: Բանտարկյալների ընտանիքներին հատկացվող օթևանում, որտեղ նրանք ժամանման պահից ի վեր բանտարկյալների այցելուների հայացքով են նայում այգաբացին:

Ֆրանսիական փոքրիկ Շատո քաղաքի ընդգծված հպարտ ու ինքնաբավ կեցվածքը, որն իր բացառիկությունը վերագրում է գրական-պատմական անժխտելի իրողություններին, որպիսին, օրինակ, նախընտրելի հանգստավայր լինելն էր Ժորժ Սանդի ու Ֆրեդերիկ Շոպենի համար, այստեղ-այնտեղ գործի է դնում ո la littռrature et art ներարկիչներ, ահավասիկ՝ օթևանի դռան վահանակը՝ Antoine de Saint-Exupռry: Ինքնին այնքան խոսուն, որ գրականամերձ ամեն ոք անմիջապես կպատկերացնի բեսթսելեր օդաչուի՝ սև-սպիտակ լուսանկարից ակնդետ նայող խոշոր աչքերը: Եվ անմիջապես կողքին՝ Le Petit Prince վահանակը, ոսկեհուռ գանգուրներն ի դուրս հորդող հույսի շող և, ով գիտե, գուցե և այլևս ներերակված գունեղ հավատ:

Օթևանի դռան զանգը տալիս ամեն դեպքում ակամա ակնկալում ես, որ նրանցից մեկնումեկը հանկարծ կբացի դուռը: Փոքրիկ իշխանի թիկունքում ծածանվող հանրահայտ շարֆը, որ ամեն պաստառում մի այլ երանգով է ի հայտ գալիս, կարծես թե մանկությանս տարիների վախն է քարշ տալիս մինչև այս Շատո քաղաքը: Այն ժամանակ փսլնքախառն ի՜նչ արցունքներ էի թափում՝ վախից ձայնս գլուխս գցած, թե շարֆը, ուր որ է, կխեղդի Փոքրիկ իշխանին, բայց էդ ո՞նց էր, որ ոչ ոք չէր նկատում: Չի նկատում ցայսօր:

Համենայնդեպս, Իշխանի օթևանում գիշերակացի վարձն ավելի մատչելի է, քան քաղաքի կենտրոնի Գրանդ հոթելում: Եվ Էքզյուպերիի ու Փոքրիկ իշխանի մասին պատկերացումը պիտի որ այս տանջահար, երկար ճանապարհից փոշոտ ու երեխաների լացուկոծից նյարդահան եղած ընտանիքի անդամներին իր գիրկն առնի ու նրանց համակի զգացողությամբ, թե սոսկ բանտի այցելուներ չեն իրենք, այլ մի-մի Վարդ: Ամեն մեկն իր անհատական Մոլորակի վրա: Թող որ մի գիշերով: Մինչ լուսաբաց:

****

Հերիք եղավ, ինչ խոկացինք բարիլուսախառը, այն էլ՝ ներհակ, արժանին մատուցելով դիտարկման գրականաբաղձ պահանջներին, որը մտորումից միտք պիտի ծներ՝ ծունկը ծնելիս ցավախեղդ գետին զարկելով: Սակայն կանգուն, հիմնավորապես չ-վայրագ: Շարունակության պահանջն առկախ է այլևս: Գրվածը գրված է, մենակ թե հասկանալի լինի: Ամենքին:

Խեղճ հաղթանակածը պայքարից հոգնածն է, կռվի դաշտից փոշոտ ու կեղտոտ տուն դարձողը, որին պիտի գիրկդ առնես, լվաս ու հաց տաս ընդամենը: Սիրով: Առաջինը վերջում անես՝ ավելի լավ: Հաղթանակածի խեղճը, սակայն, ժառանգովի է, շիկացած ածխակտորի պես, որը, թեպետ հորդ ձեռքից, բայց քո ափն է տաք-տաք նետվել: Բա վառված մատներով ո՜՞նց երեխա գրկենք: Մինչև ե՞րբ: Էստեղ թերևս՝ ա՜՛յ տնավեր:

«Նշում 1. Գրել այն գրքի մասին, որին տվեցի մոտիս վերջին 9,95 եվրոն, այն էլ ընդամենը մի նախադասության համար, որը գրված էր հենց առաջին էջում՝    «Աշխարհագրությունը ճակատագիր է»:

Նշում 2. Կետ առաջինից բխեցնել «Անունը ճակատագիր է» գաղափարը, որից էլ՝

Նշում 3. Անվանս իմաստ(-ներ)ը հնարավորինս ապաքաղաքական, բայց պատմաստուգաբանածագումնաբանական տեսանկյունից մեկնել:

Իմա՝ Վան-ուհի: «Վան»՝ հին հայկական թագավորանիստ ոստան ներկայիս Թուրքիայում: Այսքան պատմությունը պետք է որ հերիքի: Մի քիչ էլ լեզվաբանություն կաթեցնենք: Ահավասիկ, «-ուհի»՝ ինչպես հին, այնպես էլ նոր հայերենում իգական սեռի ցուցիչ է, ուստի՝ Վանուհի=վանեցի, Վանի բնակչուհի: Արդ, մի փոքր էլ առասպել (մարդիկ առասպելներ սիրում են, ասքեր, միգուցե նույնիսկ բանաստեղծությո՞ւն)՝ որպես լրացուցիչ զարդարանք, քանի դեռ պատմությունը պատմական անցյալ չի դարձել:

Ըստ հայոց ավանդազրույցի՝ Վանի ամրոցը կառուցել է Սեմիրամիս (Շամմուրամատ-Շամիրամ) թագուհին [ծնթ. պատմական աղբյուր և այլն]: Եվ որ ամենակարևորն է՝ նա (Շամմուրամատ-Շամիրամը) ինքնիշխան թագուհու համբավ ուներ [այստեղ՝ ծնթ. պատմական աղբյուր և այլն]: Ուրեմն, իրականում նա նախ և առաջ տիրակալն էր և կնոջ «մադամ» տեսակը, որը, Հայոց Արա Գեղեցիկ թագավորի սիրուց խենթացած, բրախեց է՛լ տունուտեղ, է՛լ հայրենի օջախ, է՛լ չասած՝ ամուսին, ու վերջինիս ցասումից փախեփախ՝ հասավ Վան:

Եվ հենց էստեղ էր, որ տեսավ, թե ոնց կինը կնիկացավ, թե ոնց սերը կնոջ միջի մադամին ստորաբար բզկտեց: Նա նետեց մարգարտե յոթնաշար հուռութքը Վանա ծովը (ուլունք Շամիրամա ի ծով) և բոլոր ժամանակների աստվածների գութը հայցելով՝ քար դարձավ:

Ու եղավ, որ Վանը իգական (-սեռի գոյական) դարձավ՝ շատերի կողմից օգտագործված, ոչ մեկի կողմից չնվաճված: Համենայնդեպս ոչ ամբողջությամբ: Էլ ուր մնաց՝ սանձված:

Ավելի ուշ Շամիրամի այս զոհաբերությունը գոհունակությամբ ընդունեց հույժ ողջամիտ մի Մարիամ և կնկան դարձրեց գթասիրտ, ավելի գթասիրտ, ամենագթասիրտ: Ու անգամ սրբերի կարգը դասվեց: Մադա՛մ ամենագթասիրտ Մարիամ, մա՛յր Աստծո, մա՛յր տիեզերքի: Ամէնա-:

Չգիտեմ՝ այդպիսի աղոթք կամ աղոթքի տարբերակ արդյոք գոյություն ունի՞ աստվածաբանության կամ գուցե քաղաքագիտության մեջ, սակայն գիտեմ, որ անհայտ մի եղերերգ կա, որը, Աստված գիտի, թե ինչո՛ւ կնոջ երգաձայնի համար է հորինվել.

«…Արքաս ընկած է լեռան վրա…

Հե՛յ սարեր, հե՛յ պաղ քամի,

էն, որ լեռներից, էն որ իմ արքայի լեռներից…»:

Չի բացառվում, որ բնագրում «Մեռած արքայիս… Արքաս մեռած է» եղած լինի: Բայց կարծում եմ՝ ինչ-որ տեղ լսել եմ, որ այս եղերերգը դեռ չի գրառվել: Մադա՛մ, մադա՛մ, բարեգո՛ւթ Մարիամ»:

Վեր կացա, վրաս առա պատմական անցյալը, որովհետև հարավեվրոպական բանտի բակում դեռևս համառորեն փիս ցուրտ էր: Շարժվեցի դեպի հանցապարտների այցելուների խայտաբղետ բազմությունը: Հիշեցի, որ այստեղ եմ եկել դիմադրության հետքերով՝ Վանի, Զեյթունի, Էրզրումի, Արդահանի, Ադանայի…

****

Աչք ծակող նարնջագույնը շարունակում է գոց մնալ: Այցելուները քսաներկու րոպե ու ավելի քան քառորդ վայրկյան անց արդեն բավական ստվար բազմություն էին կազմել: Տեսնես ի՞նչ գույն ունի հպանցիկ, երկու-երեք օրվա հնության պատկերը, որը նոր-նոր բացվող առավոտի մեջ ծավալվում է թատերախաղի պես:

Արար առաջին

Նա՝ կինը, կանգնած է երեկոյան հյուրասենյակում: Ասում է նրան՝ օրուգիշեր դիվան քշող ամուսնուն.

-Մենք կարիք ունենք հեռավորության և ժամանակավոր դադարի իմ ու քո միջև:

Կինը խորը հոգոց է հանում:

Նա՝ տղամարդը, ասում է.«Մեզ ժամանակավոր դադար է պետք: Այդքանը հերիք է ու ճիշտ գերմաներեն»:

Կինը՝ «Բա ասո՞ւմ ես: Գլուխդ էլ էդտեղ հողե՛մ»:

Նշում լուսանցքում կամ վարագույրի ծալքերում․Նա գերմանացի է, կինը՝ հայածագ:

Արար երկրորդ

«Դու խռռացնո՛ւմ ես». կնոջ ու տղամարդու գիշերային օթևանների միջև ընկած օդատարածքում կանգնածը գրվելիք չէ (որովհետև թատերախաղ է՝ բեմի համար գրված), այլ բաժան քնելու ամենահարգելի արդարացումը:

Դեմ դիմաց ընկած սենյակները բաժանված են արտաքնոցով: Կինը լսում է՝ ոնց է նա իր սովորաբար չբարձրաձայնած մտքերն ու երբեք չտրված հարցերը զուգարանակոնքի մեջ միզում. «Տեռորիստը ախր հերոս չէ»: …Կաթ, կըթ… «Ինչ դրդապատճառ էլ, որ ունենա»: Ջրի հոսք: «Ախր մարդկանց է սպանել, անմեղ զոհեր, գրո՛ղը տանի»: Շըըը՛խկ, թըը՛խկ: «Ո՞ւմ տանձին է» …թրա՛խկ…, թե ինչ փորացավ ու դարդ ունի մի փոքր ժողովուրդ, էն էլ աստված գիտի որ ջհանդամում (փոքրիկ միզադադար): Դու լրիվ մոլորության մեջ ես, աղջի՛կ»:

Արար անթվակիր

Լոգարանի արձագանքող լռություն՝ նախքան միզման հանրահայտ եզրափակիչ կաթիլները վերջապես կկաթկթեն զուգարանակոնքի մեջ՝ սալաքարերի անողոք արձագանքը այս անգամ անխղճորեն հասցնելով Վան: Նա/տղամարդը. «…փողի անհեթեթ վատնում, ուրիշ ոչինչ»: Հաջորդ միզելուն հաջորդելու է դատավճիռը: Անբեկանելի: «Մարդասպան մեկին այցելելու փոխարեն կարելի էր էդ գումարներով մի կարգին հանգստանալու մեկնել: Գրո՛ղը տանի»:

Լայթմոտիվ՝ «Ո՞վ է այսօր խոսում հայերի մասին»:

Կարկուտի տարափ: Բա որ ինքը ճիշտ լինի՞։ Պիտի որ ճիշտ լինի: Պիտի՞։ Իսկ ե՞ս:

ԱՐԱՐ ՎԵՐՋԻՆ

Դե փախի՛, եթի՛մ, տիրո՛ ՛ ՛ջդ….

 

Նշում լուսանցքում․ «Արքան մեռած է: Ո՞վ պիտի ավարտն արարի: Սկիզբն անգամ, դեռ չսկսված, մագաղաթեց»:

***

Հայրենիքը առաջին պատկերն է, որը մարդուս աչքը տեսանում է: Վայր: Օրինակ՝ տներ, միս ու հացի մատակարարներ՝ մսագործներ ու հացթուխներ: Նայած բնակավայրի մեծության: Նամակատարներ, սպասումներ և ցանկություններ, որ երբեմն երազանքի են վերածվում: Բնակավայրի հանրահայտ ապուշը կամ խևը, ինչպես նաև տեղի ամենա, ամենակարևոր մարդը: Ճակատագրորեն: Առաջին մսագործը, ում որպես այդպիսին մի օր ընկալում ես, այդուհետ առմիշտ մսագործի քո անձնական պատկերացում է մնում, չափանիշ ամեն մի մսագործի համար, ում հետայդու հանդիպելիս համեմատելու ես: Կամ նամակատարները:

Աստված իրատես է, նրա գործերն ու շնորհները իրական են, շոշափելի և զգայելի: Հայրենիքը ծննդավայր է: Ասենք՝ հայրենի քաղաք, գյուղ, բակ, նույնիսկ նկուղ: Բարեբախտորեն միշտ նույն հարթության վրա, ուր ապրում ես մի կյանքաչափ։ Օդատեսլացած հայրենիքը, նամանավանդ երկսապատ, վայր չէ, ուր կրկին ու դարձյալ վերադառնալ կարողանաս՝ կարոտով փնտրելու մանկությանդ էն տուփը, որը պահել-թաղել ես՝ անկանխատեսելի ապագայի աչքից ահագին հեռու՝ իբրև գոնե մեկ անգամ ունեցած նվիրական, հույժ նեղանձնական երազանքի ապացույց:

Մորս սերունդը «Լավ ա, վատ ա՝ էդ ա»-ի սերունդն էր, որը իրեն հասանելիք կարեցածն էր անում, նոր գուցե չկարեցածի երանիի մասին մտորում՝ իր անմեկին, անկատար խորքերում: Լռելյայն: Գերմանացու մայրը ասում էր․«Աշխատի՛ր, աշխատի՛ր, որ հիմար մտքերի չգաս»:

Ռոբերտ դե Նիրոն մի ֆիլմում ասում է. «Վատնված տաղանդից ավելի վատ բան չկա»: Իրականում նա ասել է այն, ինչ սցենարում է գրված եղել: Չազ Պալմինտերին է, որը գրել է սցենարը: Ա՛յ քեզ տղամարդ: Հաստատ կթագավորեցնեի նրան, թե իմ Գեղեցիկ Արքան մեռած չլիներ:

***

«Յոթին տասն է պակաս: Բարի լույս»,- ասում է Էդան ու հայացք նետում բաց տետրիս: Մի փոքր կողք եմ քաշվում՝ ավելի շուտ խանգարելու ճիգով, որ նա նշումներս չտեսնի, քան նրան տեղ տալու մեծահոգությունից դրդված: Տեսնես այս ժամին որքա՞ն մարդ է դեռ կամ արդեն արթուն: Հնարավոր գնահատումը կանգ է առնում պատկեր դարձող մի մտքի վրա, որում խռռացնող մի տղամարդ շնչարգելության մեջ է ընկնում, կտրուկ շրջվում է: Նրա ձեռքը հանգրվանում է կնոջ վրա, որը նրա կողքին՝ աղջամուղջի մեջ ընկղմված ննջասենյակում, թեթև ֆսսացնելով քնած է: Առհասառակ խիստ սովորական, սակայն այդ ժամի համար չափազանց մտերմիկ, կնոջ ջերմորեն մտերմիկ մշմշոց, որը տղամարդու մեջ պահանջ է առաջացնում ձեռքը ծածկոցի տակ տանել և իր անդամի առավոտյան պրկությունը մատնադրել։ Նա ավելի ծանր է շնչում։ Մտերմիկ ծանր…

Երեկվա հացահատիկային չմարսված աղցանը թթվել, այրոցով վեր է բարձրանում: Աչքերս փակում եմ ու լորձունքը կուլ տալիս՝ ցած մղելով սեղմված կոկորդս ի վար:

«Հու-հո՜ւ»,- կանչում է Էդան հանկարծ ու ձեռքը թափահարում մի կնոջ ուղղությամբ, որը մի բառացիորեն չորացած, մայրս կասեր՝ ճվկխած ծերուկի հետ հետուառաջ է անում փոքրիկ տնակի առջև՝ սպասողներից մի քանի քայլ հեռու: Վաղորդայնի սարսռացնող ցուրտը հատվում է իսպաներեն, գուցե նաև կատալոներեն մի քանի բառերով:

-Ազատամարտի՞կ,- հարցնում եմ անգլերեն:

-Մարդասպան,- անգլերեն պատասխանում է Էդան:

-Ա՛յ քեզ բաա՜ն,- ձայնում եմ ես՝ փաստորեն զարմացած,- ինչ ասես, որ չկա էս գույնզգույն աշխարհում:

-Աշխատո՞ւմ ես,- հարցնում է Էդան՝ իր իսկ թևերի մեջ գրկվելով: Նրա կալանավորը «քաղաքական է», բասկ, ինքը, ուստի, ուզի-չուզի political է, ընդհուպ մինչև freedom fighter, որն արդեն հանաք բան չէ՝«ազատամարտիկ», կասվեր հայերեն: Ճվկխած բիձեն, օրինակ, մարդասպան է, թոռը մի քաշկռտուքի ժամանակ դանակահարել է մի սիրային զույգի։ Զոհերի թիվը՝ երեք: Զույգի աղջիկը հղի է եղել: Բիձու թոռը ցմահ բանտարկյալ է: Մեկը՝ երեքի դիմաց: Տեսնես հաղթողն ո՞վ է կամ քանի՞սը: Ո՞ր կողմում է հիմա բիձեն: Շահողը հաստատ չէր ճվկխի էսպես:

Գնամ, քանի չեմ ճլորել: Դժվար է թվաբանության հոգեբանությունը, երբ զոհն ու մարդասպանը այլևս որպես մաթեմատիկական արժեք նույնանում են։ Ասենք՝ Զոհ +Դահիճ = Շահառու, որը որպես կանոն անանուն է կամ անհայտ, բայց՝ մեծություն:

Անխոս ժպտում եմ Էդային որպես համաձայնության նշան և արագ թերթում տետրիս էջերը: Խիտ գրված մի էջ բարեգութ ձեռքի պես շոյում է որովայնս՝ ինչ-որ տեղ, ստամոքսիս ջղագրգիռ մատույցներում: «Հանց մարգարտե կարկուտ նրա կտրված մարգարտաշարը շառաչյունով թափվում է ․․․ կամ՝ մարգարտաշարը շառաչում է փայտե հատակին»: Գուցե՝ «կարկտում է հատակի փայտը» և ապա. «Տիկինը, որը մարգարտաշար էր կրում, օձի պես ճապուկ սողալով վեր է գալարվում: Նրա պիրկ ազդրերը քսվում են սեղանի խորդուբորդ փայտին: Կնոջ դիմաց նստած տղամարդու հայացքը թաշկինակ է փնտրում նրա լանջաբացվածքում»: Եվ միայն դրանից հետո են մարգարիտները կարկտում փայտը կամ գուցե սալաքա՞րը: Այսպես թե այնպես, կարևորը՝ կարկտեն: Ի՜նչ գեղեցիկ բառ է՝ «կարկտել»: Եվ այնուհետև՝ «լանջաբացվածք- դեկոլտե»: Jean Monnier-ի մասին միտքը դառնում է պատկեր՝ հիշողություն նրա հայացքի մասին, որն առաջին հանդիպմանը անցման տարիքից ի վեր այդպես էլ տհաս հազարավոր ցանկություն ու տռփանք կորցրեց իմ «լանջաբացվածքի» տեսականորեն անմատույց վիհերում։ Հավանաբար իմ գրվելիք պատմության տղամարդը, որ փարիզյան սրճարանում նստման կենթարկվի կնոջ դիմաց, նախ պիտի քրտնի ու այնուհետ թաշկինակ փնտրի։ Ինչո՞ւ հենց Փարիզը: Ամեն դեպքում, մարգարտահատիկները շառաչյունով նախ պիտի կարկտեն: Փայտը:

Հ․Գ․ Արքաս մեռած չլիներ, էլի՜, բռներ ու մարգարտաշարեր պարանոցս, այս դեպքում՝ արքենի, լավ էլ՝ իգական, նույնիսկ՝ մադամ: Իմ հարգը և իր ամագն իմացող այն արքայավայելը՝ անարատ, ազնիվ, չկեղծված, ուստի թանկարժեք մարգարտաշարով՝ ի պարանոցս: Դրա հետևից որ հաստատ կգար: Գոնե: Ավարին տեր կանգնել կա, բան կա… Բարի, ավելի բարի, բարեգութ Մարիամս: Էն որ՝ ամենա-:

***

Բասկերի երկրից ժամանած ավտոբուսը, որ օտարության մեջ բանտարկված ՙԱզատամարտիկների՚ ընտանիքներին տրամադրել է ՙԿազմակերպությունը՚, ժամանում է փոշու մեջ կորած, ծուխ ու մուխ հանելով, փրթփրթացնում է ևս մի քանի վայրկյան ու ազատագրված թշշոցով բացում է դռները:

Պողպատյա կապույտ դուռը ճռռոցով ճեղքում է պատի նարնջե գերիշխանությունը: Երկու բանտապահները՝ տարիքովն ու երիտասարդը (հավանաբար պրակտիկանտ), դուրս են գալիս պողպատյա կապույտ դռնից և քարտարկղը հրում դեպի փոքրիկ տնակը (էն որ՝ պարտեզով տնակի նվաղ հավակնությամբ): Քարտարկղի անիվները խճաքարերով թքոտում են շուրջբոլորը: Փոքրիկ տան շուրջը մոտավորապես հիսուն-հիսունհինգ մարդ կլինի արդեն, որոնք հույժ կենտրոնացած հետևում են խճաքարերի տարօրինակ թռիչքապարին:

Գնամ: Հետույքս այլևս չեմ զգում…

Հ. Գ. Նշումներ լուսանցքում (թերևս անցյալի մասին մի էսսեի համար, օրինակ՝ փորձառության թեմայով). «Անբեկանելիորեն ժառանգված սեփականություն՝ առանց հետ տալու երաշխիքի, առանց վաճառելու իրավունքի» կամ նման մի բան…

Հայրենաբաղձությունը ֆիզիկական լուրջ հիվանդություն է, ոչ պակաս քաղցկեղահարույց, որքան մի տուփ սիգարետը սոված փորին: Լուսաբացին:

***

«Bonjour madame էսինչ…»,- անվստահ ասում է երիտասարդը, որը հավանաբար պրակտիկանտ է, ինքնությունս հաստատող վկայականը երկար, անչափ երկար զննելուց հետո: Ոչ մի   «բարեգութ»: Սակայն ո՛չ հարցրեց, ո՛չ էլ հետաքրքրվեց, թե ի՛նչ է նշանակում անունս, ո՛չ էլ անվստահ էր՝ արդյոք հասկանո՞ւմ եմ իր լեզուն, բայց ցուցակի վերջին հինգերորդ տողի համար «243» բանտարկյալի անվան դիմաց գրառեց «57»։ Այնուհետև դեղին, փոքրիկ կախապիտակով համար «57» բանալին սահեցրեց ինձ ու իրեն բաժանող ապակու տակով: Երեկ  «242» էր գրված սյունակում: Արդյոք այցելուների սենյակ ճի՞շտ մարդու են բերելու: Գուցե պետք է հարցնեի՞։ Բայց ահա «6»-ը՝ արաբուհին, արդեն առաջ էր մղվել ու մեկնել ձեռքը «42» համարակալված բանալուն, այս անգամ՝ կապույտ կախապիտակով: Արաբուհին սև գլխաշորը ցուցամատով փոքր-ինչ քաշեց ստորին շրթունքի տակ ու անգլերեն հարցրեց՝ օգնության կարիք ունե՞մ: Միայն սիրալիր ժպտացի, մինչ նա գլխաշորը կրկին վեր քաշեց՝ ծածկելով բերանը: Երիտասարդ հսկիչի հայացքը ակնդետ հետևում էր երկուսիս՝ «5»-ի և «6»—ի համընթաց քայլքը մինչև անկիզելի տարբեր պահարանները: Քնահարամ հորանջը փոքր-ինչ աղճատեց երիտասարդ դեմքը բերանի անկյուններում: Ապա մի քանի վայրկան էլ սպասեց, մինչև մենք պայուսակներն ու արգելվող իրերը փակեցինք չհրկիզվող պահարաններում, ապա լքեց իր ապակեպատ խցիկը, իր հետևից խնամքով փակեց դուռն ու կանգնեց մգլահոտ սրահում՝ ձեռքին բազմաթիվ գույնզգույն թղթապանակներ: Նարնջագույն դարպասների առջև պիտի որ ավելի քան հիսուն մարդ սպասելիս լիներ:

****

Միջանցքում այնքան էլ նեղվածք չէր: Չնայած դրան՝ ուսերս գունդուկծիկ վեր քաշեցի՝ կլորացրած առաջ բերելով: Նախորդ օրը տեսակցության նեղ սենյակում (նեղ, ավելի նեղ, ամենանեղ) նա ասել էր. «…Ուսերդ ասես Արարատ լեռան երկու գագաթները լինեն»: Եվ ապա գոհ ավելացրել էր՝  «Բիբլիակա՛ն»: Մի քանի վայրկյան անց՝ այն բանից հետո, երբ Արարատի շրջակայքից բերված հողից հոտ էր քաշել, որը ես էի իր համար բերել տվել, ու մատների արանքով ավազե ժամացույցի պես մի ափից մյուսն էր հոսեցրել, ասաց այն, ինչ սովորաբար բիբլիականից հետո է ասվում՝ «Աստվածայի՜ն»: Շատ կուզենայի իմանալ, թե «աստվածային» ասելիս նա դիմացի անդուռ խցից երևացող զույգի՞ն, թե՞ զույգի միջով էր նայում: Ամեն դեպքում, դա երեկ էր, և Աուրելին դեռ կարմիր զգեստով չէր, այլ սև պիջակով: Նա ձեռքերի մեջ էր առել իր տղամարդու՝ գիշերվա քրտինքով ներծծված շապիկը ու քիթը մեջը խոթած հոտ էր քաշում: Տղամարդուց երբեմն-երբեմն միայն ծխացող գլանակն էր երևում և պիրկ ու մազոտ թևը: Մյուս՝ նույնքան մազոտ ձեռքի հաստ մատներով նա Աուրելիի ծունկն ի վար ոլորում էր մետաքսե սև գուլպան:

«Հե՛տ եկեք, խնդրեմ»,- պետք է որ նշանակեր հսկիչի՝ սկսվող օրվա մեջ նետված ծխախեղդ հնչյունականչը: Հսկիչի լեզուն ես չէի հասկանում: «Դե որ ասում ես…»,- բառադարձեց հսկիչը իմ ձևացված հանգստությունը: Հսկիչն էլ իմ լեզուն չգիտեր: Թե չէ իմ «դե փախի»-ն անպայմանորեն կիսաժպիտով չէ, որ կընդուներ՝ Արարատի կիսալերկ լեռնալանջերին ակնոցավոր կարոտներ արձակելով: «Բիբլիակա՛ն»: Հսկիչի հայացքը այլ երկխոսություն չէր խոստանում: Ոչ մի «երկնային» չուղեկցեց իմ քայլքին մետաղյա դետեկտորի միջով: «Պատրաստված է Հոնկոնգում», «Պատրաստված է Հոնկոնգում»,- կրկին ու կրկին ծղրտում էր մեքենայի դավաճան անվստահությունը սրահում: Ես հետ եկա, հանեցի կոշիկներս, հրեցի ռետինե վարագույրի միջով՝ հետևելով հսկիչի՝ ծխախոտը բռնած մատների ակնառու ցուցումին, թե ինչ պիտի անեի: Սարքը զկռտոցով կուլ տվեց կոշիկներս ու դուրս թքեց մյուս կողմում: Իմ յուրօրինակ Այսեդորա-Դանքեն-պարը բթամատերիս վրա այդուհանդերձ դույզն-ինչ չհամոզեց հոնկոնգյան ծագումով մեքենային: «Արդյոք Եսենինը իսկապե՞ս սիրում էր Այսեդորային   ( «…նրան սիրելի ու անպիտան աղջիկ էր անվանում…»)»,- մտմտում էի ես դետեկտորի ու սպասողների արանքում: «Սիրել չիմացող մեկը դեռ՝ ոչինչ, բայց բանաստեղծը մահ է»,- մտածելով ժպտացի ակնոցավորին, որը գուցե ընդամենը ժամ առաջ արթնացած, զոլավոր պիժամայով նախաճաշող և զավակին ու կնոջը հրաժեշտի համբույր տվող ընտանիքի հայր կարող էր լինել: «Հե՛տ եկեք, խնդրեմ»,- հնչեց նրա ակնոցավոր կարոտը իմ կիսամերկ քայլքի հետևից:

«Միշտ էլ ներբաններն են պատճառը, որ դետեկտորը սկսում է ճղճղալ: Հաճախ է լինում, որ ներբանների մեջ թմրանյութ ու հաշիշ են ներս տանում»,- առաջին անգամ բացատրել էր Էդան՝ բասկերենի, կատալոներենի, իսպաներենի, վատ ֆրանսերենի ու խիստ անհասկանալի մի լեզվի միջև տանջահար լինելով, որը   «kaputt!» բառից դատելով (նրա T-ն փոքր-ինչ ջրալի էր արտաբերվում)՝ պետք է որ գերմաներեն նմանակելիս լիներ: «Ինչպե՞ս թե»,- հարցրել էի ես: «Դե, ներբանների մեջ»: «Ներբան» բառը սակայն նրա տանջամահության դատապարտած ոչ մի լեզվում բառացի չէր արտաբերվում: Խոսվածը կարելի էր համենայնդեպս հավաքական անգլերեն համարել, քանի որ ի վերջո հասկանում էինք իրար: Ի վերջո:

Արդ կանգնած ենք ես և հսկիչը: Դեմ դիմաց: Նա ջանասիրաբար ջանում է ԿԳԲ-ական շաղափողաշամփրող-ոչնչացնող հայացք արտահայտել: Սակայն նկատելի որևէ հաջողության չի հասնում: «What is this, Madame»,- դիմում է իր աղքատիկ անգլերենով: «Չե՞ք տեսնում, հո՛ղ է»: «Ca alors!»,- ձայնում է նա գործընկերների ուղղությամբ, որոնք, լուսաբացի քաղցր նինջի կարոտով ուսները ցնցելով, շրջվում ու համրորեն, բայց հաստատակամ քայլերով գալիս են դեպի մեզ: Ինձնից հետո ու առաջ կանգնած բոլոր սպասողները ցասումով ու ատելությամբ լի, ծակող հայացքների կրակահերթ են նետում դեպի ինձ: «Յա՛խկ, էլի էս գերմանացիք: Միշտ մի տհաճ բան պիտի անեն»,- ֆշշում է նրանց փաստորեն չընդհանրացվող անցյալը իրենց քնահարամ աչքերում՝ արթնացնելով այս դեպքում յուրաքանչյուրի առանձին, լոկալ հիշողությունը:

«Գերմանացի՞ եք»,-հարցնում է հետևիս կինը: Վրայից էժանագին, սակայն թանկի տեղ ցանված օծանելիքի հոտ է փչում: «Չգիտեմ»,- մրմնջում եմ գրեթե դժգոհ: Նրա՝ կողին կանթած թևը շրջանակել էր հետևում կանգնած բասկուհու նեյլոնե ժակետի բացվածքից դուրս պրծած ջինսե լաքայապատ վերնաշապիկով փորը: Բասկուհին ավելի շուտ չաղլիկ էր, քան հղի: Չսանրած մազերով, անառողջ, գրեթե անբուժելի հիվանդի դեմքով: Թերևս մի քանի շաբաթվա հիվանդ կամ գուցե երբեք հիվանդություն չտեսած դեմքով: Ներկաներից ոչ ոք տպավորություն չէր ստեղծում, թե տեղյակ էր բասկուհու իրողությանը:

«Բայց Դուք գերմաներեն եք խոսում, այո՞»,- հարցնում է կինը: «Այո՛»- պատասխանում եմ ես թթված: Իմ «հա, հետո՞»-ն խեղդվում է հաջորդ երկխոսության ճիրաններում: Հսկիչի կգբ-ական հայացքն արդեն փոքր-ինչ համոզիչ է դարձել: «Նա ուզում է իմանալ, թե սա ի՛նչ է»,- իմ ու հսկիչի միջև միջնորդ թարգմանչի դեր կատարող կինը մատն արդեն մեկնում է բռաչափ հողով լի տոպրակին: «Դե, բանն այն է, որ ես մոռացել եմ՝ Նո՞յն է սկզբում, թե՞ Շամիրամը»,- սկսում եմ ես: Հարցադրողը, որը ձեռաց թարգմանչուհի է թագադրվել, թարգմանում է գրեթե միաժամանակ: Հսկիչը բաց է անում բերանը, սակայն նորընծա թարգմանչուհին առաջ է ընկնում. «Իսկ դա ի՞նչ կապ ունի գործի հետ»: Մազերս միանգամից բիզ-բիզ են կանգնում: «Ինչպե՞ս»,- հասկանալի պատճառներով վրդովվում եմ ես: Հսկիչը դարձյալ բացուխուփ է անում բերանը: Այս անգամ ես եմ առաջ ընկնում: «Դիմադրությո՛ւն եղել է: Իհա՛րկե եղել է: Ով հակառակը կպնդի, պատմությունը վա՛տ գիտի: Բոլոր քաղաքները, լինեին արական, թե իգական, արյամբ էին հեղված: Արյան հորձանքներ, գետեր, օվկիաններ: Ջահել, ահել, չծնված արյուն»: Թարգմանչուհին, որ ավելի ու ավելի էր հմտանում, իմ արագությանը հազիվ էր դիմանում: «Դիմադրությո՞ւն: Այո՛: Վան, Զեյթուն, Ադանա… Հո չէի՛ն թողնելու իրենց ոչխարների պես կոտորեն»: Այդ պահին հանկարծ հիշում եմ Արա լեռան վրա վեհորեն, արքայավայել ընկած արքայիս: «Շա՞տ բան է ուզածս, գրո՛ղը տանի, Արարատ լեռից մի քիչ հող եմ բերել մի մարդու, որն ահա այստեղ տապակվում է մեր բոլոր մեղքերի համար, Ինքը ռմբակոծման մասնակիցն անգամ չի եղել, էլ ուր մնաց՝ գործիչ-կազմակերպիչը: Ջհանդմը ձեր էլ, մեր էլ հերոսները: Ջղագար»,- սեփական զայրութիցս շնչասպառ եմ լինում: Էլ չուզեցի Արքայիս անդրադառնալ, քանի որ հանկարծ ինձ շատ, շատ հոգնած զգացի:

Ի՞նչ կլինի, եթե «իմ բանտարկյալը» լսի ինձ այս պահին: Ի՞նչ կզգա, երբ իմանա, որ ինքը այնուամենայնիվ մինչև հերոս չի ձգել, չի էլ ձգելու: Ես տեսնում եմ նրա դառը հուսախաբությունները, որ հոսում են նրա երակներով: Երևի թե կասի․ «Ախր ինչպե՞ս կարողացար, ա՛յ աղջիկ, ես խիստ հիասթափված եմ»: Ապա կտրուկ կելնի տեղից ու կլքի տեսակցության ապակե խուցը՝ զուգարան գնալու համար: «Որտե՞ղ էիր»,- կհարցնեմ ես, երբ վերադառնա: «Զուգարանո՛ւմ»,- կասի, և ես կտեսնեմ, որ շապիկը ջրով տառացիորեն ցփնված է: Ես ձեռքս առած կլինեմ թերթերի, հոդվածների կույտը նրա հայրենիքից, նաև իր երկրպագուների կամ թե համակիրների քաջալերիչ նամակները՝ դարձյալ իր և իմ ընդհանուր, հեռավոր հայրենիքից: «Ազատությո՛ւն մեր հերոսներին»:

Դատական երկրորդ փորձաքննությունը այս ցմահ բանտարկյալի, որը պարզապես անկարող է հարկ եղածին պես օգտագործել ջրի ամենահասարակ ծորակը, ի ցույց է դնելու մեզանից հոգնած դատավորի եվրոպական տեսանկյունը՝ Օռլիի մահափորձի գործով ապացուցված հանցագործը, այն է՝ կազմակերպիչը, հանդես է բերում ցցուն արտահայտված, հուզագրգիռ անհավասարակշռության ախտանշաններ, այն է՝ իրականության հոգեկան բնույթի կորուստ, նրա հիշողությունը վնասված կամ հիվանդագին գերբեռնված է անցյալի ապրումով:

Արդ կառչելո՞ւ ենք այս փաստարկմանը՝ վկայելով հոգեկան խանգարումն ու այդպիսով ավելի քան ութ զոհերի չկանխամտածված սպանությունը, նրան դափնիների վրա իր հերոսամոլ ժողովրդին հանձնելու համար: Իրականում նա ո՛չ հանցագործ է, ո՛չ հանցակից և ամենևին էլ ո՛չ կազմակերպիչ: «Ես միայն քավության նոխա՛զ եմ»,- հիմա նա այնքան կկրկնի, որ ես նրա պատմությունից այլևս իջնել կուզեմ:

***

«Էստեղ պահիր, հայրենակից, ես քո պատմությունից իջնում եմ»,- այնքան հաճախ էի կրկնել, որ այլևս չգիտեի՝ նախադասությունն արդեն արտաբերե՞լ էի, թե՞ միայն վարժանքներ էի անում: Ձեռքի քնքուշ շարժումով օդի մեջ գծագրում եմ նրա պատմությունը՝ բազալտե անվերջանալի սանդուղքի տեսքով: Եվ շատ արյուն էր հոսում աստիճաններն ի վար, նրա կարմիր իմաստությունները կաթկթում են նրա հիշողությունների վրա, ներքև, վար, ապա իր հիշողություններից՝ մամուլի թղթապանակի վրա. «Մահափորձ», «Սպանվածներ», «Ահաբեկիչներ»… «Ո՞վ է հանցագործը»,- հարցնում են միջազգային հեռուստամեկնաբանների բերանները՝ ասես բառային պղպջակների մեջ: Ապա՝«ՙՕռլի, մահափորձ, անմեղ զոհեր, ԱՍԱԼԱ»: Աջ ու ձախ ոչ մի Արքա: Մեն-միայն անմեղ զոհե՛ր: Տեսնես ինչ-որ մի իմաստակի մտքով երբևէ անցե՞լ է, թե ո՛րն է անմեղ զոհի հակառակը: Մեղավո՞ր զոհը:

«Ի՞նչ է պատահել իրականում»,- հարցնում եմ ես՝ գլուխս բարձրացնելով թղթապանակից: «Եվ ինչո՞ւ»: Այս վերջին հարցը այլևս երբեք չեմ արտաբերում, քանի որ ուզում եմ իջնել նրա պատմությունից:

«Ինչո՞ւ Արարատը»,- հարցնում եմ ես: Մոլար հայացքով նայում է ապակեպատ, կիսակլոր տանիքին, որը երկինքն է արտաքսել: «Արտաքսված երկինքը տա՞ք է, թե՞ սառը»,- լրջորեն մտածում եմ ես:

«Իմ նախապապը պիտի իր կորած այծին գտներ։ Ինչ-որ տեղ՝ Սասունում»: Կասկածոտ հայացք է գցում իմ երկնաբաղձ հայացքին. Սասուն անունն ինձ ինչ-որ բան ասո՞ւմ է, թե՞ չէ: Գոնե Սասունը, եթե ոչ Համասը կամ RAF-ը: Չեմ հարցնում՝ «Հետո՞»: Չեմ հարցնում՝ «Գտա՞վ իր այծին»: Աչքերս ուղղում եմ նրա՝ կատաղությունից անզոր կախ ընկած ձեռքերին: Չի ասում՝ «Ո՛չ»:    «Այծի փոխարեն նա գտավ մի կիսափուտ, սև փայտի կտոր»:

Տառապալից ապրումներից նրա մոլար հայացքը դարձյալ հայացքս վեր է քշում, որտեղ տանիքի խոշոր ապակիները երկինքն են պատնեշում (տաք լինի այն, թե սառը): Նրա ձեռքից մինչև երկինք կարամելի տաք, մածուցիկ գուղձի պես ձգվում է ձանձրալի հարցը՝ «Տեսնես երբևէ կին գրկած կա՞»:

«Իմ մեծ հայրը հավատում էր, որ Նոյի տապանից մի կտոր էր գտածը: Այդ պատճառով էր մեծ պապս ցանկանում բարձրանալ Արարատ լեռը»,- ասում է շեշտված կոշտ ձայնով: «Նախապապդ չէ՞ր, որ փնտրում էր իր այծին»,- հարցնում եմ ես ու լսում՝ ինչպես են կարամելի ծորող թելերը պաղում, մանր կտորներով փշրվում գետնին: «Ի՞նչ է, չէի՞ր լսում»: Չեմ ասում՝ «Բայց», այլ գլխով եմ անում: «Ուրեմն այնուամենայնիվ նա ոչ թե քո նախապապն էր, այլ մեծ հայրը, այո՞: Ճիշտ եմ հասկացել, չէ՞» :   «Բան էլ չես հասկացել»,- ասում է ծակող հայացքը: Այնուամենայնիվ նրա մեծ հայրն էր, մտածում եմ ես, որն այդուհետ այլևս այծին չէր փնտրում, այլ Նոյի տապանից մի փտածո, որը իրեն էր մնացել իր հորից: Պիտի որ բավական զայրացած լիներ նրա մեծ հայրը: Հոր վրա, որը նրա նախապապն է եղել: Եթե նա ժամանակին այդ կտորը այնտեղ տարած լիներ, որդին, որ նրա մեծ հայրն էր, այլևս իրեն այդքան չէր չարչարի՝ բացակայող կտորը այնտեղ տանելու համար: Կամ այնտեղ տանել ցանկանալու համար: «Տեսնես ի վերջո ո՞ւր մնաց այդ փտածոն»,- հարցրի ինքս ինձ, քանզի արդեն խառնվել էի տեսակցության եկածների բազմությանը, ու նա էլ արդեն տարվել էր իր բանտախուց:

Կանայք, որ մինչ այս զուգված-զարդարված, ասես արտառոց մոդելներ՝ կյանքի յուրօրինակ բեմահարթակի վրա, հրմշտոցով ներս էին խցկվել, այժմ միջանցքով դեպի ելքն են շարժվում՝ ասես օգտագործված հրեշտակներ՝ հղի, ոչ հղի, հենց նոր հղիացած, թարմ համբուրված, ապակե խցերում քրտնմխած ու ճխլված ու այսուհանդերձ՝ անձկորեն շինված: Sisters of misery: Թշվառության քույրեր: Լա՞վ վերնագիր է: Կանայք, որ իրենց զուգագուլպաները խոթել են բաճկոնակի գրպանները և թեթևակի կարմրած մաշկով ու լղոզված շպարով ընդհանուր անանունության են երաշխավորում, ասես այն երգից լինեն, որ ոչ ոք հաճույքով չի լսում, էլ ուր մնաց՝ երգում: Հավանաբար որովհետև ոչ ոք չգիտի՝ ո՛վ է գրել այդ երգը, էլ չասած առաջին անգամ երգելու մասին: Երգը  «Ոչ մի արքայի» մասին:

***

«Չա՛ո»,- ձայնում է Էդան հեռվից ու ձեռքով անում: Ես դարձյալ այստեղ եմ, իմ ծակծկող եզրաքարի վրա, որն այս ընթացքում փոքր-ինչ տաքացել է: Դեռ շարունակում եմ մտածել դետեկտորի մասին ու դառնորեն ափսոսում, որ քերծված ցուցանակի վրա արտադրման տարեթիվը չկարողացա կարդալ: «Պատրաստված է Հոնկոնգում»:«Պատրաստված է Հոնկոնգում»: Բայց ե՜՜՞րբ, գրո՛ղը տանի:

«Այնժամ մեծ հայրս հայացքն Արարատին հառեց, երբ վերջին մարդաշարերն էին տեղահանվում»,- անսպասելիորեն հնչում է նրա ձայնը խցի հեռվից, այն, որ երկինքն էր արտաքսում: Տե՛ր Աստված, իրոք նա նման բան ասա՞ց: Որտե՞ղ էի ես այդ պահին իմ մտքերով: Ափսոս: Ո՜նց կուզենայի հարցնել՝ «Այդ ե՞րբ է եղել»: «Ե՞րբ էր»,- սկսեցի երգի, ապա աղոթքի պես առ մթնշաղ շշնջալ: Ո՜նց կուզենայի բարձր ճչալ՝ «Ե՞րբ: Ե՞րբ է քո մեծ հայրը հետ նայել Արարատին»,- շուրջբոլորը շունչ-շնչավոր չկա,- ե՞րբ,- կաղաղակեի ես՝ ճեղքելով ֆրանսիական գավառական քաղաքի աղջամուղջը, որտեղ այդ ժամին նրանք իրենց ավանդական ընթրիքն են պատրաստում: Ինչ-որ մեկը շրխկացրեց հեռվում երևացող տան խոհանոցի պատուհանը, նախքան իմ օտար «երբ»-ը վայրէջք կկատարեր իրենց կաթսայի մեջ:

Բանտի դարպասը բացվում է ծանրորեն, հսկիչը հայտնվում է, նայում մթնշաղին և խորը շունչ քաշում, փոքր-ինչ տղայավարի ցատկում է խճաքարերից ասֆալտի վրա, ապա զբոսանքի է հանում բանտապահի իր հոգնած ստվերը՝ մե՛կ առաջը, մե՛կ հետևը գցած: Հսկիչի ստվեր, որ անցնում է կողքովս ու ֆրանսավարի ժպտում, որն ավելին է նշանակում, քան «Bonnuit Madame!»-ը։ Ապա կանգ է առնում՝ համազգեստի գրպանից ինչ-որ բան հանելու պատրվակով: Ինչը շատ ավելին է նշանակում, քան «Ձեզնից հետո, մադա՛մ», «Տուն գնացեք, մադա՛մ» կամ «Մենք ձեր «երբը» ընթրիքին բացարձակապես չենք ուզում, մադա՛մ»: Ես Օտարի հարգալից ժպիտով առաջ եմ շարժվում փոշոտ փողոցի եզրով ու ինձ զգում տոնականորեն զարդարված լիմուզինի պես՝ հետևում վահանակով՝ Just killed: Եվ մետաղյա տուփերը իմ հետևից փոշի ու մոխիր են բարձրացնում՝ ճամփեզրից պոկել-տանելով էլ խոտ, էլ փտած տաշեղներ, կորած-մոլորված այծեր ու մինչև իսկ ձնագնդեր Արարատ լեռից:

Ափսոս, որ ոչ թե ինքնաթիռով, այլ գնացքով էի հասել Le Petit Prince-ին: Այդժամ Jean Monnier-ի մասին միտքը վերջապես պատկեր է դառնում՝ կարմիր մի բար Փարիզի կենտրոնում, հարբած մի թրևք սիրո քաղաքում, սիրազուրկ բնազդների հաղթաբաղձ ջղակծկում՝ 37 կամուրջներից մեկի տակ՝ Սենի սառած ափին: Օտար: Ավելի օտար: Օտարագույն:

Հ.Գ. «Հայրենիքի հանդեպ սիրո՝ այլևս սփռյալի մարդաբանական տեսակը երկու մայրատեր մեկ որբի կարգավիճակ է: Պիտանելիությունը՝ ցմահ»:

Անդին 8.2017

Share

Կարծիքներ

կարծիք