Էթնոսի պահապանը

Հեղինակ:

IMG_040500

Էթնոսի պահապանը

1

Երկնքի հիմքում ընկած կամ առկա երևույթները, դրանց ամբողջական հոսքը հետամուտ է նախնական ծածկագրի՝  կենսաբանական պայթյունի: Կենսաբանական բռնկումը համակարգ է, անխուսափելի ելք, որ ներառում և միաժամանակ հանդիսանում է հարցերի հարցը, անշնչից շնչավորի փոխակերպման առեղծվածը… Այդ գործընթացը համայնի կորիզն է, բուն համայնը…

Առանց հանունի կամ նպատակի, այլ զուտ որպես բնույթ, ֆիզիկական աշխարհի խմորումները միտված են դեպի հույզը: Կենաց թրթիռների շուրջ նրա բևեռումը էություն է, հակադարձելի և ամենուր առկա կարգ, որը զորու է և որը կոչված է կանխելու երկնային քաոսը… Համայնը կառույց է, որի  ամբողջությունը տենչում և հակված է ըմբոշխնելու կենսական տրոփյունները: Ամենայն կենդանի լիցքերը բաղադրում, ավելի ճիշտ՝  լրում ենտիեզերական հիերարխիան…

Կյանքի ծագումը արարչության առացքն է, բոլոր հնարավոր վիճակների անսանձ, խելահեղ ու համաչափ բոլոր տարերքների դաշնության գագաթն է, արար, որը  կարող է հարուցվել միայն մեկ օրգանական կառույցի՝  անսահմանության մեջ: Անսահմանը կատարյալի բովանդակությունն է… Նա անսահման է այն պահից, երբտիեզերական փուլը ինչ-որ կետում հանգել է կյանքի. այդ ակնթարթից նա այն բացարձակն է, որն ընկղմված է հավերժական այլափոխության գիրկը…

Մարդ արարածն այդ այլափոխության հաղորդակիրն է, ուղիղ հաղորդվածը… Անգոյից դեպի գոյն ընկած ճամփի դրոշմը մարդը կրում է իր մեջ մեկ այլ կախարդանքի՝  ոգու, իր բանական էությունը պայմանավորող գաղտնիքի տեսքով:

2

Մեր զրույցը զուգահեռ համեմատությունների տեսքով է լինելու և զերծ անցյալ հարցերի անօգուտ պրպտումից1:

1.Ասենք, թե ինչո՞ւ է չքացել «Մատյան ողբերգության» պոեմի բնօրինակը, կամ քանի՞ցս և ի՞նչ հետևողականությամբ է այն աղավաղված, կամ քանի  գլուխներ են իսպառ մոխրացել այնտեղից:

Դիտելու ենք իրողություններ, որոնք ընդհանուր միջուկ ունեն, բայց ժամանակի մեջ գոյում են կտրտված, առկախ եզրերով: Սակայն դրանք հարաբերվում են, և պարագծված են հնագույն մի կոթողի շուրջ, որը հանդիսանում է մարդուս պատմության մշակութային սկիզբն ու հենքը:

Փորձելու ենք մոտենալ ու թակել այն գոց ամրոցի դարպասը, ուր բույն ունի դրած բնության մեծագույն քերթվածքներից մեկի՝  էթնոսի, էթնիկ ծագումնաբանության ու հենց դրա ծննդի առեղծվածը… Մեզ հառված է լինելու անհայտ մի ոգու զննիչ հայացքը. ամեն քայլափոխի հետ առնելու ենք նրանից հորդող ուժի կեծկլտուն, հարահոս ու անկաղապարելի բնույթը, որի հարազատությունն իսկ մեզ կօգնի լսել պարսպից այն կողմ գտնվողի շնչառությունը…

Խոսքի առանցքը անմահության նյութն է…, հյուլեն, ինչից կազմավորված է հավերժը, և այն ժամանակի հետ նույնացնելու թյուրիմացությունը, որի շփոթում հայտնվել էր ամենահին և ամենակարող տիրակալ Գիլգամեշը: Ահա նա, ով շվար ու հուսահատ ցցվել է ընկերոջ դիակի առջև և մտորում է ժամանակի կանգի կամ այն ետ շրջելու զորության շուրջ: Ի՞նչ է մահը: Թևաթափ ու անմխիթար է Գիլգամեշը: Բայց Իմաստունները բացում են նրան անմահության պտղի, դրա գոյության ու գտնվելու վայրի գաղտնիքը, և մարդը ելնում, ճամփա է ընկնում Եփրատն ի վեր՝  դեպի Հայկական բարձրավանդակ: Բայց այստեղ անմահության պտղի պահապան Ութնափիշտիմը մերժում է Գիլգամեշի խնդրանքը: Սակայն մի առասպել է պատմում նրան՝  իր առասպելը, որում այլաբանում է սեփական անմահության գաղտնիքն ու Մաշու (Մասիս) լեռան խորհուրդը:

Այդ առասպելը՝  համաշխարհային ջրհեղեղը, երեսուն դար հետո թխվում, դառնում է Բիբլիա2: Ութնափիշտիմը անվանափոխվում է Նոյի, իսկ պոեմի օձը, կինն ու անմահության պտուղն արդեն այլասերված տարբերակով դառնում են այդ գրքի բնաբան: Անմահությունը վերածվում է անընդմեջ, անշառ և անպատասխանատու հաճույքի խայծի՝  դրախտի: Հնագույն մշակութի նվաճումները անմատչելի են մնում մի շարք և հիմնականում այն պատճառով, որ գործում է մեկ այլ որոշիչ. խորթ է էթնիկ աշխարհընկալումը…

 

2.Գրագողերին ուղղված շառաչյուն մի անեծքով է ավարտվում այդ գիրքը

Պատումի էությունը մնում է անըմբռնելի, բայց հիմնարարը, ինչն ընկալելի է մինչև ենթագիտակցության աստիճան, յուրացվում է: Ենթագիտակցության խորքը թափանցող պատկերը, գործողությունը կամ ձայնային ելևէջը բնահուն և խաղաղ մուտք են դեպի մարդկային սիրտը: Սրանք չեն քննվում և կասկած չեն հարուցում: Նրանց զորության գաղտնիքն այն է, որ խարսխված են բնության այս կամ այն զարկերակին: Ավելի ուղիղ՝  երկնային կարգին. նրա՝  համակարգ ձևավորելու հատկությանը՝  ներքին պայծառատեսությանն ու դրանով բանելու անխաթար սկզբունքին…

Համակարգերի ընդօրինակումը պատմական անհրաժեշտություն է, թե  ոչ, դրանց խեղաթյուրման հետևանքը լինում է այն, որ համակարգը զրկվում է իր կենսական նշանակությունից: Երևույթը կտրվում է իր ակունքից և վերաճում է գաղափարի՝  մտքի սոսկության: Դա նույնն է թե նույնն են կենդանի մարդն ու ժամանակ անց՝  նրա պատկերով գերեզմանաքարը: Սա մշակույթների փլուզման մեխանիզմն է, քաղաքակրթությունների անկման ցեցը… Սա պոեմի համաշխարհային չարիքն է (Խումբաբա), որի դեմ պատերազմում և հաղթում է Գիլգամեշը, բայց՝  Էնկիդուի օգնությամբ և Իմաստունների ցուցումով:

Ամբողջ պոեմը համակարգերի շղթա է: Ոչ մի հերոս և ոչ մի երևույթ միանշանակ բացատրություն չունի: Ամեն ինչ բազմաշերտ է և ամեն ինչ շարժման, բնահուն և անկանգ երթի մեջ է: Ասենք, հենց Գիլգամեշի ճամփա ելնելը. սա գետի հոսանքն ի վեր, դեպի ակունք ու ծննդավայր դարձող ձկների վտառն է, որ գալիս է նոր կյանք և շարժման նոր սկիզբ ազդարարելու3: Սա մեծ շրջապտույտն է, մեռնող ու հարություն առնող բնության խորհրդանիշներից, որը մեծ շուքով տոնվել է մեր լեռնաշխարհում: Հայկական վիշապաքարերը, որոնք կանգնած էին քաղցրահամ ջրերի ակունքներին, դրա վկայությունն են: Նրանք հսկում էին մեծ շրջապտույտը: Վիշապը բնության հիմնական տարերքների (հող, ջուր, օդ, կրակ) պատկերավոր համատեղումն է, խտացումը և երկրպագության առարկան: Վիշապաքարերի մշակութային շերտը, ինչպես նաև առկա ժայռապատկերների ժամանակագրությունը համընկնում կամ ավելի հին է, քան շումերական մշակույթը: Այստեղ ուրվագծվում է նաև Գիլգամեշի՝  հենց Արարատ գալու հիմնական պատճառներից մեկը: Սա այն դաշտն է, ուր պաշտամունքի հիմնաքարը բնությունն է, նրա օրինաչափությունները:

3.Ձու-ձուկ,խավիարի հատիկ: Ձկան և խավիարի զատվելը՝ Զատիկ:  Ձու ներկելու ենթատեքստը  խորհրդանշում է ձկնկիթը:

Ուշագրավ է հայ-շումերական ըհդհանուր «արագիլ» բառը: Այս թռչունի չուն աշխարհագրական նույն տարածքների օդային կապն է, և կատարում է նույն շրջապտույտը, ինչ ձուկը: Արագիլը (Արարատ եկող և Արարատից գնացող) տեղայնացված է Արարատի հետ, քանզի նա այս հովտում է սերունդ տալիս: ԱրագիլԳիլգամեշ: Գիլը ներքին ձայնն է, մայր բնության կանչը, սրտազարկը, նրա հնչյունային միավորը: Գիլգամեշի և Ութնափիշտիմի միջև ընկած ճանապարհը կանխորոշված ընթացք է, բնահուն խոսք:

Գիլգամեշը սրտի կանչով եկողն է, ներքին ձայնը, երկնքի շաղկապը: Այդ ձայնը նաև Ութնափիշտիմի սկիզբն է: Երկնքի մատը խառն է այստեղ նաև էշի իմաստով. այս կենդանին հստակ կողմնորոշվում է աստղային երկնքի նշաններով: Նրա հետագծով փորված ակոսը ապահովում է ջրի ինքնահոս ընթացքը կիրճից դեպի հարթավայր: Ինչպես նաև ժամանակի խոսուն զգացողությունն այդ կենդանու մեջ հուշում է, որ Գիլգամեշի՝  Արարատ գալը բնազդային արմատ ունի: Այն ենթագիտակցության խորքում նստած պարզ ու անվիճելի մի պահանջ է, որն արթնանում է իր ժամը լրելվուն պես:

3.

Կարծել, թե Ութնափիշտիմը կենդանի արարած է, նշանակում է նմանվել այն արկածախնդիրներին, որոնք տապան են որոնում Արարատի լանջերին: Բայց Գիլգամեշն ու նա զրուցել են՝  ի՞նչ լեզվով, և ի՞նչ  զրույց էր սա: Մարդը եկել էր անզեն, առանց թարգմանիչների: Նախ բացառենք, թե Գիլգամեշն իր պապերի երկիրն էր եկել, սա թողնում ենք ընթերցողին, ինչպես Ութնափիշտիմի անմահության հանելուկն է թողնված մեզ: Ի՞նչ երևույթ է իր մեջ պարփակում այս անմահ պահապանն ու նրա առասպելը…

Նրա մասին բոլոր տվյալները հստակ են: Ապրում է լեռան վրա, մի լճի ափի մոտ: Անցել է Հին աշխարհի կործանման միջով և հանդիսանում է Նոր աշխարհի սկիզբը: Հենց նա է խռովում Գիլգամեշի սիրտը. ո՛չ միայն արգելում կամ ի չիք է դարձնում արքայի նկրտումները, այլև բազմապատկում և խճճում մեզ հուզող բոլոր հարցերը: Զարմանալին այն  չէ, որ նա չի ուզում տալ պտուղը, այլ այն, որ ո՛չ նրա առասպելը և ո՛չ էլ ինքը պատկերացում չեն տալիս մեզ այդ պտղի բնության ու շնորհի մասին: Ողջն այլաբանություն է: Իսկ Ութնափիշտիմը՝  որպես անմահության մարմնացում, լրիվ անհեթեթ ու անհույս գոյություն է: Սերունդ չի տալիս, ոչինչ չի ստեղծում և ոչ մի բանով զբաղված չէ: Ոչ հոգս և ոչ էլ կենսական տվայտանք  կամ վիճակ: Ուղղակի անօդ տարածք…

Բայց շուտով դեպքերի ընթացքը մի ուրիշ հուն է մտնում, և Գիլգամեշը կարողանում է քաղել անմահության պտուղը: Սակայն այստեղ էլ ոչ մի բացատրություն ու զրույց չկա դրա բնույթի մասին: Դարձյալ այլաբանություն է և տարօրինակ հանգուցալուծում, հազար ու մի փորձության  ու դժվարությունների միջով անցած  և հսկայական տարածքներ կտրած մարդը, որ հասել էր իր նպատակին, հաջորդ պահին արդեն ոչինչ չի ձեռնարկում, որպեսզի փրկի անմահության պտուղը: Փոխարենը անտարբերությամբ հետևում է, թե ինչպես է այն կորստյան մատնվում…

Մինչդեռ  ա՛յս պահի մեջ է ողջ ստեղծագործության շեշտը… Այս տեսարանն է այն կետը, որտեղ հատվում ու բացահայտվում են բոլոր մուտքերն ու ելքերը, և որտեղ բոլոր հանգույցների կծիկն է խտացված: Իսկ դրանց թելերը ձգվում են հեռու և գտնվում են  իմաստունների ձեռքում: Ովքե՞ր են այդ մարդիկ և ի՞նչ է նրանց հայտնի: Ինչո՞վ է պայմանավորված նրանց իմաստությունը… Ոչ մի իմաստուն էլ չկա. Խոսքը հնագույն մշակույթի այն իմացաբանական համակարգի մասին է, որն արտահայտություն է գտել այս երկում:

Տարօրինակ է և այն, որ Գիլգամեշին հասցնելով Ութնափիշտիմի դուռը՝  փշրում են այն թյուր պատկերացումը, թե Ութնափիշտիմը կենդանի արարած է, թե անմահության պտուղը նյութական է: Ուրեմն ինչո՞ւ  էին նրանք Գիլգամեշին հազարավոր կիլոմետրեր հեռու ուղարկում, երբ իրենց հայտնի էր պատասխանը: Ի՞նչ անհրաժեշտություն էր սա: Ի՞նչ է իր մեջ թաքցնում աշխարհագրական այդ ճշգրիտ վայրը: Ի՞նչ դիտակետ է բացվում այդտեղից, և ո՞ւր կամ ինչի՞ն են ուզում սևեռել մեր հայացքն այդ Իմաստունները… Չմոռանանք, որ գործ ունենք քաղաքակրթության այն բնօրրանի հետ, որը մարդկությանը տվել է գիր, թիվ, թվային համակարգեր, ժամանակի միավորներ, մետաղամշակում, ճշգրիտ գիտություններ և դրանց պսակը՝  աստղագիտությունը:

Արտաքուստ աննշան ու հպանցիկ է Իմաստունների դերը ստեղծագործության մեջ: Նրանք ստվերում են կանգնած, բայց ամենուր զգացվում է նրանց ներկայությունը: Իմաստուններին ճանաչելու բանալին Էնկիդուն է: Նրա հայտնությունն ու մահն անսպասելի, գրեթե հանկարծակի բնույթ են կրում Գիլգամեշի կյանքում, և միայն այս դեպքում է, որ հանդես են գալիս Իմաստունները: Սկզբում նրանք Էնկիդուին ուղեկցում են դեպի Գիլգամեշը (նժարելու քաոսային ուժը), իսկ ժամանակ անց նրա մահով Գիլգամեշին են ուղեկցում դեպի Ութնափիշտիմը (ցույց տալու աստվածային դրոշմը տարերքի մեջ): Նրանց ունեցած զենքը սպասումն է, պահի հասունացումը: Մերթ համբերատար սպասում են Էնկիդուի հայտնվելուն, մերթ էլ՝  թե երբ Գիլգամեշը պատրաստ կլինի լսելու հարցը: Նրանք մեզ ցույց են տալիս իրենց բնակության վայրը. դա ժամանակի հոսքն է… Իսկ ավելի հստակ՝  ուղիղ գործընթացներ մարդու կենսաբանական կյանքում, դրանց աստիճանական կամ փուլային էջերի խորհուրդը…

Էնկիդուն4  բնաձույլ մարդն է: Այսինքն՝  մեր կերտվածքից անբաժան մի երևույթ, կարևորագույն բաղկացուցիչ: Էնկիդուի հայտնությունն ու մահը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ Գիլգամեշի սեռահասուն դառնալն ու դրա ավարտը… Այն ուղիղ առնչված է այլակերպվող երկնքի նշանի հետ և հետադարձ շաղկապված է անմահության պտղի, Գիլգամեշի, Ութնափիշտիմի կնոջ և պահապան օձի հետ: Իմաստունները բնության, երկնային կարգի ու համաչափության խորհուրդն են: Նրանց հետնորդներն այն քուրմ-արքաներն էին, որ Արարատի լանջերին փռված սոսյաց անտառներում գուշակություն էին անում ծառի, նրա տերևների դիրքի ու սոսափի օգնությամբ: Դա նույնն է թե տիեզերքն ունկնդրել… Եթե երկինքը հանդուրժում է պայծառատեսության գոնե կես հնար, ապա այնտեղ շողշողում է բոլոր քաղաքակրթությունների նախանշված ելքը՝  վերադարձ դեպի բնություն:

Էնկիդուի մահը ողբացող Գիլգամեշը նշան է: Այն մեր տրոհվող կյանքի՝  վերարտացրվող լիցքերի, մեր հույզերի և անծիրի փոխհարաբերության քննումն է… Սա բանական արարածի խորհուրդն է, բանականության մաքուր դրսևորումը, նրա ընդվզումն ու հարցադրումը, մարդկային էության, նրա որոնումների անհագուրդ ու անհաս հավերժական գագաթն է և ոչ թե որպես միտք կամ հայեցողություն, այլ զուտ ապրվող զգացողություն, նրա առարկայական տեսքը… Մի՞թե ցնորք է այս կյանքը, կամ ինչպե՞ս կարող է սպառվել այն: Մի՞թե հավասարապես կործանման են դատապարտված խինդ ու տառապանք, սեր և ամենայն մեր ապրումները: Այդ ո՞ր հույզն է օժտված անկործան լինելու զորությամբ: Կա՞  գեթ մեկը… Չկա՛ պատասխան, չկա՛ մուտք Աստծո աշխարհ: Իմաստուններն ա՛յդ դռներն են հսկում: Աշխարհն ունի անփառունակ օրինակներ, թե ինչ է լինում, երբ մարդը փորձում է խցկվել այնտեղ ու խոսել Աստծո անունից…

Էնկիդուի մահը ողբացող Գիլգամեշը համաշխարհային դրամայի կենտրոնն է: Ուղղակի, թե անուղղակի, այս ողբի շուրջն են պտտվում բոլոր դրամաները: Բազմազան են դրսևորումները, հանգուցալուծումները՝  տարբեր, անգամ աճպարարություն կա ՝  հարություն տալ մեռածին, բայց այս ողբի էությունը Գիլգամեշի խելագարությունն է: Այդ խելագարության պատճառի մեջ է դրամայի գաղտնարանը, որը եղել ու մնալու է, քանի դեռ զարկում է գեթ մեկ մարդկային սիրտ:

4.Կենդան-կենդանի բնություն:

4Գիլգամեշի Արարատ գալն ու անմահության պտղի տառացի ըմբռնումը պատմական չարիքների, ավերածության ու պետականության կորստի աղբյուր հանդիսացավ մեր ազգի համար: Այն մի սով հարուցեց, որի առաջին մարմնավորումն ազգային հիշողության մեջ Շամիրամն է: Հետո եկավ Հռիփսիմեն, հետո՝  եղեռնը… Գործիքներն ու գործելաոճերը տարբեր են, բայց մղումը նույնն է՝  աստվածային կրակին տիրանալու տենչը…

Ի դեպ, պնակիտները հայտնաբերվել են Շամիրամի թագավորած Նինվեի ավերակներում: Քաղաքակրթությունը որոշիչ մի հատկություն ունի, ներքին ու ակամա պահանջ: Այն հանրագումարի է բերում իր նվաճումները կործանումից առաջ: Այն կարող է արտահայտվել գեղարվեստի, ճարտարապետության այս կամ այն ձևի կամ էլ հանրագիտարանի ու գրադարանի տեսքով: Մեզ մոտ այդ գործն էպոսն է կատարում:

Թերևս, Գիլգամեշից հետո Արարատ եկողներից ամենաազնիվը նա էր: Արա Գեղեցիկից առավել շքեղ ու պարթև կազմվածքով տասը Արա է կանգնեցնում ժողովրդին ի տես, որ ցույց տա, թե իր որոնածը մարմին չէ կամ ոսկի: Չնայած որ ասորական արձանագրությունը վկայում է հայոց հեթանոսական կենտրոնի՝  Մուսասիրի թալանի մասին, որի մեջ պատկերված տաճարը սյունազարդ է: Ճարտարապետական միտքը վաղուց էր ծաղկած, սա հուշում է այլ գիտելիքների առկայությունը:

Ի՞ նչ էր որոնում այս չքնաղ կինը…

Հատկանշական է, որ Շամիրամը տեսնում է այնինչը, հանուն որի եկել էր, նույնիսկ տանում է իր հետ այդ բանը: Բայց պարզվում է, որ այն չի գործում և չի մերվում նրա կենսաբանական տեսակի հետ: Այն մեռած է նրա համար: Վշտացունց, հզոր ու անհաշտ ասորուհին պայծառափայլ բռնկում է ապրում   և… մատնում իրեն: Նա հրամայում է իր հավատարիմ շներին լիզել Արայի վերքերն ու կենդանացնել նրան: Այս շները Շղթայվածի առասպելից վերցված սև ու սպիտակ շներն են: Չգիտես ինչու, բոլորովին անհիմն ու անսպասելի, այս շները հայտնվում են նաև խաչելության տեսարանում՝  հավատացողի և չհավատացողի կերպարներով, որոնք զուրկ են որևէ կենսական նշանակությունից և կտրված են իրենց արմատից.  Նպատակը կրկնօրինակումը չէ, այլ պատկերային սիմետիրայի սոսկ պահպանումը:

Շամիրամին ցույց է տրվել անմահության պտղի բանալին: Մինչև Ութնափիշտիմին հասնելը և նրա հետ զրուցելը Գիլգամեշը հյուրընկալվում է կարիճ-մարդկանց, որոնք ցերեկը հանգստանում, իսկ գիշերն աշխատում էին: Աստղադիտարանում է Գիլգամեշը պատրաստվում հանդիպել Ութնափիշտիմի հետ, այստեղից է սկիզբ առնում դեպի անմահության պտուղը տանող ճանապարհը: Արդյոք Գիլգամեշի օրոք եղե՞լ է Շղթայվածի առասպելը: Այո, եղել է: Դա այն տասներկու կրկնակի ժամն է, որ հիշատակում է Գիլգամեշը: Դա այն անձավն է, որի միջով ձգվում է միակ ճամփան դեպի Ութնափիշտիմը: Այն մեր տիեզերքի ճանաչողության ժամանակային բանաձևն է, բազմախորհուրդ, հստակ ու մեկնելի աշխարհընկալումը: Սա ժամանակի սկզբի շոշափելի պատկերն է…

Տապանի մեջ ամենայն կենդանի զետեղելը ոչ այլ ինչ է, քան ժամանակի շուռ տված ընթացքը: Ժամանակի հետընթացը մեր հայացքը կենտրոնացնում է տիեզերածնությանը, ա՛յն պահին, ա՛յն նախաստեղծ վիճակին, երբ ամենայն ինչ համատեղ եփի մեջ է եղել: Սկիզբը ոչ թե մի կետում խտանալու ունակությունն է, այլ տրոհման գործընթացը: Փոթորկումները տևում են այնքան, մինչև որ բանականությունը կարողանա բնություն դառնալու ճամփան գտնել, հանգել ջրի… Սա Աստղիկն է, հայոց դիցարանի հրաշքը: Աստղիկի իջնելը Արածանի, գետում լողանալը նախաստեղծ վիճակի ու նրա ելքի փոխաբերականն է: Մեգը, որի մեջ նա կոծկում է ամբողջ բարձրավանդակը, նույն ցնորածին սկիզբն է: Լողացող աստվածուհու մարմինը տեսնելու վառքով պատուհասված այրուկները,  հրե լաստեր են արձակում գետն ի վար և խարույկներ բոցում բլուրներին ու լեռների կատարներին, որպեսզի պատռեն մշուշը:  նույն տրոհման վիճակն է, նրա փոխաբերականը: Այդ կրակներն ու մուժը նաև պատանիների հոգեվիճակն է, նրանց առնանալու այլակերպման համեմատականը:

Որքան էլ պատմագիտությունը փորձել է հայ հեթանոսական դիցարանի գահին որևէ ուժ բազմեցնել այս կամ այն տեսքով՝  չի ստացվել, չի ստացվի, որովհետև դա կեղծիք է, հորինվածք: Սա լեզվի հունականացման փորձի կամ նրան ասորական թեքում տալու դարավոր խեղաթյուրման արդյունք է: Բուն նպատակը աշխարհընկալման արմատի հետքը կորցնելն էր, շեղելը: Իրականում մեր դիցարանը ուղղաձիգ չէ, և ստորակարգում չկա այնտեղ: Այն շրջանաձև է, և ոչ մի աստվածություն գերապատվություն չունի: Հարթության վրա շրջան է, տարածության մեջ՝  գունդ: Այն գոտևորող աստվածությունները հսկում և արտացոլում են նրա ներսում ընթացող երևույթները: Շրջանի կամ գնդի կենտրոնում կանգնած է Անտեսանելի և Անշոշափելի5 արարչությունը, հավերժական այլակերպությունը: Նրա ժամանակային միավորը հեթանոսական մեսիան է՝  իր սև և սպիտակ շների հետ, պատկերային տեսքը երկնակամարն է, աստղազարդ երկինքը, իսկ ձայնային ամփոփը՝  (360о = 36 տառ) հայկական այբուբենը…

5Այս իմացությունն է ընկած Թոնդրակյան շարժման հիմքում:

Այս 36 սյուների վրա է կանգնած Զվարթնոցի տաճարը՝  որպես կաթիլ արև, որպես սլացքի մեջ մի պահ սառած, քարացած լույս: Նրա բոլորակողմ, կենտրոնախույս հղացումն այնպիսին է, որ անկախ հարթության մեջ դիտորդի գտնվելու կետից նրա առջև միշտ հառնում է նույն տեսարանը: Սրա ենթատեքստը այն է, որ ուր էլ մարդը կանգնած լինի, կանգնած է տիեզերքի կենտրոնում: Զվարթնոցը արևն է, նախահայրը, համակարգի և մարդու հարաբերության գաղտնագիրը՝  արտահայտված հնչյունային համակարգի տեսքով: Այն միջից էլ է արև. հիմնապատերից ներս սյուների դասավորվածությունը հավասարաչափ, քառաթև խաչն է պարագծում: Ասես թե ազդարարվում է հենց նոր բռնկող աստղի ծնունդը, նրա առաջին լույսի թիռը… Նրա մեջ կանգնած մարդը կանգնած է իր սկզբի մեջ: Նա երկնքի առանցքն է, կազմակերպված և ուղղորդված միտքը՝  որպես բացարձակ արագություն, դրա գագաթը:

Նման մտահորիզոն չէր կարող ձևավորվել առանց աստղագիտական ճանաչողության: Ավելի շուտ բնական գիտությունների և աստղագիտության մեջ խորամուխ եղած միտքն է, որ կերտել ու ճշգրտումներ է մտցրել կյանքի ծագման առեղծվածի,տիեզերքում մարդու գոյության և նրա հետ հարաբերվելու պատկերացումների մեջ: Սրանց հիմնաքարը, սկիզբը կենսաբանական գիտելիքների ձեռքբերումով է սկսվում: Ճանաչողության արահետները սկսվում է մարդուց և հեռանում է, և աստղադիտարանների ծնունդն անխուսափելի է այս գործում:

Հայկական լեռնաշխարհում հնագույն աստղադիտարանների առկայությունն անվիճելի փաստ է: Վերջին հայտնի կենտրոնը Աշտիշատում էր, Գիսանե տաճարը: Այս տաճարն առանձնակի նշանակություն և ակնածանք է վայելել, նրա մասին անգամ նրան կործանողները չեն կարողացել լռել: Բայց իբր թե ոչինչ հայտնի չէ Գիսանեի գործունեության վերաբերյալ, կամ էլ հնդկական աստվածություններն էին պաշտվում այնտեղ: Պարզ է, թե այդ տաճարի ինչ լինելը որքանով էր հարազատ երազներով ու տեսիլքներով աշխարհը ճանաչելու լուսավորչականների սնանկությանը: Բուդդային կրկնօրինակողները գիտեի՞ն ինչ ասել և ինչպես ասել, որ ծածկեն, հեռացնեն իրենցից ամոթալի հետքերը:

ա.

Եթե Շամիրամը գալիս էր թակելու հեթանոսական մեսիայի դուռը և ուզում էր ճանաչել ու ճաշակել անմահության պտուղը և քանի որ չգիտեր, թե ուր է գնում, եկել էր զենքով, ամեն գնով տիրանալու հաստատակամությամբ, ապա նրա հաջորդը եկել էր ջնջելու այն և գիտեր՝  ներխուժել կարելի է ամեն մի երկիր, բայց այն տիրելու համար նրա երկինքն է պետք գրավել: Մեր հողի վրա այս ամենի իրագործումը, նրա առարկայական տեսքը Հռիփսիմեն է՝  հայտնի կույսը:

Զարտուղի ճամփեքով մեզ կրթելու և լուսավորելու եկած այս դժբախտը սպանվում է: Հայերը մուրացկանության համար մարդ չէին սպանի: Ոչ բորոտությունը կարող էր պատճառ լինել, ոչ էլ հավանական քարոզը: Այն, ինչ կարող էր քարոզել այս կինը, ընդամենը կիսափուչ, շունչը կտրած առակաբանություն է մշակութային այն ժառանգության համեմատ, որն ունեցել ենք: Բայց սեռավարակ տարածելու համար հնարավոր է: Այս երևույթն իր մեջ արյունը պղծելու վտանգ է պարունակում և էթնոսն այլասերելու միտում ունի: Պատահական չէ, որ դեռևս անթաղ Հռիփսիմեն տեղնուտեղը կույս է հռչակվում: Կուսությունը սքողում է եկողների զենքի բնույթն ու նրա իրական տիրոջ՝  ախտահար Հռոմի դեմքը: Նյութապաշտ, էժանագին բնազդների առուծախի մեջ թաթախված Հռոմը հիշում է, որ մի անգամ արդեն ավարել էր հայոց դիցարանի ոսկեձույլ արձանները: Հիշում է նաև, որ գլխովին ջախջախված լեգեոններ ունի այդ հողում թողած, և մաղձի ու թույնի նոր համարժեք է գտնում, նոր գաղափար: Քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելու ծրագիրը ոչ միայն կապահովեր համընդհանուր թալանը, այլև այլազան ու զարմանազան ներգոյակցումների անարգել ներհոսքը կայսրության տարածքներից դեպի անհնազանդ և չձուլվող երկիրը: Գտնվում է և անհրաժեշտ սատրապը, որն օծված էր վրեժի հատուկ թույնով: Նրա տոհմը հայերը ջնջել էին դավաճանության համար: Սկսվում է երկիրը ներսից պայթեցնելու Հռոմի դարավոր մեքենայի սև գործը:

Հատկանշական է, որ արդեն երեք հարյուր տարի քրիստոնեությունը կար, բայց չէր գործում: Գ. Լուսավորիչը հստակ գիտեր, որ գաղափարը (մեռածի պատկերով գերեզմանաքարը) կյանքի կոչելու համար պետք էր կենդանի մարդուն սպանել: Այդ բանը ծայրահեղության հասցրին նաև Գ. Լուսավորչի ժառանգները …

Ինչպե՞ ս Հռիփսիմեն գրավեց հայոց երկինքը: Նրա նահատակությունը նախ արցունք է հետապնդում, ապա՝  զղջում ու խղճմտանք, հետո՝  մեղա գալու նպատակ, և գտնում է հիմնական նշակետը՝  թագավորին: Թագավորը՝  ազգի խորհուրդը (ումից միայն անունն էր անփոփոխ մնացել), նետվում է հուսահատության գիրկը, սկսում է ձաղկել ու խարազանել յուր անձը, նզովել ինքն իրեն, ապա մեղքը քավելու ելք է փնտրում… և գտնում է: Որոշում է, ոչ ավել, ոչ պակաս, վկայարան կառուցել հանուն Հռիփսիմեի… Սա այն ժամանակ, երբ բոլոր տաճարներն ավերված ու թալանված էին արդեն, բոլոր քրմերը՝ սպանված՝  իրենց կանանց ու երեխաների հետ մեկտեղ: Իսկ թագավորը «կույսի» վկայարանի քարերը շալակով էր կրում… Արարատից: Այսինքն՝  աստվածների հանգրվանից: Այսինքն՝  ձեր աստվածները մորթված են, նրանց փոխարեն ունեք… այսը՜… Հաշված օրերում երկիրը հալվում է, իսկ պետականությունը վերականգնելու բոլոր փորձերը (սպանդը մեր օրերի խորհրդարանում) արժանանալու են Պապ թագավորի ճակատագրին…

Իրականում արդեն հազար յոթ հարյուր տարի ամբողջ պայքարը մի բառի դեմ է… Գիրը ջնջեցին, ծեսերի նշանակությունը խլեցին ու Գաղափարի նշանին հարմարեցրին տոները, գիտության վրա խաչ քաշեցին (եվրոպական ինկվիզիցիան այստեղից է սերում. այն թափանցել էր Եվրոպա թոնդրակեցիների դաժան հալածանքների արդյունքում), և երբ ամեն ինչ մոխրով ու մրուրով էր պատված, տեսան, որ ոչինչ էլ չփոխվեց և ոչինչ էլ չի փոխվելու: Սկսվում է տևական, անողոք ու ատելությամբ առլի պայքարը սոսկ մի ըմբռնման, մի աշխարհընկալման՝  Աստված բառի դեմ… Անդադար ու մոլեռանդ խրթնաբանությունը ուր որ է մարդակերության հասնող վախի ու սարսափի որոգայթներում փորձում է նույնացնել Աստծո մեր զգացողությունը, Արարչին մեր արյամբ զգալու բնատուր շաղկապվածությունը չգիտես ինչի հետ, չգիտես ինչ կաղապարի մեջ և չգիտես ինչ պատկերով, բայց գլխավորը՝  անսեռ, այսինքն՝  սիմետրիայի բնածին հավասարակշռությունը սպանելու փորձով:

Այս ջանքերն անպտուղ չէին մնա, եթե Արարիչը կամ արարչությունն առհասարակ որևէ սահմանային գոտի, վերջնակետ, սահման, պարփակություն կամ ավարտուն ուրվագծեր ունենար մեր ընկալումների դաշտում, մեր սրտի մեջ… Արարչին վերջնական տեսքի բերելու փորձից անգամ մեր լեզվամտածողությունը խելագարվում է, մեր հոգու տունը՝  ընկնավորում…

Մենք չենք հեռանում Գիլգամեշից, այլ քայլում ենք նրա հետ համընթաց, ուս ուսի դեպի անմահության պտուղը: Մի քայլ էլ պիտի առաջ (թե՞  ետ) գնանք ժամանակի մեջ, որպեսզի հասնենք մշակութային այն շերտին, որն ուղիղ կապ ունի նրա Արարատ գալու հետ: Այն եղել է ժամանակի սկզբից. ավելի ճիշտ՝  հանգուցալուծում և նախանշում է այդ սկիզբը:

Եվ այսպես, 640 թ. արաբները ներխուժում են Հայաստան: Գրավում են վարչական կենտրոնը՝  Դվինը, թալանում և հրկիզում այն: Ըստ տարեգրության՝  նույն թվականի գարնանը Դվինից մի քանի քայլի վրա գցվում է Զվարթնոց տաճարի հիմքը: Կարելի է կարծել, թե հարկը, որ արաբները հավաքում էին Հայոց աշխարհից ու հպատակ այլ երկրներից, քսան տարի շարունակ ներդնում էին, որ Զվարթնոց կառուցեն, կամ էլ հագարացու և հայ հոգևոր դասի արյունակցական կապի արդյունքն է այն…

Իրականում Գ. Լուսավորիչն առաջինը կործանում է Տիր աստծո տաճարը: Զվարթնոցը նրա խանդի ու սոսկումի առարկան է եղել: Ասում են, թե մի քանի երկասիրություններ ունի հորինած. ինչո՞ ւ չեք սերտում ու լուսավորվում…

Զվարթնոցի շինարարության տարեթիվը  640 թվականին տեղադրելն ուղերձ է: Եկեղեցականները ջանք ու եռանդ չեն խնայել՝  ծածկելու այս խայտառակության հետքերը, ո՞ւր են այս շինության քարերը… Գուցե Հռիփսիմեի վկայարանն այդ քարերո՞վ է կառուցված: Զվարթնոցի հարթաքանդակներից ոչ մեկը չի կրում դրվագ, նշան կամ պատկեր, ինչը հեռավոր առնչություն կարող է ունենալ քրիստոնեական գաղափարի հետ:

Ինչ- որ մեկը հարցրե՞ լ է, թե այդ ինչպես եղավ, որ գիր ու գրականություն ունեցող ազգը հանկարծ սկսում է էպոս շարադրել: Այն էլ՝  իբր թե վերջերս…

Էպոսի վերջը միհրականության սկիզբն է, պատմական այդ ժամանակահատվածում է ավարտվել երկը: Եվ առհասարակ, էպոսը գեղարվեստական, չափածո ստեղծագործություն է: Այն սկսվել է էպոսի վերածվել գրական ակունքի ոչնչացումից հետո: Մեզ հասել է այդ երկի մանրացված, ընդարձակված տարբերակը: Իհարկե, սա վիճելի պնդում է, բայց՝  առայժմ: Իսկ Հռիփսիմեին կույս հռչակելը Ծովինարի հետ նրան նույնացնելու խորամանկ քայլ էր, մեր արյունը հաշտեցնելու և խաղաղելու ամենակարճ ուղին: Նույնը, ինչ հեթանոսական տաճարի ավերակների վրա եկեղեցի կառուցելու խարդախությունը: Մարդս գնում է իր դարավոր հիշողության, իր հնամյա հավատի ու իր նախնյաց դուռը, բայց հայտնվում է, մեղա, ամեն, ալելուիա, ալելուիայի գրկում…

Այստեղից՝  հայոց գրի կենտրոնի այրումից հետո Գ. Լուսավորիչը ուղղակի նետվում է ոչնչացնելու Անահիտ դիցուհու տաճարները: Այս դպրության կենտրոնում, մեհենական գրականությունից բացի, մեկ ուրիշ կարևոր խորհուրդ կար, գիտելիքների հանրագումար ու թաքնագիտություն, որը պետք էր ջնջե՛լ իսպառ, ջնջե՛լ անհապաղ: Դա հենց Անահիտն էր: Ի տարբերություն հունա-հռոմեական սեռական բարեմասնություններով շողշողացող աստվածուհիների՝  հայոց պտղաբերության դիցուհին հղի կին է մարմնավորել…

Մինչև Ութնափիշտիմի հետ զրուցելը եթե անմահության պտուղ որոնող արքային ոչ մի բացատրություն չեն տվել և չեն գրգռել նրա միտքը ոչ մի բանով, ապա այս կնոջն աստղագետ-քրմերը նրան ցույց են տվել միանշանակ: Պարզապես հրավիրել են արքային լռելու հղի կնոջ առջև: Ցույց են տվել նրա հազիվ նշմարելի, անորսալի, բայց մշտակա ցնծությունը, որ սպասում ու տոն է համատեղում, բայց անտագնապ է և անհասցե: Ցույց են տվել նրա աչքերի անբացատրելի կայծերը և այդ վերերկրային ու մեղմահուր հայացքը, որ իրականում ոչնչի հառված չէ: Հետո ամենքը լարվել ու համրացել են նրա գաղտնի մնացող այն պատկերի առաջ, ով իր իսկ լսողությունից կառչածն է, իր ներսում արարվող պահի ու ակնթարթի ունկնդիրը, և ով երկնային փոխակերպության  թարգմանն է այս երկրի վրա, նրա կենդանի շնչառությունը…

5

Ուրեմն, լճի հատակում է աճում անմահության պտուղը: Կարևոր հանգամանք է և այն, որ տեսանելի է, մեր աչքի առջև, բայց որին հասնելը միանշանակ չէ: Ի վերջո Գիլգամեշը կարողանում է սուզվել, հասնել անմահության պտղին և քաղել այն: Ապա սկսում է դեպի ափ թիավարել նավակը: Նավակում է նաև Ութնափիշտիմի կինը: Այդ նա էր գաղտնիքը հայտնել Գիլգամեշին, քանի որ սիրահարված էր նրան: Բայց ինչ-որ տեղից հանկարծ հայտնվում է ջրային օձը, որ սողում, մտնում է նավակ և կծում ու թունավորում է պտուղը:

Այս պահապան օձը նույն Ութնափիշտիմն է: Օձը սոսկ ճիճու է, բայց ֆշշացող. սա ձայնի նշանն է, հնչյունի խորհուդը… Ութնափիշտիմը հնչյունային համակարգ է՝  այբուբենը…

Քանի դեռ տապանը լողում է, նրա ներսում բնությունը համակարգեր է ձևավորում, բայց մարդ արարածը դեռևս չկա: Հաջորդ տրոհումը չի կայանալու, և ջրերում թափառող տապանի վրա ոչ մի լույս չի ծագելու, քանի դեռ Համաշխարհային Ոգին չի գտել իր հավասարակշռության առանցքը: Բոլոր կենսաբանական տեսակների ու բոլոր հնարավոր զարգացումների մեջ մարդու համակարգը նվաճում է այն սաղմը, այն որակական հատկություն ունեցողը, որը զորու է ձայնագրել հնչյունը: Լեզուն է Համաշխարհային Ոգու սիմետրիան տիեզերքի մեջ:

Լողացող օձը տղամարդու սերմն է: Նրա կողմից պտղի կծելն ուղղակի հուշում է, թե որտեղ է կատարվում աստվածային եռակցումը՝  կնոջ արգանդում: Կինը գործողության կենտրոնն է, համաշխարհային ջրհեղեղը ինն ամիս, ինն օր և ինը ժամ տևողությամբ: Նույնիսկ հայտնի է, թե երբ է սկսվում ոգու և մարմնի միաձուլման ընթացը: Գաղտնագիրը Գիլգամեշի կերպարում է, մարդ / աստված հարաբերությամբ:

Կենսաբանական այս ոսկե հատմանը համախոս է նաև մեր մոլորակի տեղն ու դիրքն Արեգակնային համակարգում: Նույնիսկ երկրի դեմքը՝  ջուր-ցամաք հարաբերությամբ: Հատկանշական է նաև լուսնի պտույտների քանակը հղիության շրջանում (10 համակարգ է) և նրա 1/3 ժամանակային միավորը, որը գիշերահավասարների փուլն է, երկիր մոլորակի լուսաստվերային հերթափոխը: Իսկ Հայկական բարձրավանդակը գտնվում է Հյուսիսային և Հարավային բևեռների այդ նույն հատման տիրույթում, Արարատ լեռը՝ կենտրոնում:

Զուգահեռները շատ են, բայց այս ամենը կառույց է, ձև ու բովանդակություն: Իսկ ի՞ նչ էության արդյունք է այս ամենը: Ո՞ւր և ինչի՞  է հասել հնագույն մշակույթ կերտողների ճանաչողականությունը: Ի՞ նչ ձևի մեջ են նրանք կարողացել ամփոփել ու արտահայտել ողջ թաքնագիտությունը:

Օձ-սերմը գալիս է ժամանակի սկզբից7: Այն մեզանից յուրաքանչյուրն է, հաղթողը, մեր նմանակների միլիարդավոր բանակից մենք: Մնացյալը դատապարտված է կորստյան, մնացյալը Ութնափիշտիմի տեսած հին աշխարհն է, և նրանց ժամանակի թելը կտրված է: Մնում է միայն այն պտուղը, որին կծեց օձը: Այդ փաստը մեր ուշքն ու միտքը սևեռվում է ժամանակի շղթայի նոր օղակի վրա՝  այլակերպության գործընթացին, այն նախնական և հիմնարար վիճակին, երբ մարդկային սաղմը հասու է դառնում ձայնագրելու հնչյունը…

Անմահության պտուղը տեսնելուց և գիտակցելուց հետո Գիլգամեշը լռում է: Այս լռության հեղինակը Իմաստուններն են: Նրանք Գիլգամեշին այս օձ-սերմի դուռն էին բերում պատումի սկզբից ի վեր, այն գերիրականության դուռը, ուր շողշողում է անշնչից շնչավորի փոխակերպման ժամանակային եթե ոչ նույն, ապա նման բնությունը: Օձ-սերմը՝  մարդու կենսաբանական սկզբի նշանը, կրկնում է լողացող տապանի ժամանակային բնազանցությունը: Ժամանակի որևէ դրսևորման մեջ անմահություն փնտրող արքային ցույց է տրվում այդ ժամանակի իսկական դեմքը, նրա էությունը: Եվ նա միևնույն պահի մեջ մեռած է ու կենդանի: Կա ու չկա8, ինչպես մայրական դրախտ վազող սերմերի բանակը… Նրանց լինել ու չլինելու մեջ ոչ մի սահման չկա, այլակերպության ոչ մի միավոր ոչ մի ուղղությամբ չի գործում: Կենսաբանական միավորը բնազանցություն է ապրում, որովհետև ժամանակն այստեղ չեզոք է, անշղթա: Բայց սերմը գտնվում է ավելի բարդ վիճակում: Նա հայտնվել է համակարգերի՝  հոր ու մոր միջև: Անցյալը (հոր փուլը) ավարտված է, անցյալ չկա նրա համար, իսկ ապագան (մոր փուլը) խիստ կասկածելի է ու անորոշ, ժամանակի նոր շղթա կազմավորելու հավանականությունը մեկ միլիարդերորդից (1/1 000 000 000) էլ փոքր է: Ներկան, կա-չկա  վիճակը գերիրական է: Սա հատուկ վիճակ է  հստակ նպատակով: Չեզոք ժամանակը ջնջում է սերմի նախորդ, հոր մեջ գտնվելու և այս՝  բացարձակ սպանդի հուշը: Հաջորդ փուլը՝  սերմի կողմից մայրական դրախտի նվաճումը և այնտեղ ընթացող ողջ մետամորֆոզը բնությունը դարձյալ ջնջում է մեր միջից: Բայց ժամանակն այստեղ արդեն չի կարող գործել (այն շղթայված է): Բնությունը գտնում է մեկ այլ միջոց, մաքուր էներգիա՝  հնչյունը…

Այս հնչյունը (բառը, լեզուն, ոգին) տապանից է սերվում, և այստեղ աշխարհի արարման գաղտնիքն է քննվում… Քանի դեռ Արարողը չի տեսել, լսել կամ շոշափել և կամ մի ուրիշ հնարով չի չափագրել իր ներսուդրսի բոլոր երևույթները, բոլոր առարկաներն ու նրանց միջև գործող դաշտերը, նրանց բնույթն ու փոխներգործությունը, կապն ու շաղկապը և քանի դեռ չի ծածկագրել այդ ամենը որևէ համակարգի մեջ, ոչ մի տրոհում չի լինելու: Արարիչն ուրիշ ճամփա չունի՝  բացի իր էությունը ժառանգելու ընտրությունից:

7.Սմբատ Արունյան, Մի երգի պատմություն  Անդին 2015.03

8.Պոեմի գլխավոր հերոսների անունները գործողության ու նշանի ածանցումներ են, նրանք ևս կան ու չկան:

 

Այս բանը կրկնում է նաև մարդը: Ոչ մի ստեղծագործություն չի կարող բաղադրվել անկապ ու թափառող կամ էլ փայլուն ու ավարտուն մտքերի կուտակումից, կամ էլ ոգեղենության տարր ու մասնիկ պարունակող կցկտուր միավորների համախմբումից: Ստեղծագործությունը ոգու պայթյուն է, նրա մասնատված կտորների համակարգված տեսքը:

Սա երկնային կարգ է, նրա վերին, համայնն ամբողջացնող այն անխախտելիությունը, որին ենթակա է նաև Կատարյալը՝  անսահմանությունը…

Ա՛յս համակարգի Արարիչը չէր կարող հեգնել, շրջանցել կամ չստեղծել մարդուն:

6

Հայկական ժայռապատկերներում հաճախ են հանդիպում կնոջ և սերմի տեսարաններ, մեզ հայտնի է դրանց ինչ լինելը: Բայց մի ուշագրավ գունդ էլ կա, որ բաժանված է չորս մասի, և նրա չորս անկյուններում մարդիկ են կանգնած: Այս մարդիկ ակնառու տարբերվում են իրարից: Խստորեն ընդգծված է նրանց ֆիզիկական անհամաչափությունը: Այլ է միևնույն երևույթի հետ հարաբերվող մարդկանց կանգնելու ձևն ու պահվածքը: Իսկ գնդի բաժանարար գծերը ալիքաձև են:  Ձայնը նույնպես ալիք է: Խոսքն այստեղ ռասայի, էթնիկ խմբերի և նրանց կազմավորող ուժի՝  լեզվի մասին է:

Հնչյունի ակունքը մոր սրտազարկն է… Ֆիզիկական աշխարհն իր բոլոր դրսևորումներով մասնակից է և ուղղակի ներգործություն ունի այդ զարկի հաճախականության վրա: Ավելի ճիշտ՝  սրտազարկը (ժամանակի կենսաբանական միավորը), կանխորոշված է երկրագնդի դիրքով: Մեր մոլորակի ճախրանքը, նրա փոխազդեցությունը մյուս լուսատուների հետ, սկսած Արեգակի շուրջը նրա պտույտից մինչև հեռավոր աստղը, ամբողջ հարաշարժությունն  է առկա բոլոր գործոններով, այս կյանքի գամման: Սա համընդհանուր ռիթմն է, երկրային դաշտի կերպը: Սա տապանն է՝  Համաշխարհային Ոգին…

Բայց մոր դիրքը, մոլորակի վրա նրա գտնվելու վայրը զեղումներ է թույլատրում: Երկրագնդի տարբեր հատվածներում տարբեր է հնչյունի ղողանջը, տևողությունը, երանգն ու զրինգը: Այլ է և ձայնագրումը: Այս ելևէջների դաշտը լեզուների ոստանն է, նրանց սերող հնչյունի ծննդավայրը: Ամեն քար ու թուփ, ծառ, ծով, գետ ու ամեն ավազահատիկ մասնակից է լեզվի կազմավորման գործին: Նաև արեգակնային փոթորկումները, սավառնող Երկրի սվսվոցը, նրա ընդերքի գալն ու այնտեղի հրահալ, արեգակնային նույն խռովքները և այդ ամենի վկան՝  լեռը:

Լեռը հանգույց է, երկրի ու երկնքի միջև տուրևառնող էներգիաների միաձույլ տրոփյունն է, նրանց կենդանի, ներկա հաղորդությունը: Այդ սրտազարկերի արձագանքն ու արձանագրիչը բառն է: Բառն էներգիա է… Այլակերպված համակարգ, որտեղ առարկայի, նյութի կամ երևույթի ինքնությունը պահպանում է իր լիցքային ամբողջությունն ու կազմը:

Լեզուն անսահմանության մանրակերտն է, գոյություն ունեցող ամենայն ինչի հնչյունային բովանդակությունը…

Այբուբենը Համաշխարհային Ոգու ձայնային մոդելն է, նրա մաքուր էներգակիրը, որը մարդու համակարգի մեջ դառնում է արյան բաղադրություն, էթնոսի հարուցիչ:

Լեռը լեզվի նշանն է, Հայրենիքի խորհուրդը: Տապանը մեկն է, բայց ամեն մի լեզվաընտանիք իր Արարատն ունի: Լեզուն Համաշխարհային Ոգու հենարանն է, նրա զինակիցն ու զենքը:

Երկիր մոլորակը չունի մի ուրիշ օրինակ, որտեղ այդքան խտացված լինեն լեզուներն ու լեզվաընտանիքները, ինչպես Կովկասյան լեռնաշղթայում: Այս լեռները պարզապես ճառագում են ոգեղենության մեջ: Պատահական չէ, որ Պրոմեթևսը  հենց այստեղ է շղթայված, և պատահական չէ, որ արծիվը նրա հենց լյարդն է կտցահարում: Սա արյունաստեղծ օրգանն է, էթնոսների հայրը: Հայկական բարձրավանդակը կրկնում է Կովկասյան լեռների գունազարդությունը բարբառների տեսքով: Բարբառների (շուրջ վաթսուն) առատությունն ու լեռնաշխարհի ամբողջությունը, լեզվական մեկ միավոր լինելու հանգամանքը վերապահում է համոզմունք, որ  Համաշխարհային Ոգու ամփոփ, նվազագույն շեղումներով ու տատանումներով արտացոլանքն այստեղ է ձև ու բովանդակություն առել: Համենայն դեպս, այդպես են մտածել շումերները:  Անմահության պտուղ որոնող արքային նրանք ուղարկում են հաղորդության այն աշխարհագրական վայրը, որտեղ նրա մարդաբանական տեսակն ու նրա հոգևոր դաշտը չեն պատերազմում իրար դեմ: Գիլգամեշի ամբողջ կյանքը կռիվ է, քաոս: Նա հայտնվել էր երևութական ու աներևույթ ուժերի աքցանում: Գիլգամեշի ողբի էությունը, նրա գաղտնի մնացող շերտն այն է, որ այս մարդը խելահեղություն է ապրում, նրա աստվածային սկիզբը թակարդված է և արտահայտություն ու ելք չի կարողանում գտնել իրավիճակից: Բանական ընդվզումի ուժգնությունն ու թափն ուղիղ համեմատական է անելանելիության ոստայնի մեջ հայտնվածի հոգևոր դաշտի տվայտանքներին… Գիլգամեշն իր էթնոսի մայրամուտն է, վերջին շողքը, որ դեռ կրում է հայրենիքի հուշը:

Էթնոսը հաստատուն, որակական զգացումների այն արմատն է, որն ի վերջո հանգում է ստեղծարար պայթյունի: Ամեն մի էթնիկ բռնկում իր հերթին ծնունդ է տալիս այդ ստեղծագործ ջիղը քայքայող և իր աստվածային հրդեհը կլլող ցեղախմբերի գոյությունը: Սրա ներքին իմաստը շարժումն է, բոլոր ուղղություններով ընթացող պայքարի սաստկացումը և ավերմունքի ու արարման ալեբախությունների մեջ մարդուն պահելը: Վառվող մարդու տենդագին, հուսահատ ու լարված պեղումները ապահովում են կենաց թրթիռների ժայթքումը և կանխատեսում կյանքի ու մահվան համբույրների մեջ մարդու բզկտումը, նրա քամվելը մինչև ամենավերջին բջիջը հանուն սկզբնական նպատակի՝  հույզի, կենսական լիցքերի արգասաբերության…

Չորրորդական հարց է, թե մարդն ինչ և ինչպես է ստեղծում: Ամեն ինչ ընթանում է մի օրինաչափության, սկզբունքային ու անխախտ եզրագծերի միջև: Մարդն անցնում է այն կառույցի միջով, որտեղ նրա աստվածային սկիզբը, նրա ոգեղենության աննշան հյուլեն իսկ տրոհում է ապրում… Սա է շղթայվածը… Նրա առջև հաղորդության կանգնած Գիլգամեշը գտնվում է իր մերժման մեջ՝  մտախոհ ու արքայավայել: Նրա լռությունը ոչ համակերպում է, ոչ հաշտություն և ոչ էլ պարտություն կամ հաղթանակ: Սա աներկդիմի, հստակ ու առնական առերեսում է ճշմարտության հետ:

Շղթայվածն անձավի մեջ է ոչ որպես տեսողական արգելք կամ նրա բնույթն ու հատկանիշները ճանաչելու սահմանազատում, այլ հենց նրա էության մեկնումն է, ցուցադրումը: Այսօրինակ մեկուսացումն արտահայտում է սառն, օտար, անողոք ու կամային մի անդրդվելիություն, որը բացառում է հաղորդակցման որևէ եզր: Ժայռի մեջ փակվածը բացարձակ խուլ է, միանգամայն համր և կատարելապես կույր: Չկա նրա դուռը թակող որևէ մարգարե, պատերազմով կամ խաղաղությամբ, սիրով կամ ատելությամբ, հավատի կամ չհավատի տեսքով, և անլսելի են նրան մարդկային բոլոր ձայներգումները, լինի աղոթք, աղերս, նզովք թե հոխորտանք  թե ուրիշ ածանցումներ: Ոչ մի նայվածք երբևէ չի կարող հասնել նրան, արտացոլել կամ անդրադարձնել նրա պատկերը որևէ հայելու մեջ, ոչ մտատեսիլ հայեցումներով և ոչ էլ մտագար պաղատանքներով: Շղթայվածը ժամանակի բնազանցությունն է՝  համակարգերի միջև ընկած վիճակը և կենսաբանական փուլերի փոխակերպումը՝ արտահայտված ժամանակի տեսքով՝  միևնույն պահի մեջ կենդանի և մեռած էությամբ: Ոչ թե ժամանակը, այլ նրա այս բնույթն է հավերժացված անձավի մեջ որպես նախաստեղծ վիճակի նշան, որպես կենսաբանական բռնկումի արար: Սա տիեզերքի նշանն է,  համայնի պատկերային բանաձևը՝  ոչնչի և ոչնչի միջև վառվող աստվածային կրակի տեսքով… Մարդն այս կրակն է, հույզ ու զգացմունքի հրդեհը, նրա ծեքծեքացող հուրան ներկա պահի մեջ որպես հարագո տենչ ու ներդաշնակության մորմոք, որպես տրոհվող ոգեղենության խորհուրդ…

Ահա ետ դարձել և իջնում է Արարատից Գիլգամեշը: Բայց առաջին քայլը դեռ չավարտած՝  նրա ոտքը դողում է, երերում և վայրկանի ու վայրկյանի միջև առկայծող մի պահ Գիլգամեշը տեսնում է, որ իր ճամփան անցնում է այն նույն անձավի միջով, որով բարձրացել էր Ութնափիշտիմի մոտ: Նա շարունակում է քայլել դեպի այն կառույցը, տասներկու կրկնակի ժամերի բույնը և գիտե, որ ոչ արքա է, ոչ հերոս և ոչ էլ Գիլգամեշ: Նա այս ճամփան է:

Ամեն մի էություն գենետիկ կարոտախտ ունի դեպի իր աստվածային սկիզբը, և ամեն մի էություն կանգնած է անհայտության, իր անցնելիք ճամփի, նրա անիմանալի ոլորաններից հորդող երկյուղի, տագնապի, ահի, երկմտանքների և հոգեզմայլ կանչի ու անդադար կախարդանքների արանքում, ցավի ու երկունքի միջև՝  որպես անմահ շղթայված: Ոչ մի արգելք չի կարող ձերբազատել մարդուն իր գնացքից, և ոչ մի բնազդ, փորձ կամ կանխագիտություն զորու չէ կանխել, խափանել կամ հետ պահել մարդուն այն տենչից, որ ձգում է նրան դեպի իր հոգու հայրենիքը՝  անձավ: Ուզենալով, թե չուզենալով, մտածված, ենթագիտակցորեն, անգիտակից, թե Աստծո անվան տակ թաքնվելու փորձով, հեռացնելով իրենից այդ պահը, թե ընդառաջվելով նրան՝  ամեն ոք ընթանում է միմիայն դեպի այդ կառույցը: Բոլոր հանգամանքներն, իրավիճակներն ու դեպքերի զարգացումը, բոլոր տեսանելի ու անտես դրդապատճառները բանում են այդ կառույցի օգտին, և մարդը գիտե դա: Այդ կառույցի ձևը, տեսքն ու կերպը, նրա ամբողջական կատարելությունը մարդն է…

Մարդն է այն անձավը, որտեղ ամենուր և ամեն ինչում առկա միտքը հարվում է նրա հնչյունային համակարգից բաղադրված պատերի մեջ և դառնում է սլացք, դառնում է արագություն ու ճախրանք…

Շղթայվածն այս տոնն է. գերագույն ազատությունը, ում մեն մի բջիջի կենսաբանական ճառագումը յոթ հարյուր յոթանասունյոթ միլիարդ անգամ յոթ հարյուր յոթանասունյոթ միլիարդ հյուսիսափայլերից էլ հուժկու պարպում է, որ գնում է փլուզելու չգոյության հիմքերը, նրա սահմանն ու անսահմանը… Կենաց թրթիռներով զինված տիեզերքը թևակոխում է նոր փուլ, ուր ոչինչ չի կրկնվում, ինչպես մարդու կյանքում, ուր ամեն ինչ առաջին ու միակ անգամն է, առաջին ու միակ տոնը, այդ տոնի փառաբանումը որպես ցնծություն և հաղթանակ չգոյության անծիր, անհիշատակ ու եղերական դատարկությունների ուղիղ սրտի մեջ…

Այդ մենք ենք կենդանի պահում երկինքը…

Անդին 4, 2017

Կարծիքներ

կարծիք