Համապարփակ Ուսումնասիրութիւն մը` «ՏԻՐԱՆ ՉՐԱՔԵԱՆ (ԻՆՏՐԱ). Կյանքն ու գործը կամ «Հեքիաթի » իրականությունը»

Հեղինակ:

Որպէս սկիզբ կուզենք նշել, որ հատորին հեղինակը ԻՆՏՐԱ հանճարեղ բանաստեղծին սոյն 01գործը վաւերագրելու համար յատկացուցած է շուրջ քառորդ դար: Եւ որպէսզի տարօրինակ չթուի մեր խօսքին սկիզբը այս յոգնախուռն աշխատանքին մասին, որ հոգեվերլուծական իմաստասիրական աշխատութիւն մըն է, պարտինք քննադատօրէն յայտնել, որ այս երեւելի հատկօրէն տպաքանակը եղած է հարիւր օրինակ:

Քառորդ դար աշխատանք, 716 էջանի գիրք, տպաքանակ`  հարիւր:

Սիրտի ցաւով կարձանագրենք այս տողերը, երբ մեր համեստ յօդուածին երթը բարեմոյն խօսքերով պիտի սկսէինք:

Սկիզբէն անկեղծօրէն յայտնենք ի տեղին`  մեր յայտնելիք կարծիքները այս հրատարակութեան մասին պիտի չըլլայ ներհուն վերլուծողի խօսք: Այլ ընթերցողի մը կողմէ Աւետիս տուողի, ուրախ լուրի յայտարարութին, երբ հանճարեղ այս հայ բանաստեղծին գրական վաստակին շուրջ իրենց շատ հեղ անբեկանելի վերլուծումներ կատարող անուններուն մէջ քիչ չէ թիւը տաղանդաւորներու, որոնց եկած է միանալ Պետրոս Դեմիրճեանը:

Եւ որպէսզի մեր ընթերցողները անմիջապէս ընդհանուր գաղափար մը ունենան այս հատորին բովանդակութեան մասին, յայտնենք, որ այս հատորը կը բաղկանայ չորս մասերու մէջ տասնեւերեք գլուխներէ :

Գլուխ 5.  «Ներաշխարհ» ի ծնունդը

Ու օր մըն ալ վէճի մը առիթով խիստ ջղայնացած տուն կուգայ բանաստեղծը.- «Տուն հասնելով, մտնում է իր սենեակը ու փակւում: Մնացեալը ստեղծագործական հրաշալի երկունքի, հոգեկան ու ոգեկան թռիչքների, սլացիկ զգացումների ու ապրումների պատմութիւնն է, Տիրան Չրաքեանի գլուխգործոցի`  «Ներաշխարհ» ի ծնունդի պատմութիւնը…»:

Թեեւ այդ երկի ծննդեան թուականը չէ ճշդուած, սակայն քանի վերը նշուած դէպքը տեղի ունեցած էր 1898 թ.ի աշնան, Տ. Չրաքեան իր կարգին «Մէկ այլ տեղ`  1900 թ. մայիսի 17-ի նամակում, որպէս աշխատութեանը ձեռնարկելու սկիզբը նշում է 1898թ. սեպտեմբեր-նոյեմբերը»: Ուրեմն, այս է բուն սկիզբը բանաստեղծութեան գլուխգործոցին:

Հեղինակը կը կատարէ այլ կարեւոր նշում. «Այսպիսով, Ռէթէոս Պէրպէրեանի  «բարոյական ճնշման»  փորձը յաջողութեամբ է պսակւում`  Տիրան Չրաքեանին մղելով մի գիշերուայ ընթացքում բացառիկ վերելքով գրելու իր ապագայ նշանաւոր Գործի աւելի քան ութսուն էջերը: Այդ թուականի ձմրանն ու 1899-ի գարնանը, բնականաբար, նա լրացրել է երկի միւս գլուխները, սրբագրել, յղկել ու մշակել դրանք»: Տիրանը իր այս գործին էջեր կարդացած է իր ուսուցիչին`  Պէրպէրեանին (համեստօրէն բայց տիրաբար):

Այսպէս ծնած է մեր գրականութեան գլուխգործոցներէն մէկը:

Գլուխ 8. «Ներաշխարհ» ի կառուցուածքը եւ ժանրը: Ստեղծագործական մեթոդը

Հեղինակին հաստատումը. «Կարծում ենք, մեղմ ասած, հիմնաւոր չի հնչում այն գնահատականը, թէ «Ներաշխարհ» ի կառուցուածքը չի ենթարկւում ոչ մի կոմպոզիցիոն սկզբունքի, բացի քնարական հերոսի հոգու տուեալ պահը անկեղծօրէն արտայայտելու ձգտումից»:

Նայինք ի՞նչ կըսէ Յ. Օշական. «Ներաշխարհ» ի ժանրը բնորոշելու համար`  «մեծ, իմացապաշտ, զգայապաշտ քրոնիկ մը», «անգլիացիներուն սիրական essay»ն, «արձակ քերթուած», «վերլուծական վէպ», «տեսակ մը վէպ, /…/ առանց հպատակելու սեռին պայմաններուն», բայց նաեւ`  «ո՛չ վէպ է, ո՛չ`  ինքնավերլուծում, ո՛չ`  բարքի հանդէս, ո՛չ`  խոստովանութիւն, ո՛չ հոգեբանական տագնապի մը, տրամի մը նուաճումը`  /…/ Ու հո՛ս է դժբախտութիւնը այդ գիրքին»:

Հետեւելով Օշականին`  Գր. Պըլտեանը ևս հաստատում է, թէ Ինտրայի ստեղծագործութիւնը «կը մնայ ամենէն զարտուղիներէն, եթէ ոչ ամենէն զարտուղին Արևմտահայ գրականութեան», քանզի իր կառոյցով  «կը լուծէ, կը կազմազրկէ աւանդական յղացքներ, (…) կը խախտէ սահմանները գրական սեռերու»… Նման անորոշութիւնն է հենց, որ, ըստ նրա, «Ներաշխարհ» ի   «պիտակումը»  դարձնում է անկարելի»: Գրեթէ նոյն կարծիքին է նաեւ Հ. Մ. Ճանաշեանը, ըստ որի Ինտրայի գլխաւոր երկը «վիպական խորք ունի, առանց վէպ մը ըլլալու. /…/ կրնայ նաեւ իմաստասիրական վերլուծութիւն մը նկատուիլ, սակայն այդ մտադրութիւնը ունեցած չէ հեղինակը: Ուրեմն«Ներաշխարհ»ը այդ ամէնն է, բայց ոչ մեկը էապէս անոնցմէ»:

Բայց ահա Ս. Պարսումեան-Տատոյեանը, առարկելով Յ. Օշականի տեսակէտներին, գտնում է թէ   «Ներաշխարհը չի յաջողիր անցնիլ իմաստասիրութեան մարզը, սակայն կը ստեղծէ գրական ինքնուրոյն սեռ մը», ընդգծելով, որ  «նոյն նկատողութիւնը ճիշդ է նաեւ զայն նախորդող, իրեն ժամանակակից ու յաջորդող այն , «միջանկեալ»  գրական սեռին մասին, որուն սնունդը իմաստասիրական է, իսկ կենցաղը`  արուեստագիտական», այսինքն`  «տեսակ մը արձակ իմաստասիրական բանաստեղծութիւն»:

Ուրիշներ հոգեկան յուշագրութիւն կոչած են այս գիրքը: Կամ գաղափարական խորհրդածութիւններու շարք: Նաեւ արձակ պոէմ, էսսէ: Այս այլազան կարծիքներէ յետոյ որոշման մը գալը անկարելի չէր: Ու ահա՛ հեղինակին կարծիքը.  «Կարծում ենք, որ այս հարցում ճշմարտութեանն աւելի մոտ է Վլ. Կիրակոսեանի տեսակէտը, ըստ որի ինքնատիպ այդ երկի բովանդակութիւնն ու ձևը`  որպէս արձակ բանաստեղծութիւն, գոյացել է «տարիների ընթացքում խորապէս մտածուած պլանով ժամանակի հոգեւոր մթնոլորտի բնորոշ լարումներին համապատասխան»:

Կը վերլուծուի Տիրան Չրաքեանի ստեղծագործական մեթոդը, որուն շուրջ ընդունելի կարծիք կը յայտնեն Վահան Թէքէեանը, Արշակ Չոպանեանը…

Կը վերլուծուի անկապաշտութիւնը, որուն շուրջ ֆրանսական գրականութիւնը ի մտի ունենալով ծանրագոյն խօսքեր ունի Զապէլ Եսայեանի կողքին Տիգրան Ելքէնճեանը:

«Թէքէեանը համոզուած էր, թէ «Անոնք որ կուզեն անպատճառ գրագէտները դպրոցի մը մէջ բանտարկել, աշակերտներու պէս /…/ պիտի չյաջողին»:

Հեղինակին կողմէ կայ ոչ դիւրին`  համապարփակ գործ մը ստեղծել Ինտրայի մասին, աչք առնելով տասնամեակներու չարչարանք վասն անկողմնակալութեան ու ճշմարտութեան, մէջբերումներու դիմելով հայ թէ օտար մտաւորականներէ:

Այդ է այս երկին յաջողութեան հիմքը:

 Գլուխ 9. գ) «Ներաշխարհ» ի գնահատութիւնը: Ինքնադատութեան փորձ:

Քննադատական-գեղագիտական հայեացքները

«Ինչպէս եւ պէտք էր սպասել,  «Ներաշխարհ» ը միանշանակ վերաբերմունքի չարժանացաւ»: Ենովք Արմէնի կեցուածքէն սկսեալ: Եղան թէեւ հրաշալի ըսողներ, այլ ըսին`  հրէշային: Ինչպէ՞ս մաքրել մթնոլորտը`  երբ նոր ըսուած կարծիք մը ժողովուրդը ովսաննաներով չէ որ կընդունի: Ժամանակն է, որ նորը ընդունիլ պիտի տայ:

Ժամանակ կոչուածը  «Ներաշխարհ» ը իր լոյս ընծայումէն հարիւր տարի ետքն ալ լրիւ ընդունած չէ: Առաւել զարգացումի կը կարօտի ո՞վ`  ժամանա՞կը, մեր ժողովո՞ւրդը:

Ա. Չոպանեանը`  ինքնաքննադատութեան հաւատացող մը, ըսած է. «Կուզէի որ ես գրէի իմ վրաս քննադատութիւն մը»: Նոյնը պիտի ըսեր նաև Ինտրան: Անշուշտ գրեց ալ`   «Ներաշխարհ»ն  իր հեղինակէն դիտուած»: Քանի որ ինչպէս վկայած է Վիկտոր Հիւգոն`  «Տարօրինակ գաղափար է, բանաստեղծին արգիլել քննադատութեամբ զբաղուելու: Հանքափորից աւելի լաւ էլ ո՞վ գիտէ հանքախորշերը…»:

Քննադատական հայեացքները. «Ըստ Չրաքեանի, նիւթն է պարտադրում իր ոճը, /…/ ընտրուած ոճն ինքնին » գաղափար մը կուտայ այդ նիւթին վրայ» և «եղանակ մը ըլլալուն չափ ալ նիւթ է»:

Ըստ Պ.Դեմիրճեանի`  «ամէնակարեւոր հարցերից մէկը արուեստագէտի անհատականութեան եւ ստեղծագործութեան էութեան պարզաբանումն է»… զոր պէտք է կատարեն քննադատները Չրաքեանի  «Ներաշխարհ»ին նկատմամբ: Քանի այս գիրքը «իմաստասիրական ու գեղարուեստական հանգամանքներու մէկ սկզբնատիպ միացումն է»: Ինտրայի համար «Արուեստը`  կեանքի արտայայտութիւն: Ոչ թէ կեանքի նմանութիւն, ձևացում:/…/ Առաջնայինը իրականութիւնը, կեանքն է»:

Ինտրան տալիս է նաեւ գրականութեան եւ արուեստի ստեղծագործութեան մէջ գաղափարական միտումի (տենդենցի) խորքային դրսեւորման դասական չափանիշի իր ձևակերպումը`  «…եթէ մէկ կողմէն խոստովանեցանք, թէ բանաստեղծական, ուստի հանրամարդկային երկ մը պէտք է դիւրամատոյց ըլլայ, միւս կողմէն պէտք է ըսենք, թէ այլ է իբրեւ բարոյախօս, ուղղակի անմիջականօրէն եւ այլամերժօրէն բարոյախօսել, այլ է իբր գրագէտ կամ արուեստագէտ`  անուղղակի կերպով»:

 Գլուխ 10. «Նոճաստան»

Հեղինակը կուտայ պատմականը  «Նոճաստանին».   «Ներաշխարհ» ի տպագրութիւնից յետոյ Ինտրայի ողջ ուշադրութիւնը սեւեռուած էր հնչեակների  «հատորիկի մը» մբողջացման վրայ: Շարքի (serie) գաղափարը Միքայէլինն էր: Եւ Ինտրան (1904-1908)ի գարունը, փոփոխական եռանդով, գրում եւ ընկերոջն էր ուղարկում իր հնչեակները`  յուշելով դրանց տպագրութեան այս կամ այն պայմանները: Միայն 1905 թ. «Շիրակ»ի 3, 8, 9 և 10 համարներում տպագրուել էր «Նոճաստան» ի տասը հնչեակ:

Կը տեսնէք թէ ինչպէ՜ս իրա՛ւ, ճշմարիտ հոգեղբայր մը ինչպէ՜ս թռիչք կուտայ իր ընկերոջ:

Այլ աւետիս հեղինակէն. «Ստեղծագործական աշխատանքն այդ ուղղութեամբ յատկապէս բեղմնաւոր է դառնում 1906-ի մայիսին  «Ներաշխարհ» ի լոյս աշխարհ գալուց յետոյ, եւ մինչեւ այդ տարուայ ամառը արդէն պատրաստ էին աւելի քան երկու տասնեակ հնչեակներ: Ճիշդ այդքան էլ նա ստեղծում է մինչեւ 1908ի սկիզբները: 1908 գարնանը Պոլսում հրատարկուած «Նոճաստան»  ժողովածուն պարունակում էր ճիշդ չորս տասնեակ հնչեակ»:

Արդեօք հեքիա՞թ կը պատմէ հեղինակը:

Բայց հեքիաթային էին ճշմարտութեան բեւեռախոյզ Ինտրային այս հնչեակները.

…Զի մինչ կը սուզին նոճք Օրինա՜ց վիհն ի վեր`

Ես, զո՛ւրկ նըսեհէն ընտրեալներուն երկնանուէր,

Կոյր սըխալներուն կալանաւորն եմ, վա՛յ ինձ:

Մինչ ուրիշներ ետդարձ կը նկատեն   «Նոճաստան» ը, Տիրան Չրաքեանի խոստովանութեամբ`  հնչեակները ծնուել են որպէս բանաստեղծական հոգեվիճակի առանձին պահերի`  գլխաւորապէս «չգոհացած իղձերիե տարերային արտացոլումներ»:

«Բայց կար եւս մի կարեւորագոյն հանգամանք, որը, կարծում ենք, մեծապէս նպաստել է ժողովածուի ամբողջացմանը: Դա բանաստեղծի այնքա՜ն պաշտելի մօր մահն էր գրքի տպագրութեան նոյն`  1908 թուականին: Այդպէս, ահա, շարքը պսակուեց մօրը`  Աննա Չրաքեանին նուիրուած ձօնով, որը բացի որդիական անսահման սիրոյ ու նուիրումի արտայատութիւնը լինելուց`  ասես ամփոփում է բանաստեղծի խոհերն ու տրամադրութիւնները, ժողովածուի ընդհանուր միտումն ու իմաստը: Ընդհանրապէս ծնողի (հօր կամ մօր) մահը շրջադարձային կէտ է Ինտրայի համար, կրիտիկական ժամանակ`  «անհատական զարգացման բարձրագոյն աստիճաններն ու գիտակցութեան լիագոյն երեւումը»  որոշելու համար»- գրած է հեղինակը`  շարունակելով. «Հիմա`  մարմնաւոր, աշխարհային կեանքին հրաժեշտ տալուց յետոյ, մօր կերպարը գրեթէ չէր փոխուել, պարզապէս աւելի էր յստակուել որդու հոգում ու գիտակցութեան մէջ, որի ամբողջական բնութագիրն է հենց «Նոճաստան»ը բացող  «Նոճեդալար եւ նոճեսօսափ սիրոյ»  Ձօնը`  «Առ մայրս, ԱՆՆԱ Գ. ՉՐԱՔԵԱՆ»:  Միաժամանակ դա աւելին է, քան անձնական ապրումի գեղարուեստական արտայայտութիւնը: Ձօնը կրում է Ներքին աւելի խորքային բովանդակութիւն`  ներկայացնելով բանաստեղծի տուեալ պահի աշխարհայեացքային, իմացաբանական ու իմաստասիրական հայեացքների ընդհանրացումը»:

Ինտրան անմահութեան ձգտած է միշտ իր ոչ միայն  «Նոճաստան» ով եւ «Ներաշխարհ» ին մէջ, այլ`  ճամբու նօթերուն մէջ եւս, ամբողջ իր կեանքի հոլովոյթին`  կենաց ու մահու, յետմահու ընթացքը իր տրամաբանութեամբ գուշակել փորձելով:

Գլուխ 11.  «Ընկերային, իմաստասիրական, գեղագիտական հայեացքների էվոլիւցիան: Ազգային կեանքի արտացոլում»

Որպէսզի թիւր ու մոլար այն կարծիքը որ կար, իբր Տիրան Չրաքեանը կանուխէն լքած է ծառայել մեր գրականութեան, հեղինակը կը հաստատէ հետեւեալ իրողութիւնը.

«Մինչդեռ 1908-1914 թուականների ժամանակահատուածում`  մինչեւ գրութիւնից լիովին հրաժարումը, նա ոչ միայն ակտիւօրեն մասնակցել է գրական-մտաւորական կեանքին, այլեւ ստեղծել մնայուն արժէք ներկայացնող այնպիսի գործեր («Աղօթք» քերթուածը, «Նկարը», «Կաւէ անօթը»  քնարախոհական պատումները, «Ռ.Յ.Պէրպէրեան, գրագէտ», «Յայտնութիւնք անդրաշխարհէն» ծաւալուն վերլուծականները, «Տօրոսէն անցք», «Պտոյտ», «Ի Խալքի», «Դէպի Եփեսոս», յուշ — ուղեգրութիւնները, Մեսրոպեան այբուբենի ստեղծման 1500ամեակի առիթով գրուած » Ի՞նչ կը պատմէ հայոց այբուբենն «ճառը եւ այլն), որոնք հնարաւորութիւն են տալիս որոշակի պատկերացում կազմելու Ինտրայի ազգային, հասարակական, աշխարհայեացքային, գիտական-իմաստասիրական ու գեղագիտական հայեացքներում կատարուած էական տեղաշարժերի վերաբերեալ»:

Ահա՛ արժէքի իմաստով`  գրադարան մը, զոր մոռնալ անկարելի է:

Յակոբ Սիրունին կը յիշեր. «Պոլիսը բռնկած էր Հուրրիէթի գինովութեամբ: Բոլորը խենդեցեր էին կարծես:  «Հաւասարութի՜ւնե, «եղբայրութի՜ւն», «ազատութի՜ւն» կը պոռային ամէնքը փողոցներուն մէջ:

(…) Բայց մեր գինովութեան մէջ, անգամ մը ևս կուրցեր էինք մենք: (…) Կը հաւատայինք դեռ Եւրոպայի մեղրածորան խօսքերուն, որոնք լրիւ Հայաստան մը կը խօստանային մեզ`  ի վարձ մեր այնքան զոհաբերութեանց»:

Վերջաբանի փոխարէն. գնահատութեան յետագայ ընթացքը

«Տիրան Չրաքեան – Ինտրայի`  որպէս ստեղծագործական անսուոր անհատականութեան գնահատութիւնը, «Ներաշխարհ» ի տպագրութեան առիթով, նրա շուրջ հնչած թեր ու դէմ կարծիքներից յետոյ էլ, երբեք դադար չունեցաւ, աւելին`  յետագայ տասնամեակներին շարունակուեց նոր թափով եւ ուժով: Ընդ որում`  ոչ միայն արեւմտահայ, այլեւ արեւելահայ ու սփիւռքահայ առաջաւոր գրական-գիտական մտքի կողմից»: Հեղինակը այս հաստատումը ընելէ յետոյ կանդրադառնայ 1911-ին Շիրվանզադէի Պոլսոյ ելոյթին իր յոբելեանին առիթով, երբ ան գովեստի խօսք ըսած է Ինտրայի նկատմամբ:

Նաեւ կը յայտնէ թէ Արեւելահայ գրական շրջանակները ծանօթ էին Ինտրայի գրականութեան եւ, ըստ Գ. Մահարիին, Չարենց կարդացած էր Ինտրայի գործերը եւ տուած բարձր գնահատական: Նոյնիսկ Չարենց ըսած կըլլայ Մահարիին թէ ինք Վանի մէջ գտնուած միջոցին մտած է իրենց տունը, տեսած իրենց ճոխ գրադարանը, եւ հոն գտնելով Ինտրայի գործերը, կարդացած է:

Իսկ Կոստան Զարեանը 1926-1927 թթ. Բոսթոնի «Հայրենիք» ամսագրում հրապարակած «Անցորդը եւ իր ճամբան»  ուղեգրական նօթերում Պ. Դուրեանի, Ռ. Պէրպէրեանի ու Ե. Տէմիրճիպաշեանի մասին խօսելուց յետոյ շարունակում է. «Եւ ահա ուրիշ մի մեծը, Ինդրան, Չրաքեանը (…) Զուսպ այդ մարդի մէջ հերոսական ի՜նչ ոգի, մարտիրոսացման ի՜նչ տենչ»:

Արդարեւ, հատորին հեղինակը`  Պետրոս Դեմիրճեան, շուրջ քառորդ դար նուիրելով այս գործին պատրաստութեան, ոչ միայն խորաչափած է Տիրան Չրաքեան – Ինտրայի հեղինակած բոլոր գործերը, յաջողած է մեր ողջ գրականութեան մէջ Ինտրային վերաբերող գտանելի բոլոր անուններու խօսքերը չնախատեսնուած ժրաջանութեամբ, ու մանաւանդ անսահման սիրով, հաստատենք`  նաեւ կատարեալ անկողմնակալութեամբ:

Բայց մեկ արտայայտութիւն զարմացրեց զիս`  այդ ի՞նչպես բազմահմուտ Մեծն Յակոբ Օշականը յայտնած կըլլայ թէ Տիրան Չրաքեանը հայութեան չի պատկանիր:

Հարիւր Օշական ալ այդ միտքը կրկնէ, Ինտրան ամբողջովին կը պատկանի հայութեան, մանաւա՛նդ հայութեան ու ոչ միայն հայութեան:

Այս խօսքերս կը հաստատուին Պետրոս Դեմիրճեանի այս երկասիրութեան մէջ Ինտրայի կենսագրութեան նուիրուած բանաստեղծին հայապաշտութեան բազում օրինակներովը. «Ինտրայի հայ դպրոցին նուիրուիլը, մինչեւ իսկ Զէյթունցի քաջերու մասին բանաստեղծութեան գրելը, հայ լեզուն`  ապաւէնը հայուն շարունակելիութեան, մեր լեզուին բառապաշարը, մեր լեզուին քարացած չըլլալը, Ատանայի ջարդէն յետոյ 1909 Ապրիլ մեր խաբուիլն ու Եւրոպայի վրայ յոյս չդնելը…

Չրաքեանի գրականութիւնը եւս ըմբոստացումի աղաղակ մըն է չարիքին դէմ։ Նոյնպէս իր եղերական մահը:

Այս բոլորին համար, շքահանդէս այս երկին համար, որ համապարփակ է, քիչ է, շատ քիչ շնորհակալութիւն յայտնել հեղինակ`  Պետրոս Դեմիրճեանին:

Անդին 7,2017

Share

Կարծիքներ

կարծիք