Էթնոսի պահապանը

Հեղինակ:

IMG_040500

1

Մեր զրույցը զուգահեռ համեմատությունների տեսքով է լինելու և զերծ անցյալ հարցերի անօգուտ պրպտումից : Դիտելու ենք իրողություններ, որոնք ընդհանուր միջուկ ունեն, բայց ժամանակի մեջ գոյում են կտրտված, առկախ եզրերով: Սակայն դրանք հարաբերվում են, և պարագծված են հնագույն մի կոթողի շուրջ, որը հանդիսանում է մարդուս պատմության մշակութային սկիզբն ու հենքը:

Փորձելու ենք մոտենալ ու թակել այն գոց ամրոցի դարպասը, ուր բույն ունի դրած բնության մեծագույն քերթվածքներից մեկի` էթնոսի, էթնիկ ծագումնաբանության ու հենց դրա ծննդի առեղծվածը: Մեզ հառված է լինելու անհայտ մի ոգու զննիչ հայացքը. ամեն քայլափոխի հետ առնելու ենք նրանից հորդող ուժի կեծկլտուն, հարահոս ու անկաղապարելի բնույթը, որի հարազատությունն իսկ մեզ կօգնի լսել պարսպից այն կողմ գտնվողի շնչառությունը:

Խոսքի առանցքը անմահության նյութն է: հյուլեն, ինչից կազմավորված է հավերժը, և այն ժամանակի հետ նույնացնելու թյուրիմացությունը, որի շփոթում հայտնվել էր ամենահին և ամենակարող տիրակալ Գիլգամեշը: Ահա նա, ով շվար ու հուսահատ ցցվել է ընկերոջ դիակի առջև և մտորում է ժամանակի կանգի կամ այն ետ շրջելու զորության շուրջ: Ի՞նչ է մահը: Թևաթափ ու անմխիթար է Գիլգամեշը: Բայց Իմաստունները բացում են նրան անմահության պտղի, դրա գոյության ու գտնվելու վայրի գաղտնիքը, և մարդը ելնում, ճամփա է ընկնում Եփրատն ի վեր` դեպի Հայկական բարձրավանդակը: Բայց այստեղ անմահության պտղի պահապան Ութնափիշտիմը մերժում է Գիլգամեշի խնդրանքը: Սակայն մի առասպել է պատմում նրան` իր առասպելը, որում այլաբանում է սեփական անմահության գաղտնիքն ու Մաշու (Մասիս) լեռան խորհուրդը:

Այդ առասպելը` համաշխարհային ջրհեղեղը, երեսուն դար հետո թխվում, դառնում է Բիբլիա : Ութնափիշտիմը անվանափոխվում է Նոյի, իսկ պոեմի օձը, կինն ու անմահության պտուղն արդեն այլասերված տարբերակով դառնում են այդ գրքի բնաբան: Անմահությունը վերածվում է անընդմեջ, անշառ և անպատասխանատու հաճույքի խայծի` դրախտի: Հնագույն մշակութի նվաճումները անմատչելի են մնում մի շարք և հիմնականում այն պատճառով, որ գործում է մեկ այլ որոշիչ. խորթ է էթնիկ աշխարհակալումը:

Պատումի էությունը մնում է անըմբռնելի, բայց հիմնարարը, ինչն ընկալելի է մինչև ենթագիտակցության աստիճան, յուրացվում է: Ենթագիտակցության խորքը թափանցող պատկերը, գործողությունը կամ ձայնային ելևէջը բնահուն և խաղաղ մուտք են դեպի մարդկային սիրտը: Սրանք չեն քննվում և կասկած չեն հարուցում: Նրանց զորության գաղտնիքն այն է, որ խարսխված են բնության այս կամ այն զարկերակին: Ավելի ուղիղ` երկնային կարգին. նրա` համակարգ ձևավորելու հատկությանը` ներքին պայծառատեսությանն ու դրանով բանելու անխաթար սկզբունքին:

Համակարգերի ընդօրինակումը պատմական անհրաժեշտությո՞ւն է, թե՞ ոչ: Բայց դրանց խեղաթյուրման հետևանքը լինում է այն, որ համակարգը զրկվում է իր կենսական նշանակությունից: Երևույթը կտրվում է իր ակունքից և վերաճում է գաղափարի` մտքի սոսկության: Դա նույնն է թե նույնն են կենդանի մարդն ու ժամանակ անց` նրա պատկերով գերեզմանաքարը: Սա մշակույթների փլուզման մեխանիզմն է, քաղաքակրթությունների անկման ցեցը: Սա պոեմի համաշխարհային չարիքն է (Խումբաբա), որի դեմ պատերազմում և հաղթում է Գիլգամեշը, բայց` Էնկիդուի օգնությամբ և Իմաստունների ցուցումով:

Ամբողջ պոեմը համակարգերի շղթա է: Ոչ մի հերոս և ոչ մի երևույթ միանշանակ բացատրություն չունի: Ամեն ինչ բազմաշերտ է և ամեն ինչ շարժման, բնահուն և անկանգ երթի մեջ է: Ասենք, հենց Գիլգամեշի ճամփա ելնելը. սա գետի հոսանքն ի վեր, դեպի ակունք ու ծննդավայր դարձող ձկների վտառն է, որ գալիս է նոր կյանք և շարժման նոր սկիզբ ազդարարելու : Սա մեծ շրջապտույտն է, մեռնող ու հարություն առնող բնության խորհրդանիշներից, որը մեծ շուքով տոնվել է մեր լեռնաշխարհում: Հայկական վիշապաքարերը, որոնք կանգնած էին քաղցրահամ ջրերի ակունքներին, դրա վկայությունն են: Նրանք հսկում էին մեծ շրջպտույտը: Վիշապը բնության հիմնական տարերքների (հող, ջուր, օդ, կրակ) պատկերավոր համատեղումն է, խտացումը և երկրպագության առարկան: Վիշապաքարերի մշակութային շերտը, ինչպես նաև առկա ժայռապատկերների ժամանակագրությունը համընկնում կամ ավելի հին է, քան շումերական մշակույթը: Այստեղ ուրվագծվում է նաև Գիլգամեշի` հենց Արարատ գալու հիմնական պատճառներից մեկը: Սա այն դաշտն է, ուր պաշտամուքի հիմնաքարը բնությունն է, նրա օրինաչափությունները:

Ուշգրավ է հայ-շումերական ընդհանուր «արագիլ» բառը: Այս թռչունի չուն աշխարհագրական նույն տարածքների օդային կապն է, և կատարում է նույն շրջապտույտը, ինչ ձուկը: Արագիլը (Արարատ եկող և Արարատից գնացող) տեղայնացված է Արարատի հետ, քանզի նա այս հովտում է սերունդ տալիս: Արագիլ – Գիլգամեշ: Գիլը ներքին ձայնն է, մայր բնության կանչը, սրտազարկը, նրա հնչյունային միավորը: Գիլգամեշի և Ութնափիշտիմի միջև ընկած ճանապարհը կանխորոշված ընթացք է, բնահուն խոսք:

Գիլգամեշը սրտի կանչով եկողն է, ներքին ձայնը, երկնքի շաղկապը: Այդ ձայնը նաև Ութնափիշտիմի սկիզբն է: Երկնքի մատը խառն է այստեղ նաև էշի իմաստով – այս կենդանին հստակ կողմնորոշվում է աստղային երկնքի նշաններով: Նրա հետագծով փորված ակոսը ապահովում է ջրի ինքնահոս ընթացքը կիրճից դեպի հարթավայր: Ինչպես նաև ժամանակի խոսուն զգացողությունն այդ կենդանու մեջ հուշում է, որ Գիլգամեշի` Արարատ գալը բնազդային արմատ ունի: Այն ենթագիտակցության խորքում նստած պարզ ու անվիճելի պահանջ է, որն արթնանում է իր ժամը լրելուն պես:

 

2

Կարծել, թե Ութնափիշտիմը կենդանի արարած է, նշանակում է նմանվել այն արկածախնդիրներին, ովքեր տապան են որոնում Արարատի լանջերին: Բայց Գիլգամեշն ու նա զրուցել են` ի՞նչ լեզվով, և ի՞նչ զրույց էր սա: Մարդը եկել էր անզեն, առանց թարգմանիչների: Նախ բացառենք, թե Գիլգամեշն իր պապերի երկիրն էր եկել, սա թողնում ենք ընթերցողին, ինչպես Ութնափիշտիմի անմահության հանելուկն է թողնված մեզ: Ի՞նչ երևույթ է իր մեջ պարփակում այս անմահ պահապանն ու նրա առասպելը:

Նրա մասին բոլոր տվյալները հստակ են: Ապրում է լեռան վրա, մի լճի ափի մոտ: Անցել է Հին աշխարհի կործանման միջով և հանդիսանում է Նոր աշխարհի սկիզբը: Հենց նա է խռովում Գիլգամեշի սիրտը, ոչ միայն արգելում կամ ի չիք է դարձնում արքայի նկրտումները, այլև բազմապատկում և խճճում մեզ հուզող բոլոր հարցերը: Զարմանալի չէ, որ նա չի ուզում տալ պտուղը, այլ այն, որ ո՛չ նրա առասպելը և ո՛չ էլ ինքը պատկերացում չեն տալիս մեզ այդ պտղի բնության ու շնորհի մասին: Ողջն այլաբանություն է: Իսկ Ութնափիշտիմը` որպես անմահության մարմնացում, լրիվ անհեթեթ ու անհույս գոյություն է: Սերունդ չի տալիս, ոչինչ չի ստեղծում և ոչ մի բանով զբաղված չէ: Ոչ հոգս և ոչ էլ կենսական տվայտանք, կամ վիճակ: Ուղղակի անօդ տարածք:

Բայց շուտով դեպքերի ընթացքը մի ուրիշ հուն է մտնում, և Գիլգամեշը կարողանում է քաղել անմահության պտուղը: Սակայն այստեղ էլ ոչ մի բացատրություն ու զրույց չկա դրա բնույթի մասին: Դարձյալ այլաբանություն է և տարօրինակ հանգուցալուծում, հազար ու մի փորձություն, անցում դժվարությունների միջով, և հսկայական տարածքներ կտրած մարդը, ով հասել էր իր նպատակին, հաջորդ պահին արդեն ոչինչ չի ձեռնարկում, որպեսզի փրկի անմահության պտուղը: Փոխարենը անտարբերությամբ հետևում է, թե ինչպես է այն կորստյան մատնվում:

Մինչդեռ, ա՛յս պահի մեջ է ողջ ստեղծագործության շեշտը: Այս տեսարանն է այն կետը, որտեղ հատվում ու բացահայտվում են բոլոր մուտքերն ու ելքերը, և որտեղ բոլոր հանգույցների կծիկն է խտացվում: Իսկ դրանց թելերը ձգվում են հեռու և գտնվում են Իմաստունների ձեռքում: Ովքե՞ր են այդ մարդիկ և ի՞նչ է նրանց հայտնի: Ինչո՞վ է պայմանավորված նրանց իմաստությունը: Տարօրինակ է և այն, որ Գիլգամեշին հասցնելով Ութնափիշտիմի դուռը, փշրում են այն թյուր պատկերացումը, թե Ութնափիշտիմը կենդանի արարած է, թե անմահության պտուղը նյութական է: Ուրեմն ինչու՞ էին նրանք Գիլգամեշին հազարավոր կիլոմետրեր հեռու ուղարկում, երբ իրենց հայտնի էր պատասխանը: Ի՞նչ անհրաժեշտություն էր սա: Ի՞նչ է իր մեջ թաքցնում աշխարհագրական այդ ճշգրիտ վայրը: Ի՞նչ դիտակետ է բացվում այդտեղից, և ու՞ր կամ ինչի՞ն են ուզում սևեռել մեր հայացքն այդ Իմաստունները: Չմոռանանք, որ գործ ունենք քաղաքակրթության այն բնօրրանի հետ, որը մարդկությանը տվել է գիր, թիվ, թվային համակարգեր, ժամանակի միավորներ, մետաղամշակում, ճշգրիտ գիտություններ և դրանց պսակը` աստղագիտությունը:

Արտաքուստ աննշան ու հպանցիկ է Իմաստունների դերը ստեղծագործության մեջ: Նրանք ստվերում են կանգնած, բայց ամենուր զգացվում է նրանց ներկայությունը: Իմաստուններին ճանաչելու բանալին Էնկիդուն է: Նրա հայտնությունն ու մահն անսպասելի, գրեթե հանկարծակի բնույթ են կրում Գիլգամեշի կյանքում, և միայն այս դեպքում է, որ հանդես են գալիս Իմաստունները: Սկզբում նրանք Էնկիդուին ուղեկցում են դեպի Գիլգամեշը (նժարելու քաոսային ուժը), իսկ ժամանակ անց նրա մահով Գիլգամեշին են ուղեկցում դեպի Ութնափիշտիմը (ցույց տալու աստվածային դրոշմը տարերքի մեջ): Նրանց ունեցած զենքը սպասումն է, պահի հասունացումը: Մերթ համբերատար սպասում են Էնկիդուի հայտնվելուն, մերթ էլ` թե երբ Գիլգամեշը պատրաստ կլինի լսելու հարցը: Նրանք մեզ ցույց են տալիս իրենց բնակության վայրը. դա ժամանակի հոսքն է: Իսկ ավելի հստակ` ուղիղ գործընթացներ մարդու կենսաբանական կյանքում, դրանց աստիճանական կամ փուլային էջերի խորհուրդը:

Էնկիդուն  բնաձույլ մարդն է: Այսինքն` մեր կերտվածքից անբաժան մի երևույթ, կարևորագույն բաղկացուցիչ: Էնկիդուի հայտնությունն ու մահը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ Գիլգամեշի սեռահասուն դառնալն ու դրա ավարտը: Այն ուղիղ առնչված է այլակերպվող երկնքի նշանի հետ և հետադարձ շաղկապված է անմահության պտղի, Գիլգամեշի, Ութնափիշտիմի կնոջ և պահապան օձի հետ: Իմաստունները բնության, երկնային կարգի ու համաչափության խորհուրդն են: Նրանց հետնորդներն այն քուրմ-արքաներն էին, որ Արարատի լանջերին փռված սոսյաց անտառներում գուշակություն էին անում ծառի, նրա տերևների դիրքի ու սոսափի օգնությամբ: Դա նույնն է, թե Տիեզերքն ունկնդրել: Եթե երկինքը հանդուրժում է պայծառատեսության գոնե կես հնար, ապա այնտեղ շողշողում է բոլոր քաղաքակրթությունների նախանշված ելքը` վերադարձ դեպի բնություն:

Էնկիդուի մահը ողբացող Գիլգամեշը նշան է: Այն մեր տրոհվող կյանքի` վերարտացրվող լիցքերի, մեր հույզերի և անծիրի փոխհարաբերության քննումն է: Սա բանական արարածի խորհուրդն է, բանականության մաքուր դրսևորումը, նրա ընդվզումն ու հարցադրումը, մարդկային էության, նրա որոնումների անհագուրդ ու անհաս հավերժական գագաթն է և ոչ թե որպես միտք կամ հայեցողություն, այլ զուտ ապրվող զգացողություն, նրա առարկայական տեսքը: Մի՞թե ցնորք է այս կյանքը, կամ ինչպե՞ս կարող է սպառվել այն: Մի՞թե հավասարապես կործանման են դատապարտված խինդ ու տառապանք, սեր և ամենայն մեր ապրումները: Այդ ո՞ր հույզն է օժտված անկործան լինելու զորությամբ: Կա՞ գեթ մեկը: Չկա՛ պատասխան, չկա՛ մուտք Աստծո աշխարհ: Իմաստուններն ա՛յդ դռներն են հսկում: Աշխարհն ունի անփառունակ օրինակներ, թե ինչ է լինում, երբ մարդը փորձում է խցկվել այնտեղ ու խոսել Աստծո անունից:

Էնկիդուի մահը ողբացող Գիլգամեշը համաշխարհային դրամայի կենտրոնն է: Ուղղակի, թե անուղղակի, այս ողբի շուրջն են պտտվում բոլոր դրամաները: Բազմազան են դրսևորումները, հանգուցալուծումները` տարբեր, մինչև անգամ կա աճպարարության կիրառում` հարություն տալ մեռածին, բայց այս ողբի էությունը Գիլգամեշի խելագարությունն է: Այդ խելագարության պատճառի մեջ է դրամայի գաղտնարանը, որը եղել ու մնալու է, քանի դեռ զարկում է գեթ մեկ մարդկային սիրտ:

 

3

ա

Գիլգամեշի Արարատ գալն ու անմահության պտղի տառացի ըմբռնումը պատմական չարիքների, ավերածության ու պետականության կորստի աղբյուր հանդիսացավ մեր ազգի համար: Այն մի սով հարուցեց, որի առաջին մարմնավորումն ազգային հիշողության մեջ Շամիրամն է: Հետո եկավ Հռիփսիմեն, հետո` Եղեռնը: Գործիքներն ու գործելաոճերը տարբեր են, բայց մղումը նույնն է` աստվածային կրակին տիրանալու տենչը:

Ի դեպ, պնակիտները հայտնաբերվել են Շամիրամի թագավորած Նինվեի ավերակներում: Քաղաքակրթությունը որոշիչ մի հատկություն ունի, ներքին ու ակամա պահանջ: Այն հանրագումարի է բերում իր նվաճուները կործանումից առաջ: Այն կարող է արտահայտվել գեղարվեստի, ճարտարապետության այս կամ այն ձևի կամ էլ հանրագիտարանի ու գրադարանի տեսքով: Մեզ մոտ այդ գործն էպոսն է կատարում:

Թերևս, Գիլգամեշից հետո Արարատ եկողներից ամենաազնիվը նա էր: Արա Գեղեցիկից առավել շքեղ ու պարթև կազմվածքով տասը Արա է կանգնեցնում ժողովրդին ի տես, որ ցույց տա, թե իր որոնածը մարմին չէ կամ ոսկի: Չնայած որ ասորական արձանագրությունը վկայում է հայոց հեթանոսական կենտրոնի` Մծբինի թալանի մասին, որի մեջ պատկերված տաճարը ներսից սյունազարդ է, սյունաքարերն իրար կապարով ագուցված : Ճարտարապետական միտքը վաղուց էր ծաղկած, սա հուշում է այլ գիտելիքների առկայությունը:

Ի՞նչ էր որոնում այս չքնաղ կինը:

Հատկանշական է, որ Շամիրամը տեսնում է այնինչը, հանուն որի եկել էր, նույնիսկ տանում է իր հետ: Բայց այն չի գործում և չի մերվում նրա կենսաբանական տեսակի հետ: Այն մեռած է նրա համար: Վշտացունց, հզոր ու անհաշտ ասորուհին պայծառափայլ բռնկում է ապրում և : մատնում իրեն: Նա հրամայում է իր հավատարիմ շներին լիզել Արայի վերքերն ու կենդանացնել նրան: Այս շները հեթանոսական մեսիայի  սև ու սպիտակ շներն են: Չգիտես ինչու, բոլորովին անհիմն ու անսպասելի, այս շները հայտնվում են նաև խաչելության տեսարանում` հավատացողի և չհավատացողի կերպարներով, որոնք զուրկ են որևէ կենսական նշանակությունից և կտրված իրենց արմատից, բայց պահպանում են պատկերային սիմետրիան:

Շամիրամին ցույց է տրվել անմահության պտղի բանալին: Մինչև Ութնափիշտիմին հասնելը և նրա հետ զրուցելը Գիլգամեշը հյուընկալվում է կարիճ-մարդկանց մոտ, որոնք ցերեկը հանգստանում, իսկ գիշերն աշխատում էին: Աստղադիտարանում է Գիլգամեշը պատրաստվում հանդիպել Ութնափիշտիմի հետ, այստեղից է սկիզբ առնում դեպի անմահության պտուղը տանող ճանապարհը: Արդյոք Գիլգամեշի օրոք եղե՞լ է Շղթայվածի առասպելը: Այո, եղել է: Դա այն տասներկու կրկնակի ժամն է, որ հիշատակում է Գիլգամեշը: Դա այն անձավն է, որի միջով ձգվում է միակ ճամփան դեպի Ութնափիշտիմը: Այն մեր Տիեզերքի ճանաչողության ժամանակային բանաձևն է, բազմախորհուրդ, հստակ ու մեկնելի աշխարհընկալումը: Սա ժամանակի սկզբի շոշափելի պատկերն է:

Տապանի մեջ ամենայն կենդանի զետեղելը, ինչպես նաև ժայռի մեջ շղթայվածի փակվելը ոչ այլ ինչ է, քան ժամանակի շուռ տված ընթացքը: Հոր անեծքը` մեր էությանն անհարիր այս երևույթը, բացատրություն է ստանում: Հայրը վերջին օղակն է, նրա միջից է ելնում մարդը, և նրա միջով է կատարվելու վերադարձը:           Ժամանակի հետընթացը մեր հայացքը կենտրոնացնում է տիեզերածնությանը, ա՛յն պահին, ա՛յն նախաստեղծ վիճակին, երբ ամենայն ինչ համատեղ եփի մեջ էր: Սկիզբը ոչ թե մի կետում խտանալու ունակությունն է, այլ տրոհման գործընթացը: Փոթորկումները տևում են այնքան, մինչև որ բանականությունը կարողանա բնություն դառնալու ճամփան գտնել, հանգել ջրի: Սա Աստղիկն է, հայոց դիցարանի հրաշքը: Աստղիկի իջնելը Արածանի, գետում լողանալը նախաստեղծ վիճակի ու նրա ելքի փոխաբերականն է: Մուժը, որի մեջ նա կոծկում է ամբողջ բարձրավանդակը, նույն ցնորածին սկիզբն է: Լողացող աստվածուհու մարմինը տեսնելու վառքով պատուհասված այրուկները, որ հրե լաստեր են արձակում գետն ի վար և խարույկներ բոցում բլուրներին ու լեռների կատարներին, որպեսզի պատռեն մշուշը` նույն տրոհման վիճակն է, նրա փոխաբերականը: Այդ կրակներն ու մուժը նաև պատանիների հոգեվիճակն է, նրանց առնանալու այլակերպման համեմատականը:

Որքան էլ պատմագիտությունը փորձել է հայ հեթանոսական դիցարանի գահին որևէ ուժ բազմեցնել այս կամ այն տեսքով` չի ստացվել, չի ստացվի, որովհետև դա կեղծիք է, հորինվածք: Սա լեզվի հունականացման փորձի կամ նրան ասորական թեքում տալու դարավոր խեղաթյուրման արդյունք է: Բուն նպատակը աշխարհընկալման արմատի հետքը կորցնելն էր, շեղելը: Իրականում մեր դիցարանը ուղղաձիգ չէ, և ստորակարգում չկա այնտեղ: Այն շրջանաձև է, և ոչ մի աստվածություն գերապատվություն չունի: Հարթության վրա շրջան է, տարածության մեջ` գունդ: Այն գոտևորող աստվածությունները հսկում և արտացոլում են նրա ներսում ընթացող երևույթները: Շրջանի կամ գնդի կենտրոնում կանգնած է Անտեսանելի և Անշոշափելի արարչությունը, հավերժական այլակերպությունը: Նրա ժամանակային միավորը հեթանոսական մեսիան է` իր սև և սպիտակ շների հետ, պատկերային տեսքը երկնակամարն է, աստղազարդ երկինքը, իսկ ձայնային ամփոփը` (360о = 36 տառ) հայկական այբուբենը:

Այս 36 սյուների վրա է կանգնած Զվարթնոցի տաճարը` որպես կաթիլ արև, որպես սլացքի մեջ մի պահ սառած, քարացած լույս: Նրա բոլորակողմ, կենտրոնախույս հղացումն այնպիսին է, որ անկախ հարթության մեջ դիտորդի գտնվելու կետից նրա առջև միշտ հառնում է նույն տեսարանը: Սրա ենթատեքստը այն է, որ ուր էլ մարդը կանգնած լինի, կանգնած է տիեզերքի կենտրոնում: Զվարթնոցը արևն է, նախահայրը, համակարգի և մարդու հարաբերության գաղտնագիրը` արտահայտված հնչյունային համակարգի տեսքով: Այն միջից էլ է արև. հիմնապատերից ներս սյուների դասավորվածությունը հավասարաչափ, քառաթև խաչն է պարագծում: Ասես թե ազդարարվում է հենց նոր բռնկող աստղի ծնունդը, նրա առաջին լույսի թիռը… Նրա մեջ կանգնած մարդը կանգնած է իր սկզբի մեջ: Նա երկնքի առանցքն է, կազմակերպված և ուղղորդված միտքը` որպես բացարձակ արագություն, դրա գագաթը:

Նման մտահորիզոն չէր կարող ձևավորվել առանց աստղագիտական ճանաչողության: Ավելի շուտ բնական գիտությունների և աստղագիտության մեջ խորամուխ եղած միտքն է, որ կերտել ու ճշգրտումներ է մտցրել կյանքի ծագման առեղծվածի, Տիեզերքում մարդու գոյության և նրա հետ հարաբերվելու պատկերացումների մեջ: Սրանց հիմնաքարը, սկիզբը կենսաբանական ձեռքբերումներով է սկսվում: Մեր նախնիները սկսել են իրենցից: Մարդու ճանաչելու արահետները հեռանում են դեպի երկինք, և աստղադիտարանների ծնունդն անխուսափելի է այս գործում:

Հայկական լեռնաշխարհում հնագույն աստղադիտարանների առկայությունն անվիճելի փաստ է: Վերջին հայտնի կենտրոնը Աշտիշատում էր, Գիսանե տաճարը: Այս տաճարն առանձնակի նշանակություն և ակնածանք է վայելել, նրա մասին անգամ նրան կործանողները չեն կարողացել լռել: Բայց իբր թե ոչինչ հայտնի չէ Գիսանեի գործունեության վերաբերյալ, կամ էլ հնդկական աստվածություններն էին պաշտվում այնտեղ: Պարզ է, թե այդ տաճարի ինչ լինելը որքանով էր հարազատ երազներով ու տեսիլքներով աշխարհը ճանաչելու լուսավորչականների սնանկությանը: Բուդդային կրկնօրինակողները գիտեի՞ն ինչ ասել և ինչպես ասել, որ ծածկեն, հեռացնեն իրենցից ամոթալի հետքերը:

 

բ

Եթե Շամիրամը գալիս էր թակելու հեթանոսական մեսիայի դուռը և ուզում էր ճանաչել ու ճաշակել անմահության պտուղը և քանի որ չգիտեր, թե ուր է գնում, եկել էր զենքով, ամեն գնով տիրանալու հաստատակամությամբ, ապա նրա հաջորդը եկել էր ջնջելու այն և գիտեր` ներխուժել կարելի է ամեն մի երկիր, բայց այն տիրելու համար նրա երկինքն է պետք գրավել: Մեր հողի վրա այս ամենի իրագործումը, նրա առարկայական տեսքը Հռիփսիմեն է` հայտնի կույսը:

Զարտուղի ճամփեքով մեզ կրթելու և լուսավորելու եկած այս դժբախտը սպանվում է: Հայերը մուրացկանության համար մարդ չէին սպանի: Ոչ բորոտությունը կարող էր պատճառ լինել, ոչ էլ հավանական քարոզը: Այն, ինչ կարող էր քարոզել այս կինը, ընդամենը կիսափուչ, շունչը կտրած առակաբանություն է մշակութային այն ժառանգության համեմատ, որն ունեցել ենք: Բայց սեռավարակ տարածելու համար հնարավոր է: Այս երևույթն իր մեջ արյունը պղծելու վտանգ է պարունակում և էթնոսն այլասերելու միտում ունի: Պատահական չէ, որ դեռևս անթաղ Հռիփսիմեն տեղնուտեղը կույս է հռչակվում: Կուսությունը սքողում է եկողների զենքի բնույթն ու նրա իրական տիրոջ` ախտահար Հռոմի դեմքը: Նյութապաշտ, էժանագին բնազդների առուծախի մեջ թաթախված Հռոմը հիշում է, որ մի անգամ արդեն ավարել էր հայոց դիցարանի ոսկեձույլ արձանները: Հիշում է նաև, որ գլխովին ջախջախված լեգեոններ ունի այդ հողում թողած, և մաղձի ու թույնի նոր համարժեք է գտնում, նոր գաղափար: Քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելու ծրագիրը ոչ միայն կապահովեր համընդհանուր թալանը, այլև այլազան ու զարմանազան ներգոյակցումների անարգել ներհոսքը կայսրության տարածքներից դեպի անհնազանդ և չձուլվող երկիրը: Գտնվում է և անհրաժեշտ սատրապը, ով օծված էր վրեժի հատուկ թույնով: Նրա տոհմը հայերը ջնջել էին դավաճանության համար: Սկսվում է երկիրը ներսից պայթեցնելու Հռոմի դարավոր մեքենայի սև գործը:

Հատկանշական է, որ արդեն երեք հարյուր տարի քրիստոնեությունը կար, բայց չէր գործում: Գ. Լուսավորիչը հստակ գիտեր, որ գաղափարը (մեռածի պատկերով գերեզմանաքարը) կյանքի կոչելու համար պետք էր կենդանի մարդուն սպանել: Այդ բանը ծայրահեղության հասցրին նաև Գ. Լուսավորչի ժառանգները :

Ինչպե՞ս Հռիփսիմեն գրավեց հայոց երկինքը: Նրա նահատակությունը նախ արցունք է հետապնդում, ապա` զղջում ու խղճմտանք, հետո` մեղա գալու նպատակ, և գտնում է հիմնական նշակետը` թագավորին: Թագավորը` ազգի խորհուրդը (ումից միայն անունն էր անփոփոխ մնացել), նետվում է հուսահատության գիրկը, սկսում է ձաղկել ու խարազանել յուր անձը, նզովել ինքն իրեն, ապա մեղքը քավելու ելք է փնտրում: և գտնում է: Որոշում է, ոչ ավել, ոչ պակաս, վկայարան կառուցել հանուն Հռիփսիմեի: Սա այն ժամանակ, երբ բոլոր տաճարներն ավերված ու թալանված էին արդեն, բոլոր քրմերը սպանված` իրենց կանանց ու երեխաների հետ մեկտեղ: Իսկ թագավորը ՙկույսի՚ վկայարանի քարերը շալակով էր կրում: Արարատից: Այսինքն` աստվածների հանգրվանից: Այսինքն` ձեր աստվածները մորթված են, նրանց փոխարեն ունեք: ա՛յս: Հաշված օրերում երկիրը հալվում է, իսկ պետականությունը վերականգնելու բոլոր փորձերը (սպանդը մեր օրերի խորհրդարանում) արժանանալու են Պապ թագավորի ճակատագրին:

Իրականում արդեն հազար յոթ հարյուր տարի ամբողջ պայքարը մի բառի դեմ է: Գիրը ջնջեցին, ծեսերի նշանակությունը խլեցին ու Գաղափարի նշանին հարմարեցրին տոները, գիտության վրա խաչ քաշեցին (եվրոպական ինկվիզիցիան այստեղից է սերում. այն թափանցել էր Եվրոպա թոնդրակեցիների դաժան հալածանքների արդյունքում), և երբ ամեն ինչ մոխրով ու մրուրով էր պատված, տեսան, որ ոչինչ էլ չփոխվեց և ոչինչ էլ չի փոխվելու: Սկսվում է տևական, անողոք ու ատելությամբ առլի պայքարը սոսկ մի ըմբռնումի, մի աշխարհընկալման` Աստված բառի դեմ: Անդադար ու մոլեռանդ խրթնաբանությունը ուր որ է մարդակերության հասնող վախի ու սարսափի որոգայթներում փորձում է նույնացնել Աստծո մեր զգացողությունը, Արարչին մեր արյամբ զգալու բնատուր շաղկապվածությունը չգիտես ինչի հետ, չգիտես ինչ կաղապարի մեջ և չգիտես ինչ պատկերով, բայց գլխավորը` անսեռ, այսինքն` սիմետրիայի բնածին հավասարակշռությունը սպանելու փորձով:

Այս ջանքերն անպտուղ չէին մնա, եթե Արարիչը կամ արարչությունն առհասարակ որևէ սահմանային գոտի, վերջնակետ, սահմանային պարփակություն կամ ավարտուն ուրվագծեր ունենար մեր ընկալումների դաշտում, մեր սրտի մեջ: Արարչին վերջնական տեսքի բերելու փորձից անգամ մեր լեզվամտածողությունը խելագարվում է, մեր հոգու տունը` ընկնավորում :

Մենք չենք հեռանում Գիլգամեշից, այլ քայլում ենք նրա հետ համընթաց, ուս ուսի դեպի անմահության պտուղը: Մի քայլ էլ պիտի առաջ (թե՞ ետ) գնանք ժամանակի մեջ, որպեսզի հասնենք մշակութային այն շերտին, որն ուղիղ կապ ունի նրա Արարատ գալու հետ: Այն եղել է ժամանակի սկզբից. ավելի ճիշտ` հանգուցալուծում և նախանշում է այդ սկիզբը:

Եվ այսպես, 640 թ. արաբները ներխուժում են Հայաստան: Գրավում են վարչական կենտրոնը` Դվինը, թալանում և հրկիզում այն: Ըստ տարեգրության` նույն թվականի գարնանը Դվինից մի քանի քայլի վրա գցվում է Զվարթնոց տաճարի հիմքը: Կարելի է կարծել, թե հարկը, որ արաբները հավաքում էին Հայոց աշխարհից ու հպատակ այլ երկրներից, քսան տարի շարունակ ներդնում էին, թե Զվարթնոց կառուցեն, կամ էլ հագարացու և հայ հոգևոր դասի արյունակցական կապի արդյունքն է այն:

Իրականում Գ. Լուսավորիչն առաջինը կործանում է Տիր աստծո տաճարը: Զվարթնոցը նրա խանդի ու սոսկումի առարկան է եղել: Ասում են, թե մի քանի երկասիրություններ ունի հորինած. ինչո՞ւ չեք սերտում ու լուսավորվում:

Զվարթնոցի շինարարության տարեթիվը` 640 թվականին տեղադրելն ուղերձ է: Եկեղեցականները ջանք ու եռանդ չեն խնայել` ծածկելու այս խայտառակության հետքերը, ո՞ւր են այս շինության քարերը: Գուցե Հռիփսիմեի վկայարանն այդ քարերո՞վ է կառուցված: Զվարթնոցի հարթաքանդակներից ոչ մեկը չի կրում դրվագ, նշան կամ պատկեր, ինչը հեռավոր առնչություն կարող է ունենալ քրիստոնեական գաղափարի հետ:

Ինչ որ մեկը հարցրե՞լ է, թե այդ ինչպես եղավ, որ գիր ու գրականություն ունեցող ազգը հանկարծ սկսում է էպոս շարադրել: Այն էլ` իբր թե վերջերս:

Էպոսի վերջը միհրականության սկիզբն է, պատմական այդ ժամանակահատվածում է ավարտվել երկը: Եվ առհասարակ, էպոսը գեղարվեստական, չափածո ստեղծագործություն է: Այն սկսել է էպոսի վերածվել գրական ակունքի ոչնչացումից հետո: Մեզ հասել է այդ երկի մանրացված, ընդարձակված տարբերակը: Իհարկե, սա վիճելի պնդում է, բայց` առայժմ: Իսկ Հռիփսիմեին կույս հռչակելը Ծովինարի հետ նրան նույնացնելու խորամանկ քայլ էր, մեր արյունը հաշտեցնելու և խաղաղելու ամենակարճ ուղին: Նույնը, ինչ հեթանոսական տաճարի ավերակների վրա եկեղեցի կառուցելու խարդախությունը: Մարդս գնում է իր դարավոր հիշողության, իր հնամյա հավատի ու իր նախնյաց դուռը, բայց հայտնվում է, մեղա, ամեն, ալելուիա, ալելուիայի գրկում:

Այստեղից, հայոց գրի կենտրոնի այրումից հետո Գ. Լուսավորիչը ուղղակի նետվում է ոչնչացնելու Անահիտ դիցուհու տաճարները: Այս դպրության կենտրոնում, մեհենական գրականությունից բացի, մեկ ուրիշ կարևոր խորհուրդ կար, գիտելիքների հանրագումար ու թաքնագիտություն, որը պետք էր ջնջե՛լ իսպառ, ջնջե՛լ անհապաղ: Դա հենց Անահիտն էր: Ի տարբերություն հունա-հռոմեական սեռական բարեմասնություններով շողշողացող աստվածուհիների` հայոց պտղաբերության դիցուհին հղի կին է մարմնավորել:

Մինչև Ութնափիշտիմի հետ զրուցելը եթե անմահության պտուղ որոնող արքային ոչ մի բացատրություն չեն տվել և չեն գրգռել նրա միտքը ոչ մի բանով, ապա այս կնոջն աստղագետ-քրմերը նրան ցույց են տվել միանշանակ: Պարզապես հրավիրել են արքային լռելու հղի կնոջ առջև: Ցույց են տվել նրա հազիվ նշմարելի, անորսալի, բայց մշտակա ցնծությունը, որ սպասում ու տոն է համատեղում, բայց անտագնապ է և անհասցե: Ցույց են տվել նրա աչքերի անբացատրելի կայծերը և այդ վերերկրային ու մեղմահար հայացքը, որ իրականում ոչնչի հառված չէ: Հետո ամենքը լարվել ու համրացել են նրա գաղտնի մնացող այն պատկերի առաջ, ով իր իսկ լսողությունից կառչածն է, իր ներսում արարվող պահի ու ակնթարթի ունկնդիրը, և ով երկրային մետամորֆոզի թարգմանն է այս երկրի վրա, նրա կենդանի շնչառությունը:

 

4

Ուրեմն, լճի հատակում է աճում անմահության պտուղը: Կարևոր հանգամանք է և այն, որ տեսանելի է, մեր աչքի առջև, բայց որին հասնելը միանշանակ չէ: Ի վերջո Գիլգամեշը կարողանում է սուզվել, հասնել անմահության պտղին և քաղել այն: Ապա սկսում է դեպի ափ թիավարել նավակը: Նավակում է նաև Ութնափիշտիմի կինը: Այդ նա էր գաղտնիքը հայտնել Գիլգամեշին, քանի որ սիրահարված էր նրան: Բայց ինչ-որ տեղից հանկարծ հայտնվում է ջրային օձը, որ սողում, մտնում է նավակ և կծում, թունավորում է պտուղը:

Այս պահապան օձը նույն Ութնափիշտիմն է: Օձը սոսկ ճիճու է, բայց ֆշշացող. սա ձայնի նշանն է, հնչյունի խորհուդը: Ութնափիշտիմը հնչյունային համակարգ է` այբուբենը:

Քանի դեռ տապանը լողում է, նրա ներսում բնությունը համակարգեր է ձևավորում, բայց մարդ արարածը դեռևս չկա: Հաջորդ տրոհումը չի կայանալու, և ջրերում թափառող տապանի վրա ոչ մի լույս չի ծագելու, քանի դեռ Համաշխարհային Ոգին չի գտել իր հավասարակշռության առանցքը: Բոլոր կենսաբանական տեսակների ու բոլոր հնարավոր զարգացումների մեջ մարդու համակարգը նվաճում է այն սաղմը, այն որակական հատկություն ունեցողին, որը զորու է ձայնագրել հնչյունը: Լեզուն է Համաշխարհային Ոգու սիմետրիան տիեզերքի մեջ:

Լողացող օձը տղամարդու սերմն է: Նրա կողմից պտղի կծելն ուղղակի հուշում է, թե որտեղ է կատարվում աստվածային եռակցումը` կնոջ արգանդում: Կինը գործողության կենտրոնն է, համաշխարհային ջրհեղեղը ինն ամիս, ինն օր և ինը ժամ տևողությամբ: Նույնիսկ հայտնի է, թե երբ է սկսվում ոգու և մարմնի միաձուլման ընթացը: Գաղտնագիրը Գիլգամեշի կերպարում է, մարդ / աստված հարաբերությամբ:

Կենսաբանական այս ոսկե հատմանը համախոս է նաև մեր մոլորակի տեղն ու դիրքն արեգակնային համակարգում: Նույնիսկ Երկրի դեմքը` ջուր-ցամաք հարաբերությամբ: Հատկանշական է նաև լուսնի պտույտների քանակը հղիության շրջանում (10 համակարգ է) և նրա 1/3 ժամանակային միավորը: Սա գիշերահավասարների փուլն է, Երկիր մոլորակի լուսաստվերային հերթափոխը: Իսկ Հայկական բարձրավանդակը գտնվում է Հյուսիսային և Հարավային բևեռների այդ նույն հատման տիրույթում, Արարատ լեռը կենտրոնում:

Զուգահեռները շատ են, բայց այս ամենը կառույց է, ձև ու բովանդակություն: Իսկ ի՞նչ էության արդյունք է այս ամենը: Ո՞ւր և ինչի՞ է հասել հնագույն մշակույթ կերտողների ճանաչողականությունը: Ի՞նչ ձևի մեջ են նրանք կարողացել ամփոփել ու արտահայտել ողջ թաքնագիտությունը:

Օձ-սերմը գալիս է ժամանակի սկզբից : Այն մեզանից յուրաքանչյուրն է, հաղթողը, մեր նմանակների միլիարդավոր բանակից` մենք: Մնացյալը դատապարտված է կորստյան, մնացյալը Ութնափիշտիմի տեսած հին աշխարհն է, և նրանց ժամանակի թելը կտրված է: Մեր ուշքն ու միտքը սևեռվում է ժամանակի շղթայի նոր օղակի վրա` այլակերպության գործընթացին, այն նախնական և հիմնարար վիճակին, երբ մարդկային սաղմը հասու է դառնում ձայնագրելու հնչյունը:

Անմահության պտուղը տեսնելուց և գիտակցելուց հետո Գիլգամեշը լռում է: Այս լռության հեղինակը Իմաստուններն են: Նրանք Գիլգամեշին այս օձ-սերմի դուռն էին բերում պատումի սկզբից ի վեր, այն գերիրականության դուռը, ուր շողշողում է անշնչից շնչավորի փոխակերպման ժամանակային եթե ոչ նույն, ապա նման բնությունը: Օձ-սերմը` մարդու կենսաբանական սկզբի նշանը, կրկնում է լողացող տապանի ժամանակային բնազանցությունը: Ժամանակի որևէ դրսևորման մեջ անմահություն փնտրող արքային ցույց է տրվում այդ ժամանակի իսկական դեմքը, նրա էությունը: Եվ նա միևնույն պահի մեջ մեռած է ու կենդանի: Կա ու չկա, ինչպես մայրական դրախտ վազող սերմերի բանակը: Նրանց լինել ու չլինելու մեջ ոչ մի սահման չկա, այլակերպության ոչ մի միավոր ոչ մի ուղղությամբ չի գործում: Կենսաբանական միավորը բնազանցություն է ապրում, որովհետև ժամանակն այստեղ չեզոք է, անշղթա: Բայց սերմը գտնվում է ավելի բարդ վիճակում: Նա հայտնվել է համակարգերի` հոր ու մոր միջև: Անցյալը (հոր փուլը) ավարտված է, անցյալը չկա նրա համար, իսկ ապագան (մոր փուլը) խիստ կասկածելի է ու անորոշ, ժամանակի նոր շղթա կազմավորելու հավանականությունը մեկ միլիարդերորդից (1/1 000 000 000) էլ փոքր է: Ներկան, կա-չկա  վիճակը գերիրական է: Սա հատուկ վիճակ է, հստակ նպատակով: Չեզոք ժամանակը ջնջում է սերմի նախորդ, հոր մեջ գտնվելու և այս` բացարձակ սպանդի հուշը: Հաջորդ փուլը` սերմի կողմից մայրական դրախտի նվաճումը և այնտեղ ընթացող ողջ մետամորֆոզը բնությունը դարձյալ ջնջում է մեր միջից: Բայց ժամանակն այստեղ արդեն չի կարող գործել (այն շղթայված է): Բնությունը գտնում է մեկ այլ միջոց, մաքուր էներգիա` հնչյունը:

Այս հնչյունը (բառը, լեզուն, ոգին) տապանից է սերվում, և այստեղ աշխարհի արարման գաղտնիքն է քննվում: Քանի դեռ Արարողը չի տեսել, լսել կամ շոշափել և կամ մի ուրիշ հնարով չի չափագրել իր ներսուդրսի բոլոր երևույթները, բոլոր առարկաներն ու նրանց միջև գործող դաշտերը, նրանց բնույթն ու փոխներգործությունը, կապն ու շաղկապը, և քանի դեռ չի ծածկագրել այդ ամենը որևէ համակարգի մեջ, ոչ մի տրոհում չի լինելու: Արարիչն ուրիշ ճամփա չունի` բացի իր էությունը ժառանգելու ընտրությունից: Այս բանը կրկնում է նաև մարդը: Ոչ մի ստեղծագործություն չի կարող բաղադրվել անկապ ու թափառող կամ էլ փայլուն ու ավարտուն մտքերի կուտակումից, ոգեղենության տարր ու մասնիկ պարունակող կցկտուր միավորների համախմբումից: Ստեղծագործությունը ոգու պայթյուն է, նրա մասնատված կտորների համակարգված տեսքը:

Սա երկնային կարգ է, նրա վերին, համայնն ամբողջացնող այն անխախտելիությունը, որին ենթակա է նաև Կատարյալը` Անսահմանությունը:

Ա՛յս համակարգի Արարիչը չէր կարող հեգնել, շրջանցել կամ չստեղծել Մարդուն:

 

5

Հայկական ժայռապատկերներում հաճախ են հանդիպում կնոջ և սերմի տեսարաններ, մեզ հայտնի է դրանց ինչ լինելը: Բայց մի ուշագրավ գունդ էլ կա, որ բաժանված է չորս մասի, և նրա չորս անկյուններում մարդիկ են կանգնած: Այս մարդիկ ակնառու տարբերվում են իրարից: Խստորեն ընդգծված է նրանց ֆիզիկական անհամաչափությունը: Այլ է միևնույն երևույթի հետ հարաբերվող մարդկանց կանգնելու ձևն ու պահվածքը: Իսկ գնդի բաժանարար գծերը ալիքաձև են: Խոսքն այստեղ ռասայի, էթնիկ խմբերի և նրանց կազմավորող ուժի` լեզվի մասին է:

Հնչյունի ակունքը մոր սրտազարկն է: Ֆիզիկական աշխարհն իր բոլոր դրսևորումներով մասնակից է և ուղղակի ներգործություն ունի այդ զարկի հաճախականության վրա: Ավելի ճիշտ` սրտազարկը (ժամանակի կենսաբանական միավորը), կանխորոշված է երկրագնդի դիրքով: Մեր մոլորակի ճախրանքը, նրա փոխազդեցությունը մյուս լուսատուների հետ, սկսած արևի շուրջը նրա պտույտից մինչև հեռավոր աստղը, ամբողջ հարաշարժությունն` է առկա բոլոր գործոններով, այս կյանքի գամման: Սա համընդհանուր ռիթմն է, երկրային դաշտի կերպը: Սա տապանն է` Համաշխարհային Ոգին:

Բայց մոր դիրքը, մոլորակի վրա նրա գտնվելու վայրը զեղումներ է թույլատրում: Երկրագնդի տարբեր հատվածներում տարբեր է հնչյունի ղողանջը, տևողությունը, երանգն ու զրինգը: Այլ է և ձայնագրումը: Այս ելևէջների դաշտը լեզուների ոստանն է, նրանց սերող հնչյունի ծննդավայրը: Ամեն քար ու թուփ, ծառ, ծով, գետ ու ամեն ավազահատիկ մասնակից է լեզվի կազմավորման գործին: Նաև արեգակնային փոթորկումները, սավառնող Երկրի սվսվոցը, նրա ընդերքի գալն ու այնտեղի հրահալ, արեգակնային նույն խռովքները և այդ ամենի վկան` լեռը:

Լեռը հանգույց է, երկրի ու երկնքի միջև տուրևառնող էներգիաների միաձույլ տրոփյունն է, նրանց կենդանի, ներկա հաղորդությունը: Այդ սրտազարկերի արձագանքն ու արձանագրիչը բառն է: Բառն էներգիա է: Այլակերպված համակարգ, որտեղ առարկայի, նյութի կամ երևույթի ինքնությունը պահպանում է իր լիցքային ամբողջությունն ու կազմը: Լեզուն անսահմանության մանրակերտն է, գոյություն ունեցող ամենայն ինչի հնչյունային բովանդակությունը:

Այբուբենը Համաշխարհային Ոգու ձայնային մոդելն է, նրա մաքուր էներգակիրը, որը մարդու համակարգի մեջ դառնում է արյան բաղադրություն, էթնոսի հարուցիչ:

Լեռը լեզվի նշանն է, Հայրենիքի խորհուրդը: Տապանը մեկն է, բայց ամեն մի լեզվաընտանիք իր Արարատն ունի: Լեզուն Համաշխարհային Ոգու հենարանն է, նրա զինակիցն ու զենքը:

Երկիր մոլորակը չունի մի ուրիշ օրինակ, որտեղ այդքան խտացված լինեն լեզուներն ու լեզվաընտանիքները, ինչպես Կովկասյան լեռնաշղթայում: Այս լեռները պարզապես ճառագում են ոգեղենության մեջ: Պատահական չէ, որ Պրոմեթևսը  հենց այստեղ է շղթայված, և պատահական չէ, որ արծիվը նրա հենց լյարդն է կտցահարում, սա արյունաստեղծ օրգանն է, էթնոսների հայրը: Հայկական բարձրավանդակը կրկնում է Կովկասյան լեռների գունազարդությունը բարբառների տեսքով: Բարբառների (շուրջ վաթսուն) առատությունն ու լեռնաշխարհի ամբողջությունը, լեզվական մեկ միավոր լինելու հանգամանքը վերապահում է այն համոզմունքը, Համաշխարհային Ոգու ամփոփ, նվազագույն շեղումներով ու տատանումներով արտացոլանքն այստեղ է ձև ու բովանդակություն առել: Համենայն դեպս, այդպես են մտածել շումերները : Անմահության պտուղ որոնող արքային նրանք ուղարկում են հաղորդության այն աշխարհագրական վայրը, որտեղ նրա մարդաբանական տեսակն ու նրա հոգևոր դաշտը չեն պատերազմում իրար դեմ: Գիլգամեշի ամբողջ կյանքը կռիվ է, քաոս: Նա հայտնվել էր երևութական ու աներևույթ ուժերի աքցանում: Գիլգամեշի ողբի էությունը, նրա գաղտնի մնացող շերտն այն է, որ այս մարդը խելահեղություն է ապրում, նրա աստվածային սկիզբը թակարդված է և արտահայտություն ու ելք չի կարողանում գտնել իրավիճակից: Բանական ընդվզումի ուժգնությունն ու թափն ուղիղ համեմատական է անելանելիության ոստայնի մեջ հայտնված հոգևոր դաշտի տվայտանքներին: Գիլգամեշն իր էթնոսի մայրամուտն է, վերջին շողքը, որ դեռ կրում է Հայրենիքի հուշը:

Էթնոսը հաստատուն, որակական զգացումների այն արմատն է, որն ի վերջո հանգում է ստեղծարար պայթյունի: Ամեն մի էթնիկ բռնկում իր հերթին ծնունդ է տալիս այդ ստեղծագործ ջիղը քայքայող և իր աստվածային հրդեհը կլլող ցեղախմբերի գոյությունը: Սրա ներքին իմաստը շարժումն է, բոլոր ուղղություններով ընթացող պայքարի սաստկացումը և ավերմունքի ու արարման ալեբախությունների մեջ մարդուն պահելը: Վառվող մարդու տենդագին, հուսահատ ու լարված պեղումները ապահովում են կենաց թրթիռների ժայթքումը և կանխատեսում կյանքի ու մահվան համբույրների մեջ մարդու բզկտումը, նրա քամվելը մինչև ամենավերջին բջիջը հանուն սկզբնական նպատակի` հույզի, կենսական լիցքերի արգասաբերության:

Չորրորդական հարց է, թե մարդն ինչ և ինչպես է ստեղծում: Ամեն ինչ ընթանում է մի օրինաչափության, սկզբունքային ու անխախտ եզրագծերի միջև: Մարդն անցնում է այն կառույցի միջով, որտեղ նրա աստվածային սկիզբը, նրա ոգեղենության աննշան հյուլեն իսկ տրոհում է ապրում: Սա է շղթայվածը: Նրա առջև հաղորդության կանգնած Գիլգամեշը գտնվում է իր մերժման մեջ մտախոհ ու արքայավայել: Նրա լռությունը ոչ համակերպում է, ոչ հաշտություն և ոչ էլ պարտություն կամ հաղթանակ: Սա աներկդիմի, հստակ ու առնական առերեսում է ճշմարտության հետ: Շղթայվածն անձավի մեջ է ոչ որպես տեսողական արգելք կամ նրա բնույթն ու հատկանիշները ճանաչելու սահմանազատում, այլ հենց նրա էության մեկնումն է, ցուցադրումը: Այսօրինակ մեկուսացումն արտահայտում է սառն, օտար, անողոք ու կամային մի անդրդվելիություն, որը բացառում է հաղորդակցման որևէ եզր: Ժայռի մեջ փակվածը բացարձակ խուլ է, միանգամայն համր և կատարելապես կույր: Չկա նրա դուռը թակող որևէ մարգարե, պատերազմով կամ խաղաղությամբ, սիրով կամ ատելությամբ, հավատի կամ չհավատի տեսքով, և անլսելի են նրան մարդկային բոլոր ձայներգումները, լինի աղոթք, աղերս, նզովք կամ հոխորտանք, ուրիշ ածանցումներ: Ոչ մի նայվածք երբևէ չի կարող հասնել նրան, արտացոլել կամ անդրադարձնել նրա պատկերը որևէ հայելու մեջ, ոչ մտատեսիլ հայեցումներով և ոչ էլ մտագար պաղատանքներով: Ոչ Շղթայվածն ինքը և ոչ էլ ժամանակը` ոչինչ չի կարող կրել նրա հուշը: Շղթայվածը ժամանակի բնազանցությունն է` համակարգերի միջև ընկած վիճակը և կենսաբանական փուլերի փոխակերպումը, արտահայտված ժամանակի տեսքով` միևնույն պահի մեջ կենդանի և մեռած էությամբ: Ոչ թե ժամանակը, այլ նրա այս բնույթն է հավերժացված անձավի մեջ որպես նախաստեղծ վիճակի նշան, որպես կենսաբանական բռնկումի արար: Սա տիեզերքի նշանն է համայնի պատկերային բանաձևը` ոչնչի և ոչնչի միջև վառվող աստվածային կրակի տեսքով… Մարդն այս կրակն է, հույզ ու զգացմունքի հրդեհը, նրա ծեքծեքացող հուրան ներկա պահի մեջ որպես հարագո տենչ ու ներդաշնակության մորմոք, որպես տրոհվող ոգեղենության խորհուրդ:

Ահա ետ դարձել և իջնում է Արարատից Գիլգամեշը: Բայց առաջին քայլը դեռ չավարտած` նրա ոտքը դողում է, երերում և վայրկանի ու վայրկյանի միջև առկայծող մի պահ Գիլգամեշը տեսնում է, որ իր ճամփան անցնում է այն նույն անձավի միջով, որով բարձրացել էր Ութնափիշտիմի մոտ: Նա շարունակում է քայլել դեպի այն կառույցը, տասներկու կրկնակի ժամերի բույնը և գիտե, որ ոչ արքա է, ոչ հերոս և ոչ էլ Գիլգամեշ: Նա այս ճամփան է:

Ամեն մի էություն իր աստվածային սկզբի գենետիկ կարոտախտ ունի, և ամեն մի էություն կանգնած է անհայտության, իր անցնելիք ճամփի, նրա անիմանալի ոլորաններից հորդող երկյուղի, տագնապի, ահի, երկմտանքների և հոգեզմայլ կանչի ու անդադար կախարդանքների արանքում, ցավի ու երկունքի միջև` որպես անմահ շղթայված: Ոչ մի արգելք չի կարող ձերբազատել մարդուն իր գնացքից, և ոչ մի բնազդ, փորձ կամ կանխագիտություն զորու չէ կանխել, խափանել կամ հետ պահել մարդուն այն տենչից, որ ձգում է նրան դեպի իր հոգու հայրենիքը` անձավ: Ուզենալով, թե չուզենալով, մտածված, ենթագիտակցորեն, անգիտակից, թե Աստծո անվան տակ թաքնվելու փորձով, հեռացնելով իրենից այդ պահը, թե ընդառաջվելով նրան` ամեն ոք ընթանում է միմիայն դեպի այդ կառույցը: Բոլոր հանգամանքներն, իրավիճակներն ու դեպքերի զարգացումը, բոլոր տեսանելի ու անտես դրդապատճառները բանում են այդ կառույցի օգտին, և մարդը գիտե դա: Այդ կառույցի ձևը, տեսքն ու կերպը, նրա ամբողջական կատարելությունը մարդն է:

Մարդն է այն անձավը, որտեղ ամենուր և ամեն ինչում առկա միտքը հարվում է նրա հնչյունային համակարգից բաղադրված պատերի մեջ և դառնում է սլացք, դառնում է արագություն ու ճախրանք:

Շղթայվածն այս տոնն է, գերագույն ազատությունը, ում մեն մի բջիջի կենսաբանական ճառագումը յոթ հարյուր յոթանասունյոթ միլիարդ անգամ յոթ հարյուր յոթանասունյոթ միլիարդ հյուսիսափայլերից էլ հուժկու պարպում է, որ գնում է փլուզելու չգոյության հիմքերը, նրա սահմանն ու անսահմանը: Կենաց թրթիռներով զինված Տիեզերքը թևակոխում է նոր փուլ, ուր ոչինչ չի կրկնվում, ինչպես մարդու կյանքում, ուր ամեն ինչ առաջին ու միակ անգամն է, առաջին ու միակ տոնը, այդ տոնի փառաբանումը, որպես ցնծություն և հաղթանակ չգոյության անծիր, անհիշատակ ու եղերական դատարկությունների ուղիղ սրտի մեջ:

ԱՅԴ ՄԵՆՔ ԵՆՔ ԿԵՆԴԱՆԻ ՊԱՀՈՒՄ ՏԻԵԶԵՐՔԸ:

 

Վերջաբանի փոխարեն, որը, ի դեպ, կարող էր լինել նաև առաջաբան…

 

Երկնքի հիմքում ընկած կամ առկա երևույթները, դրանց ամբողջական հոսքը, հետամուտ է նախնական ծածկագրի, կենսաբանական պայթյունի: Կենսաբանական բռնկումը համակարգ է, անխուսափելի ելք, որ ներառում և միաժամանակ հանդիսանում է հարցերի հարցը, անշնչից շնչավորի փոխակերպման առեղծվածը: Այդ գործընթացը համայնի կորիզն է, բուն համայնը:

Առանց հանունի կամ նպատակի, այլ զուտ որպես բնույթ, ֆիզիկական աշխարհը միտված է դեպի հույզը: Նրա ներքին մղումը տենչում և հակված է ըմբոշխնելու կենսական տրոփյունները: Ամենայն կենդանի լիցքերը բաղադրում, ավելի ճիշտ` լրում են տիեզերական հիերարխիան:

Ֆիզիկական աշխարհի խմորումները, կենաց թրթիռների շուրջ նրա բևեռումը էություն է, հակադարձելի և ամենուր առկա կարգ, որը զորու է և որը կոչված է կանխելու երկնային քաոսը: Այստեղ է բնավորված տարերքի ու արարչագործության առանցքը` այն նժարը, առանց որի չի կարող գործել կամ գոյել երկինքը, սիմետրիան: Այս համաչափմանը ենթակա է ամենայն բան:

Կյանքի ծագումը մենաշնորհ է, նախաստեղծ ունակություն, որի արարը կարող է հարուցվել միայն մեկ օրգանական կառույցի` անսահմանության մեջ: Անսահմանը կատարյալի բովանդակությունն է: Նա անսահման է այն պահից, երբ տիեզերական փուլը ինչ-որ կետում հանգել է կյանքի. այդ ակնթարթից նա այն բացարձակն է, որն ընկղմված է հավերժական այլափոխության գիրկը:

Մարդ արարածն այդ այլափոխության հաղորդակիրն է, ուղիղ հաղորդվածը… Անգոյից դեպի գոյն ընկած ճամփի դրոշմը մարդը կրում է իր մեջ մեկ այլ կախարդանքի` ոգու, իր բանական էությունը պայմանավորող գաղտնիքի տեսքով:

 

 

 

Անդին 4, 2017

Share

Կարծիքներ

կարծիք