Յոթնագրյանքի առեղծվածը

Պողոս Պողոսյանի  «Յոթնագրյանքի առեղծվածը» աշխատության վերահրապարակումից հետո խմբագրությունն այդ թեմային կրկին անդրադառնալու բազմաթիվ նամակներ է ստացել: Եվ մենք որոշեցինք զրույցի հրավիրել հարցին ծանոթ մասնագետների` Մատենադարանի ավագ գիտաշխատող, արվեստագիտության թեկնածու Արուսյակ Թամրազյանին և այբուբենագետ Սամուէլ Գրիգորեանին` խնդրելով նյութի անպարփակության պատճառով անդրադառնալ ընդամենը կոնկրետ մի քանի հարցերի: Այդ զրույցի սղագրությունը ներկայացնում ենք ձեր ուշադրությանը:

Անդին

 Ի՞նչ է «Յոթնագրյանք»-ը

DSC07472Արուսյակ Թամրազյան — Ամենաընդհանուր բնորոշմամբ` Յոթնագրերը հայոց այբուբենի տառերի, այդ տառերի պատկերների, հնչողության խորհրդաբանական մեկնություններ են: Այս բնագրերը հատվածաբար կամ ամբողջությամբ պահպանվել են հայ միջնադարյան ձեռագրերում: Յոթնագրերն ամփոփում են մի համապարփակ համարվող գիտելիք, որ կարող է արտացոլվել տառերի, այդ տառերից կազմվող բառերի և այդ բառերից էլ կազմվող իմաստների մեջ: Այսպիսով, ըստ էության, Յոթնագրյանքը գիրք է ամեն ինչի մասին:

Անհրաժեշտ է նշել, որ առհասարակ միջնադարյան ընկալումների համակարգում լիովին տարանջատված չեն արարչության առանձին միավորները, գործառույթները: Այդպես իրերն ասես անվերջորեն փորձում են մերձենալ իրենց անուններին, կաղապարներին, հնչողություններին, իրենց Արարչի հետքերին` այս ճանապարհին դուրս բերելով համադրաշղթաների, նույնականացումների հսկայական կառույցներ: Նույն կերպ տառերի մեկնության մեջ մեր առջև զարմանալիորեն բացվում է զուգահեռումների գունեղ մի շարան: Տառը միջնադարյան գիտակցության մեջ զատված չէ իր հնչյունից, արտաքին ձևից, թվային համարժեքից, զուտ երաժշտական-հնչողական տարերքից և վերջապես` բոլոր այն իմաստներից, որ կարող են արտահայտվել նրանով սկսվող բառերով (այս ընկալումն արտացոլված է և Յոթնագրյանքի խորագրում` «Իմաստութիւն քերթողական տառից ըստ այբուբենից բանակապս ի լեզուս եւ ի խաւսս եւ ի ձայնս եղանակաց»: Տառերը դառնում են այն սաղմերը, գործիքները, որ կերտում են երկրորդ` իմաստների արարչությունը, «քանդակում» այդ իմաստները. այդ ընթացքը հատկապես շոշափելի է Յոթնագրերի բանաստեղծական հատվածներում: Յոթնագրերը, իմ տպավորությամբ, չգիտեմ կհամաձայնի ինձ հետ գործընկերս, թե ոչ, հատակտոր պահպանված ինչ-որ ավելի ամբողջական մի իմացության նմուշներ են, որ միջնադարում փորձել են հավաքել և պահպանել:

Սամուէլ Գրիգորեան — Իմ տպավորությամբ և մինչև անգամ համոզմամբ` այս պահի դրությամբ պատասխանել, թե ինչ է Յոթնագրյանքը, հնարավոր չէ: Ամենահստակ նկարագրությունը, իմ կարծիքով, կլինի այն, որ մենք ընդամենը կարող ենք ասել, թե ինչ նյութի հետ գործ ունենք, որովհետև ձեռագրից ձեռագիր կան շատ նուրբ տարբերություններ, որոնց առնչվելիս հասկանալի է դառնում, որ տվյալ ձեռագրի պատվիրատուն կամ գրիչը ինչ-որ հատուկ նկատառումներով է Յոթնագրյանքի այս կամ այն պարբերությունը գրի առել: Բանն այն է, որ միջնադարի մարդը բոլորովին այլ խնդիր է լուծել, քան մենք կարող ենք ենթադրել: Նրանց կյանքի պատկերացումն ու գիտելիքի ընկալումը բոլորովին այլ է: Այս պատճառով ավելի հակված եմ այն մտքին, որ անհրաժեշտ է Յոթնագրյանքի պարունակած գիտելիքները, այն, ինչի մասին Դուք ասում եք, կետ առ կետ, ապա խումբ առ խումբ առանձնացնել, մինչև կհասնենք Յոթնագրյանքի ընդհանուր պատկերին: Մեզանից որևէ մեկի մտքում երբևէ հարց չի առաջանում, թե ինչ է Խորենացու   «Հայոց պատմությունը» կամ Նարեկացու «Մատյան ողբերգությանը». Յոթնագրյանքի պարագայում մենք ընդամենը կարող ենք նկարագրական բանաձևումներ անել և ասել, թե այնտեղ մեր հանդիպածն ինչ է:

Ա. Թ. — Իմ կարծիքով` ոչ միշտ է այդպես. ամեն դեպքում ինչ-որ ընդհանուր պատկեր հնարավոր է վերականգնել: Ասել, որ դրանք մեզ այսօր բացի նկարագրական նյութից ոչինչ չեն տալիս… չգիտեմ… Սակայն, մյուս կողմից, որոշ առումով ընդունում և հասկանում եմ Ձեր ասածը, քանի որ Յոթնագրյանք ընդհանուր անունով հայտնի բնագրերն իրականում շատ խայտաբղետ ու բազմաշերտ տարրերից բաղկացած միավորներ են` որքան էլ ամբողջացնենք սրանք մեկ ընդհանուր ոգեղեն պատկերի մեջ: Բայց հավանաբար կա մի հանգույց, որից բացվում է այս գրերի իմաստային փոխառնչությունների, ակնարկների ողջ շարքը:

DSC07504Ս. Գ. — Այդ հանգույցներից մեկը Դուք բացել եք. երաժշտագիտական հանգույցը Ձեր շնորհիվ բացահայտված է:

Ա. Թ. — Շնորհակալ եմ: Ես իմ հոդվածում փորձել եմ ներկայացնել միայն ձայնավորների երգեցողությանը վերաբերող հատվածը Յոթնագրերի ընդհանուր համատեքստում: Բուն հնչեցման, խազերի վերծանության առումով այս հատվածները ևս կարոտ են հետագա վերծանությունների:

Ո՞րն Յոթնագրյանքի բովանդակությունը

Ա. Թ. — Փորձենք տալ մի հատվածի նկարագիրը, որպեսզի ավելի հստակ դառնա` ինչի մասին է խոսքը:

Յոթնագրերը բացվում են «Ա-Թ» տառերի խորհրդաբանությամբ` ըստ արարչագործության օրերի («Ա»-ն լույսի արարչության, նախագոյի անհաս զորության սկիզբն է, «Բ»-ն վերինների և ներքինների «անջրպետությունն» է, «Գ»-ն` Հոգու արարչությունը Հոր և Որդու հետ եռակի խորհրդով և միակամ սիրով, երրորդ օրն արարածների «արծարծումը» և այսպես մինչև «Թ»): Հասնելով ինը թվին կամ  «Թ»-ին` մեկնիչը նշում է` «դառնանք այս տառերի խորհուրդներին ու վերլուծենք այն երկրորդ պատճենից», նորից մինչև «Թ» մեկնելով սրանք` նշում` դառնանք նույն խորհուրդներին «երրորդ պատճենից»: Այս մեկնություններում տառերը հիմնականում բացատրվում են իրենցով կազմվող իմաստներով. Օրինակ` «Գ» տառի մեկնության մեջ նշվում է. «Գիմիւս գեղազանի բանականութիւն եւ գիտուն առնէ զիմաստունն, «Դ»-ի դեպքում` «դպիր ամենայն գովեստի», «Զ»-ով զորանում է միտքը, «Է»-ով, քանի որ այն ժամանակների խորհրդանիշն է (արարչության յոթ օրեր, յոթ դարեր), «պարագայում»  են ժամանակները (նկատի ունի օժանդակ բայերի կազմությունն այս հնչյունով), իսկ «Ը»-ով` ութով, որ արարչության ութերորդ օրվա, սպասվող ութերորդ դարի խորհրդանիշն է, տարրանում են ժամանակները (այս հատվածում ցույց են տրվում «ընդ» նախդրի իմաստները): Հետաքրքիր է այս տեսակետից «Բ» և «Գ» տառերի մեկնությունը: Եթե «Ա»-ն Աստվածն է, ապա «Բ»-ն` երկուսը, անջատումը մեկից` «բխումը Հորից», Բարբառը, Բանը` Լոգոսը, որի տիեզերական էջքը` մարդեղացումը, արտահայտվում է և իր խոնարհված տեսքով: «Գ»-ն` Երրորդության երրորդ Անձը, միաժամանակ իր գոց գնդաձևությամբ արտահայտում է երանելիների` արքայական երկնային հարսանիքի փակ բերկրանքը և մեղավորների անելանելի տանջանքները: «Երրորդ պատճենից»  մեկնության հատվածը մի փոքր անհասկանալի է. այստեղ նշվում են երեք` սև, կարմիր, կանաչ գույները, որոնք, կարծես թե, հատուկ են միայն «Ա» տառին, միաժամանակ թվում է` բոլոր տառերին: Սևը Հայր Աստծո գույնն է, քանի որ նրան ոչ ոք չի տեսել, և քանի որ սևազգեստ մարգարեները ողբացին Իսրայելի տան վրա, կարմիրը, բնականաբար, Քրիստոսի խորհրդանիշն է, կողահոս «կայլակնացնցուղ» արյունը, որ ոռոգում և նորոգում է ողջ տիեզերքը, կանաչը փթթումի, հոգևոր գարնան, հոգևոր բուսականության գույնն է, Սուրբ հոգու բխումը: Հաջորդող հատվածում «Ա-Ք»  տառերով սկսվող բառերի, բանաստեղծական մեծ կառույցներ են ներկայացվում, յուրաքանչյուր տառով աստվածային գերանունությունների շարքեր, ինչպես` «Անեղանելին Աստուած, Անարատապէս գոլով…»,  կամ «Բ»  տառով` «Բազմագոյն ծաղիկ, բուրաստան վառեալ…» և այլն: Եվ այս ընթացքը ևս` «Ա-Ք», կրկնվում է ինն անգամ:

Եվ այս մեծ տեսարանի ավարտին հայտնվում է խորհրդավոր մի պատկեր. նշվում են  «Ա», «Է»,  «Ի», «Ո» աստվածային տառերը, որոնց «եղանակումից» սկիզբ են առել առհասարակ բոլոր հնչյունները, լեզուները, իմաստները: Այս տառերը խազավորված են և վանկարկվում են ( «ա»-ն` ա-հուն-հա-հու-հա-հուա… և այլն, «ի»-ն` ի-յի-յի-յին-հի…), այնուհետեւ գալիս են սրանցից բխած մյուս երեք ձայնավորների հնչեցումները: Ձայնավորներն առհասարակ բոլոր ժամանակների մշակութային գիտակցության մեջ ընկալվում են որպես լեզվի հոգի, հնչողության ամենանուրբ թափանցում. նրանցով են ինքնին անձայն բաղաձայնները հնչեցվում և շաղկապվում: Յոթնագրերում պատկերանում է` ինչպես է մարդը մտնում իր պարտեզը, մշակում քառանյութ հողն այս տառերով, որ ավելի կարծր են, քան երկաթն ու քարը, հանում փուշն ու որոմը և աստվածային տունկեր աճեցնում, և եթե գիշեր-ցերեկ աշխատում է, քաղում է հասունացած եռագույն խնձորն ու ճաշակում և թմրելով աստվածային իմաստների բույրերից` հեռանում ամենայն կենցաղականից: Ի՞նչ է ակնարկում այս տեսարանը. «քառանյութ»  պարտեզը, հավանաբար, մարդու մարմինն է: Այս քառանյութ այգի-մարմինը պետք է մշակել-մաքրագործել, ոգեղենացնել չորս աստվածային տառերով` չորս ձայնավորների երգեցողությամբ` աճեցնելով աստվածային իմաստների պտուղներ: Խնձորը ծառի վրա, ըստ երևույթին, Քրիստոսի գնդաձև երևումն է փայտե Խաչի վրա, խնձորի եռագույն լինելն էլ արտահայտում է Քրիստոսի մեջ Սուրբ Երրորդության զորությունը: Առաջին հայացքից նման անհասկանալի բնագրերից են հաճախ հյուսված Յոթնագրերը, մինչդեռ սրանք որոշակի` տվյալ դեպքում ձայնավորների երգեցողությամբ մաքրագործության, տառ-հնչյուն-բառի ճիշտ հնչեցմամբ ու կիրառությամբ Աստվածային Բանը ճաշակելու հոգևոր վարժանքի նկարագրություններ են:

Ս. Գ. — Յոթնագրյանքի պարագայում պիտի հաշվի առնենք շատ կարևոր մի բան. միջնադարի մարդը լուծում էր Աստծո հետ միանալու` մեկանալու խնդիր: Այս գիտելիքի ամբողջությունը ուղղված է դրան, որպեսզի մարդը այս երկրի վրա ապրելու ընթացքում լուծի Աստծո հետ միանալու, միավորվելու իր խնդիրը, և այս ճանապարհին մարդու բարձրագույն գործիքը երաժշտությունն է: Այս գիրքը երաժիշտ փիլիսոփայի իմացությանը հասնելու ուղեցույց է: Եթե ասվածը դիտարկենք աղոթասացության տեսանկյունից, ապա մեղեդին արդեն իսկ աղոթքի բարձրագույն մակարդակն է, որտեղ բառը, բառերի իմաստներն ու միտքը այլևս չեն գործում. գործում է հոգին, որը երաժշտության միջոցով միավորվում է Աստծո հետ: Յոթնագրյանքում ձայնավորներին վերաբերող հատվածները Աստծո հետ միանալու` մեկանալու այդ ճանապարհի նկարագրությունն են:

Յոթնագրյանքը մտքի մի ընթացք է, ուր երևում է, որ մարդը ձայնավորների այս ճանապարհներով` դասընթացից դասընթաց, փորձառությունից փորձառություն պիտի անցնի, և երբ հասնում ենք ձայնավորների խազագրման հատվածին, ապա սրան անմիջապես հաջորդում է մի դրվագ, որտեղ Յոթնագրյանքը նշում է, թե նա, ով Աստծո առաջնորդությամբ ընթանա այս ճանապարհով, չի վրիպի:

Ա. Թ. — Այո՛, և նշվում է` չի գայթակղվի, այլ կզորանա Աստծո Հոգով:

Ս. Գ. — Այո՛, որովհետև Յոթնագրյանքների ձեռագրերում մենք նաև տեսնում ենք այդ շեղումները: Եվս մեկ հանգամանք, որ ես կցանկանայի շեշտել, այն է, թե բոլոր այն գիտելիքները, որոնք մենք տարանջատված ենք ընկալում, միջնադարի մարդու մտքում զուգորդվող և նույնական են: Եթե մենք ասում ենք, որ տառերը նաև թվեր են, ապա միջնադարի մարդու համար կա մեկ նշան, օրինակ` «Այբ» տառի տեսքով, որն իրենք ճանաչում են իբրև «ա»  հնչյունի նշան և ճանաչում են իբրև մեկ թիվ. նրանց համար թիվը, պատկերը և հնչյունը արդեն զուգորդված և միավորված են:

Ա. Թ. — Այնուամենայնիվ իմ կարծիքն այն է, որ միջնադարում հաճախ գործում է համապատասխանեցման մոլուցքը` բացի ինքնին ընկալման մեջ ընդհանրությունների ու ասոցիատիվ շղթաների գոյությունից: Միջնադարյան հեղինակն ասես ստեղծում է միասնական արարչություն, որտեղ իրերը պետք է դրվեն շրջանառության մեջ, պետք է դառնան անհասանելիի ակնարկներ: Այստեղ ամենափոքր մասնիկն անգամ անցնում է մեծ տիեզերական պտույտների` փոխակերպումների և փոխարինումների շղթայով և, թվում է, վերջին կետում պետք է նույնանա ամենահեռավոր ու անհասանելի Աստծուն: Այս ճանապարհին ստեղծվում են բազում արահետներ, հատումներ, գաղտնի միջանցքներ: Միջնադարյան միտքն ասես մի հոգեզգայական երևակայության հոսք է, որտեղ որքան ավելի շատ ես գտնում միավորների միջև գաղտնի կապեր ու զուգահեռներ, այնքան քո միտքը (որ միջնադարում բացառապես ընկալվում է որպես ասոցիատիվ-համադրական կարողություն) կենդանանում է, դրվում շրջանառության մեջ այս մեծ տիեզերական պտույտներում:

Մյուս կողմից` միայն գաղտնիության նորանոր շղարշները բացելիս է մարդն ակամայից բացում և իր ներքին շերտերը, սկսում տիրապետել իմաստներին    «դիպչելու» նրբավարությանը` ավելի ու ավելի նրբացնելով և ի՛ր ընկալումները: Գրիգոր Նարեկացին «Երգ երգոցի» իր մեկնության մեջ բացատրում է այս խորհուրդը. ավելի նուրբ նյութը պետք է պահվի ավելի կոշտ նյութական առարկայի մեջ: Այդպես եթերայուղն ամփոփված է գեղեցիկ զարդատուփի մեջ, հակառակ դեպքում այն կցնդի բաց տարածություններում: Միաժամանակ պատանին, սիրելով գեղեցիկ, նախշազարդ անոթը, ակամայից կապվում է այնտեղ ամփոփվածին: Սա շատ գեղեցիկ համեմատություն է. մենք ակամայից պահպանում ենք այն խորհուրդները, որոնց չենք էլ դիպել` շոշափելով սրանք ընդգրկող կենսական կաղապարները և պահպանելով սրանց մեջ անհասանելի պարունակությունները:

Թաքնվածության հատուկ մտադրությամբ են, թվում է, մտահղացված միջնադարյան շատ բնագրեր` որպես գլուխկոտրուկներ: Յոթնագրերում շատ հաճախ է նկատվում այդ կիսատ ասվածի միտումը: Մեկնիչը փորձում է հյուսել մերձեցումների ավելի ու ավելի խրթին, միայն նրբահայացությանը հասանելի հանգույցների զարդանախշեր, կապել նուրբ շղթաներ, կառուցել մի լաբիրինթոս: Եվ դեգերող իրերն ասես անվերջ փնտրում են միմյանց, իրենք իրենց, փարվում իրենց հետագծերին ու իմաստներին, փորձում բնակվել մի գերտարածության ու ժամանակի մեջ, սահմանել իրենց հավերժ միասնությունը:

Ս. Գ. — Գաղտնիության կամ խորհուրդների մասին կցանկանայի ասել, որ միջնադարի մարդը նորից ու նորից հոգու խնդիր է լուծել: Մենք փնտրում ենք խորհուրդ, իսկ նրանք այդ խորհրդավորությամբ են աշխարհը տեսել: Խորհուրդ ասելով նկատի ունեմ այն ամենը, ինչը թաքնված է մարդկային մտքից: Իմ տպավորությամբ` Յոթնագրյանքը ոչ թե որևէ նյութ արհեստականորեն բարդ ներկայացնելու միտում է հետապնդել, այլ ուղիղ հակառակը` նրանք փորձել են բարդագույն այդ նյութը մատչելի դարձնել: Ես կարող եմ համոզմունք հայտնել, որ այդ տեքստերում նկատելի է շատ ծանր այդ նյութը ըմբռնելի դարձնելու ճիգ:

Ե՞րբ է գրվել և ո՞վ է հեղինակել Յոթնագրյանքը

Ս. Գ. — Մենք չենք կարող միանշանակ պատասխանել, թե երբ է գրվել Յոթնագրյանքը, մեզ հասած հնագույն տվյալները 13-րդ դարից են: Քանի դեռ ճշմարտությունը բացահայտված չէ, ես կողմ եմ ավանդվածը, ավանդույթը պահելու մտքին և իբրև հեղինակ կամ հեղինակներ նշելու Դավիթ Անհաղթին, Մովսես Քերթողին, Հոմորիոնին…

Ա. Թ. — Ես Ձեզ հետ չեմ համաձայնի: Միջնադարում, ինչպես հայտնի է, կար մի միտում ևս` գիտելիքը, որ հավակնություն ուներ խորը լինելու, անպայման վերագրվում էր հեղինակություններին: Այսպես շատ գրվածքներ են վերագրվել Դավիթ Անհաղթին, Մովսես Քերթողին, Մեսրոպ Մաշտոցին և այլ բացարձակ հեղինակությունների: Անշուշտ, այս վերագրությունները հասկանալի են, քանի որ Մովսես Խորենացին, քերթողահայր համարվելով, ընկալվում է նաև որպես լեզվի բացառիկ, մինչ այդ չհնչած շերտերը վերհանող, իսկ Յոթնագրերում, ինչպես նշեցինք, առկա են ուղղակի աստվածանունությունների «հորձանքի» ամբողջ մեծ հատվածներ: Դավիթ Անհաղթի, ըստ էության միակ հայ փիլիսոփայի` անհաղթ փիլիսոփայի հետ այդ բնագիրը աղերսվել է իր այլ` իմացաբանական շերտերով: Բնականաբար, ցանկացած «անանուն» իմաստություն պետք է կապվեր այն անձի հետ, ով իմաստասիրությունը` որպես այդպիսին, բերել է Հայոց աշխարհ: Սրանք զուտ վերագրումներ են, որ կապ ունեն հավանաբար այս անձերի գիտելիքների, բայց ոչ բուն անձերի հետ:

Ս. Գ. — Յոթնագրյանքների քննության նույն ուղիով փորձել է գնալ 15-րդ դարում Թովմա Մեծոփեցին: Իր ինքնագիր ձեռագրում, որտեղ տեղադրված է Յոթնագրյանքից մի հատված, անմիջապես հետո տեղադրված է նաև Դավիթ Անհաղթի քերականությունից մի մեծ հատված, որը վերլուծված է Յոթնագրյանքի տրամաբանությամբ: Այս համակցումով Մեծոփեցին փորձել է լուծել այդ խնդիրը: Բնականաբար, պետք է վերապահումով խոսենք Յոթնագրյանքի հեղինակի առումով, բայց ես մի ճանապարհ եմ ընտրել, այն է` Յոթնագրյանքում ամբարված նյութի համեմատությունը այլ աղբյուրների հետ: Սա, կարծում եմ, կարող է լույս սփռել նաև այս խնդրի վրա:

Օրինակ` «Այբ» տառի պարագան. Յոթնագրյանքում «Այբ»-ը նկարագրվում է որպես եռաշարակ ու միահյուսակ: Այս մտքի նույնական ձևակերպում կարող ենք գտնել Սուրբ Գրիգոր Տաթևացու «Գիրք Հարցմանց»-ում և «Ոսկեփորիկ»-ում, ուր, խոսելով գծի, կետի և մակերևույթի մասին, նա «Այբ»-ի օրինակն է բերում` ասելով, թե այն եռաստեղ է, և յուրաքանչյուր ուղղահայաց ստեղը ներկայացնում է աստվածային Երեք Անձերից յուրաքանչյուրին և քանի որ Մեկ Աստվածություն է և նրանք համապատիվ են, այդ պատճառով էլ երեք ստեղները միացած են հորիզոնական գծով: «Բեն»-ի պարագայում Յոթնագրյանքներում հանդիպում ենք մեկնության, որ այն Որդի Աստծո դեպի երկիր խոնարհվելն է ցույց տալիս…

Ա. Թ. — Հայ միջնադարյան քերականության դասագրքերում, ի դեպ (Դիոնիսիոս Թրակացու քերականության հայ մեկնություններում) այդ նույն հատկանիշն «Է» (էություն) տառին է վերագրվում:

Ս. Գ. — Այո: Այս մտքի նույնական ձևակերպում ունի Սուրբ Ներսես Շնորհալին իր «Տեառն Ներսեսի խրատ ուսումնականաց մանկանց, ի դիմաց այբեւբենից տառից, ոտանաւոր տաղիւ չափոյ» բանաստեղծությունում. «Ձեւովն իւրով վարդապետէ` ըզխոնարհիլն Որդւոյ պատմէ»: Այս օրինակներով ես ուզում եմ շեշտել, որ միջնադարի մեր խոշոր մտածողները կամ ծանոթ են եղել այս նյութին, կամ այս մտածողության կրողներն են եղել, և այդ պատճառով այս մտածողությունը միջնադարի համար առեղծվածային չէր բառիս մերժամանակյա ընկալման տրամաբանությամբ: Դա մի նյութ է, որը կարիք ունենք բացահայտելու, և այն ենթակա է բացահայտման: Այդ ուղղությամբ փորձերը պետք է շարունակել: Նաև թույլ տվեք շեշտել մի հանգամանք, որ այս բնագավառում առաջին փորձը երջանկահիշատակ Պողոս Պողոսյանինն էր, ով 1980-ականներին շրջանառության մեջ դրեց այս նյութի քննարկումը:

Իրականում Յոթնագրյանքն իր մեջ պարունակում է այնպիսի գիտելիքներ, որոնց իմացությունն արդեն հարստություն է: Օրինակ` նույն Թովմա Մեծոփեցու ձեռագրում հանդիպում ենք մի այնպիսի դրվագի, խոսքս դաստառակի պարագային է վերաբերում, երբ Մաշտոցը յոթ ձայնավորները Աստծուց ստանալով և հայոց այբուբենը ամբողջապես ձևավորելուց հետո վերադարձավ հայրենիք. այբուբենը ոսկետառ գրով գրեցին դաստառակի վրա, այն վեր բարձրացրեցին փայտի վրա` խաչվառ-դրոշի պես, և վերադարձան հայրենի պետության սահմաններ: Հավանաբար չեմ սխալվի, եթե ասեմ, որ սա նաև, գոնե ինձ հանդիպած, առաջին դրվագն է, երբ նշվում է, թե երբ Մաշտոցը վերադարձավ Հայաստան: Դա համընկնում է 405 թվականի Զատկական Ավագ շաբաթին: Ինչո՞ւ եմ սա նշում, ասելիքս այն է, թե այս նյութի մասին խորհել են նաև 15-րդ դարում, և եթե անգամ դրա մասին սկսել են մտածել միայն 15-րդ դարից, արդեն հրաշալի է, քանի որ մենք ունենք այդօրինակ ավանդույթ, չնայած որ, հաշվի առնելով Թովմա Մոծոփեցու կշիռը և հեղինակությունը, նա իրեն թույլ չէր տա հնարել այդպիսի բան, եթե իրեն արդեն իսկ հասած չլիներ այդ տվյալը:

 

Ա. Թ. — Այստեղ մենք նորից բախվում ենք երկու բացարձակ հակամետ մտածողությունների: Ներկայիս մշակույթի մեջ գործում է հանրայնացման սկզբունքը. որքան ավելի համասփյուռ է գիտելիքը, որքան այն ավելի կենսունակ է, այսինքն` որքան ավելի մեծ «ֆիզիկական տարածություն» է զբաղեցնում, այնքան ավելի անհրաժեշտ է և այնքանով ավելի ճշմարիտ: Միջնադարում որքան գիտելիքը թաքցված, անվերջ փնտրտուքի և երազանքի ենթակա է, որքան «ոչ կիրառելի» է, այնքան ավելի կենսական է և աստվածային: Մենք դեռևս չգիտենք` ինչպես մերձենալ միջնադարյան տեքստերին, մենք պետք է սովորենք. և եթե ակնկալում ենք, որ դրանք մեզ ինչ-որ բան են տալու շոշափելի առումով, ներկայիս իմաստով, ապա պետք է հիասթափվենք` նրանք մեզ ոչինչ չեն տալու` բացի ինքներս մեզանից:

Ս. Գ. — Հիանալի է, բայց ես համամիտ չեմ: Յոթնագրյանքի ուսումնասիրությունը և ճանաչումը մեզ, նվազագույնը, տալու է մշակութաբանական խնդրի լուծում: Այն մեր մշակույթի կարևորագույն ու մեզ համար առայժմ անհայտ բաղադրիչի ճանաչում է բերելու, ու քանի որ մենք, ունենալով, այն չենք ճանաչում, ուրեմն կանգնած ենք փակ դռան առջև, և բանալիները հենց Յոթնագրյանքներն են:

 

Անդին 6, 2017

Կարծիքներ

կարծիք