Առավոտի միջով, առավոտի

 

vahram-atanesyan21Երեք տարի է՝  Արցախի մեր Առաջաձոր գյուղի տունն ենք կարգի բերում: Սկիզբը, ընթացքը տեսնում ենք, վերջը չի երևում: Բայց հավատում ենք, որ մի օր բոլորով հավաքվելու ենք, բակում կրակ ենք վառելու, օջախին կաթսա ենք դնելու, խորոված ենք անելու, նստելու-հիշելու ենք մանկության տարիները, մեր ծնողներին և տատին, որ երկար ապրեց և երբ անդենականի ճանապարհին էր, մինչև վերջ չէինք հավատում, որ գնում է:

Տեսնում, հասկանում և լինելիքի հետ հաշտ էինք, նա մեր հորից՝ իր տղայից հետո ապրեց քսաներեք տարի, բայց երբ օգոստոսի մի վաղ առավոտ ինձ արթնացրին (շորերով բազմոցի վրա քնել էի) և ձեռքի զուսպ շարժումով հասկացրին, որ «ամեն ինչ պրծավ», հանկարծ սկսեցի դողացնել, որովհետև պարզ պատկերացրի, թե մահն ինչպես է բաց պատուհանից սողոսկել, շուլալվել անկողնում, գրկել և տարել տատիս:

Մի տարի առաջ քանդել էի պատշգամբը, պատել, երեք մեծ լուսամուտ դրել, և տատս ասել էր. «Էդ տունը սարքում ես, որ մեռնեմ՝ ընկերներիդ մոտ ամոթով չմնա՞ս»:

Բայց դա կեղծ համեստություն էր: Իրականում հպարտ էր, որ ցանկապատը վերանորոգել էի, ջրագիծը փոխել, կարգավորել հոսանքի լարերը: Հարևանների մոտ գովել էր: Եվ որպեսզի այդ հպարտությունը չլքի, հին տնից միայն պատերն ու տանիքն ենք պահպանել՝ ինչպես որ ստեղծվել են իմ ծնված տարում՝ 1959 թվին, մնացածը մետաղե ամրաններ են, բետոն, երկաթե սյուներ ու ձեղուն, սալիկ: Դրսից նույնն է, ներսում անցյալից ոչինչ չկա: Մնացել է, որ երկրորդ հարկի ննջարանները կարգի բերվեն: Աշնանը երևի կավարտենք, և տունը ևս մի քանի տասնամյակի կյանք կունենա՝ մինչև կգա ժամանակը, և թոռներս իրենց ճաշակով ամեն ինչ կխառնեն իրար, կվերաձևավորեն, և դարձյալ կշարունակվի տատիս հպարտությունը:

Երեք տարի առաջ, երբ գործը նոր էինք սկսել, մի տագնապի օր եղավ: Խուլ որոտներին ականջը պահած՝ վարպետն ասաց, որ կրակում են հյուսիսային՝ Թալիշի ուղղությունից: Բետոնախառնուրդի դույլը ձեռքին դողդողաց: Բջջայինի վրա նա տղայի համարն էր որոնում երկար: Դժվար գտավ, և ծանր զանգ էր: Տղան պայմանագրային ծառայող էր: Դիպուկահար: Կապվեց, հանգստացավ, բետոնը թափեց, նստեց և ծխախոտ վառեց… Հետո նայեցինք և տեսանք, որ հարևանները մեկիկ-մեկիկ հավաքվել են մեր բակում: Տղամարդիկ տանը չէին, կանայք եկել էին մեզնից  «մի բան իմանալու»: Հետո նրանցից մեկն ասաց. «Էս մարդը որ տուն է սարքում, ուրեմն կռիվ չի լինելու,- և մենք համերաշխ ծիծաղեցինք: Երեք տարվա չարչարանքը մեկ տատիս հպարտության, մեկ էլ այդ կնոջ ասածի համար պատասխանատվությունն է: Որովհետեւ եթե պատահում է՝ մի շաբաթ-կիրակի գյուղ չենք գնում, հաջորդ այցին նայում է կասկածանքով. «Չեք երևում»:

Գյուղում հնդկական սերիալների ժամ կա, որ սկսվում է լուրերի թողարկումից հետո: Մինչև չիմանան՝ որտեղ ինչ է եղել, ալիքը չեն փոխում: Գյուղից զինվորականներ կան, զանգում-հետաքրքրվում են: Առավոտի միջով՝ Աստծո ամեն առավոտի՝ տնից դուրս են գալիս՝ իմանալու, թե գիշերն ինչպես է անցել, դիրքերից ինչ լուր կա, ով է եկել, ով՝ որտեղ գնացել: Գյուղում հետաքրքրասեր են: Գյուղում կարողանում են վերջին գաղտնիքը կորզել: Եվ որովհետև կյանքը գյուղում առհասարակ դժվար է, մարդիկ այնտեղ խորամանկորեն հեռատես են, դիվանագիտորեն՝ զգույշ: Մտածածը երբեք մինչև վերջ չեն ասում, ոչ էլ լուրի համար պատասխանատվություն են վերցնում: «Ասում են, թե…»-ն ցանկացած խոսակցության սկիզբն է: Ինքը չի ասում, ուրիշից է լսել: Մի տեղ խոսում էին՝ ականջը կախեց՝ իմացավ: Եկել է՝ քեզնից ճշտի: Հետո գնալու է ասողի մոտ, պատմելու է՝ ինչ իրեն ասել ես, և այդպես խոսակցությունը տարածվելու, ի վերջո բարդվելու է վրադ, որովհետև քաղաքից եկած ես, ինչ լինելու է՝ պատասխանատուն դու ես: Գյուղում իրականը և ոչ իրականը կողք կողքի ապրում են և իրար չեն խանգարում՝ ինչպես որ հարևանին բոլորովին վնաս չէ մետաղալարե ցանկապատը, որ քսան տարուց ավելի է՝ թաղված էր հողի տակ, հիմա բարձրացվել, դառնում է մեր և նրա միջև սահման: Իսկ թե ինչու պիտի լորենու ճյուղերը հատվեն՝ նա քեզ երբեք պարզ չի ասի: Ուղղակի ափսոսում է, որ լորին աշնանը տերև է թափում, խցում ջրհորդանները, իսկ դա ցինկաթիթեղի համար վատ է, մի քանի տարուց կփչանա, ՙարած ծախսդ ջուրը կթափվի՚, բայց բուն միտքն այն է, որ ծառի շվաքի տակ լոլիկի, տաքդեղի և սմբուկի սածիլները դժվար են բերքի հասնում: «Ուրիշ բան, եթե մի երկու մեղվափեթակ դնեիր, լորու մեղրը լավն է»,- ասում ու հեռանում է մետաղալարե ցանկապատով բաժանված՝ «սահմանի» իր կողմը, և կես ժամ հետո ծառը զրկվում է գանգուրներից, մնում է կատարի մի փունջ տերևը, որ արդեն շվաք չի անում, բայց քո հաճույքի համար հարևանի լոլիկ-տաքդեղ-սմբուկը չես փչացնի: Մանավանդ տանը չորս երեխա է մեծանում, իսկ նրանց հայրը «ներկայումս Օմարի պայմանագրային գումարտակում է ծառայում» տուն գալիս է երկու շաբաթը մեկ՝ երեք օրով, իսկ թոռն էլ Հադրութի գնդում է, ուրեմն՝  «օգոստոս, սեպտեմբեր, հոկտեմբեր, նոյեմբեր, դեկտեմբեր»՝  տարեվերջին պիտի զորացրվի:

Հայրն Օմարից երեք օրով տուն է գալիս: Մայրն ասում է. «Գնա էն երեխուն տես»: Ասես երեխան Վերին թաղում է: Ունեցածը կիսամաշ   «Ժիգուլի-06» է, մինչև Հադրութ՝ 120 կիլոմետր, բայց քշում է: Մի օր՝ գնալ-գալու վրա, մեկը՝ տան հոգսերի: Երրորդ կեսօրից անց վերադառնում է ծառայության: Հայրը մի քանի տարի առաջ է մահացել: Տանը մնում են մայրը, կինը, երկու աղջիկներն ու «տաշտաքերանք»  տղան, որ սովորելու հետ գլուխ չունի և Մաշտոցին ատում է, որ տառեր է ստեղծել: Փոխարենը տան գործերից մեծի չափ գլուխ է հանում: Երեք տարի առաջ նրան խանութ էինք ուղարկում՝ սառը գարեջուր բերի: Հիմա երևի թաքուն ծխում է: Ձայնը կոշտացել է, հասակը՝ ծաղկել, դեմքին սև աղվամազ կա: Տատը նայում է գորովանքով: Գյուղի տղաները տասնհինգ-տասնվեց տարեկանում լրջանում՝ դառնում են պատասխանատու: Եվ երբ առավոտի միջով բացում են դարպասը, որ անասունը քշեն արոտի՝ երեխա չեն, հոր տեղ՝ տան տղամարդ են արդեն: Գյուղի մանկությունը վաղ գարնան ծաղկունքի պես է, այսօր ժպտում է, վաղը ծառ է՝ բերքի տակ ծանրացած:

Տունը փոխվել է: Երեք տարի է՝ փոխում ենք: Եվ դեռ չի երևում՝ վերջն ինչ ենք ունենալու: Բայց դա ի՞նչ կարևոր է: Արդեն սովորել ենք գնալ-գալուն: Բակում սեղան ենք դրել, մանղալ: Թթենու տակ նստում ենք, և բաժակի մեջ չորացած թութ է ընկնում: Մի շաբաթ վարպետներն աշխատում են, շաբաթ կամ կիրակի ստանում վարձը, մեզ հետ խմում և ասում, որ կարելի էր գործն ավելի լավ անել, բայց «դե էդ է, ուզում եք գոհ եղեք, ուզում եք՝ դժգոհ»,   և բոլորս ծիծաղում ենք: Եվ այդպես էլ ընդհանուր հայտարարի չենք գալիս՝ լավ է գործը մի-երկու ամսում անե՞լ, թե՞ շաբաթից շաբաթ, որ արդեն երեք տարի է՝ ձգվում է, և վերջը չի երևում, որովհետև երբ մի տեղ ցանկապատ ենք դնում, մյուս ծայրից հին շարվածքը ճաք է տալիս, հաջորդ շաբաթը կորչում է «ծակուծուկը փակելու վրա» , իսկ սվաղի գործը միշտ հետաձգվում է: Չգիտենք՝ հին սվաղը ծեփամածիկ կպահի՞, թե՞ պիտի ամբողջովին քանդել՝ «զերոյից սվաղել՝» ինչպես վարպետն է սիրում ասել, որ ջահելության տարիներին ատաղծագործ-հյուսն էր, հիմա ձեռքից ամեն ինչ գալիս է՝ պատշարություն, ծեփագործություն: «Մենակ կաֆել դնել չգիտեմ, բայց որ պետք լինի՝ էդ էլ կանեմ»,- ասում է և վեցերորդ բաժակը չի խմում, որովհետև «շաքար ունեմ՝ մեկ, երկու՝ ճնշում, երեք՝ սիրտս մեկ-մեկ դխդխկում է»:

Սյունաշարը ներկելիս իրեն վատ է զգացել, հարևանուհին, որ բուժքույր է, եկել, վալերիանի կաթիլներ է տվել, սառը թան: Հիմա պատմում, երկուսով ծիծաղում են: Մենք էլ ենք ծիծաղում, որովհետև այդ պատմության մեջ խարդախ ինչ-որ բան ենք տեսնում: Տունը գիտի, բայց լեզու չունի, լռում է: Պիտի նայես և հասկանաս, որ շոգ ետմիջօրեին ներկի հոտից վարպետի սիրտը վատացել է և… Մի խոսքով՝ վալերիանի կաթիլներ՝ լորածաղկի բույրով: Անցած լինի, բայց գոնե մի անգամ չհասցրինք թութ ուտել: Տապը խփել՝ պտուղը դառնահամ է դարձրել: Հարևանը թափում, խոզերը քշում է թթենու տակ: Մետաղալարե ցանկապատը դրա համար է բարձրացել, թթենուց հիմա չոր պտուղներ են թափվում մեր ափսեների, բաժակների մեջ: Տան սառնարանը հին է՝ խորհրդային «Մինսկ»: Երկու անգամ վարպետի ենք տարել, բայց դեռ բզզոց-դռռոցով աշխատում և գարեջուրը սառն է պահում: Ձմերուկն էլ:

Առավոտի միջով, հանգստյան օրվա առավոտի՝ եկել, բակում հավաքվել ենք: Վարպետը շաբաթվա գործն է ներկայացնում: Կրակը վառել ենք, շամփուրները քսան հատ էին, մի քանիսն են մնացել:    «Ո՞վ տարած կլինի»,- չենք հարցնում: Իմաստ չկա: Պակասը լրացնում ենք և ընդունում, որ գյուղ լինի թե քաղաք՝ տունը բանալի պիտի ունենա, կողպեք՝ դապասից մինչև խորդանոց: Ժամանակներն են փոխվել, մարդիկ մեղք չունեն: Նրանք կան՝ ինչպես եղել են քսան-քսանհինգ տարի առաջ: Բայց այն ժամանակ տներում միայն սև-սպիտակ հեռուստացույց ունեին, հիմա ՙսկայպով՚ կապվում են Բաքվից Գլենդեյլ հասած հարազատի հետ, որ խոստանում է եղբոր թոռան հարսանքին շատ չէ, մի 1000 դոլարի նվեր ուղարկել: «Ասել եմ՝ շոր-բան, ոսկի-մոսկի պետք չի, փողն ուղարկի»,- պատմում է հարևանուհին, որի տեգրը 1990 թվի ձմռանը     «մի տակ շորով հասել է Երևան, էնտեղից՝ Ռուսաստան, հիմա Ամերիկայում է, մարդ ու կին լավ թոշակ են ստանում» և ամիսը երկու-երեք անգամ «սկայպով» կապվում, խոսում են:

…Երբ իրականությունից գլուխ չեք հանում՝ գյուղ գնացեք: Ոչ, գյուղը փոխվել է, ոչ ոք ձեր ոտքի տակ գառ չի մորթի, նույնիսկ մի աման մածուն չեն հյուրասիրի: Հաճույքի համար չէ, որ ասում եմ՝ գյուղ գնացեք: Այնտեղ պայմանականություններ չկան, ամեն ինչ տեսանելի է: Գյուղում, ինչքան էլ թաքուն պահվի, իմացվում է, որ Այսինչն անցյալ տարվա ապրիլից հետո քսան տարի խնայած փողերը հանել, գնացել՝ Երևան քաղաքի  «մասիվներում երեք սենյականոց տուն է առել»: Ինքը գյուղում է, տունը՝ Երևանում, վարձով է տվել: Եվ մյուսների մտքին նույնպես կա՝ գոնե Ստեփանակերտում տուն ունենան: Եվ դրա համար է, որ ոչ գառ կմորթեն, ոչ մածուն կհյուրասիրեն. լիտրանոցով գոմեշի կաթից երկու կիլո մածուն է ստեղծում՝ երկու հազար դրամ: Գոմեշն օրական տալիս է չորս, երկու գոմեշը՝  ութ լիտր կաթ, որի հետ մի քիչ ջուր է խառնվում, կիսովի՝ կովի կաթ, ստացվում է տասնվեց կիլո մածուն՝ տասնվեց հազար դրամ կամ երեսուն դոլար: Օրվա հաշվով, ամսվա մեջ՝ մոտ հազար դոլար: Մածունը հիմա կանաչ գույնի է: Եվ երբ առավոտի միջով դարպասը բացում, անասունը հանդ է քշում, գյուղացին ցուլիկների միսը, կովի, գոմեշի կաթը, այծի պանիրը և գառան դմակը գնահատում է միայն և միայն դոլարով:

Եվ կատարյալ անիմաստություն է թվում գյուղում փող ծախսելու (քաղաքային երկսենյականոց բնակարանի գնի չափ) և տուն փոխելու մեր ջանքը, որ երեք տարի առաջ համեմատական ապահովության խորհուրդ ուներ հարևանների աչքում, հիմա՝ ով ինչքան կարողանա՝ օգտվելու: Եվ առավոտի միջով, ցնորականի ժառանգորդության մեր տևող առավոտի, երբ դարպասի կողպեքը զրնգում է բանալու փափուկ թափանցումից, տունը երևում է այնպես, ասես ոչինչ էլ չի փոխվել այնտեղ: Ուղղակի տատս մի շաբաթ առաջ է մահացել, և բոլորով հավաքվել ենք՝ հիշելու նրան, վաղամեռիկ մեր ծնողներին: Եվ նրանց թոռները, որ մեր երեխաների երեխաներն են, այդպես կապվում են հիսուն տարվա մեջ երբեք չընդհատված առավոտներին: Իսկ գյուղում լսում և չեն հավատում:

Անդին 7  2017

Share

Կարծիքներ

կարծիք