Դոդոշներ

Hovhannes Melqonyan

Կարտոֆիլի մարգերը, թումբ-թումբ ալիքվելով, հասնում էին մինչև յավշանից հյուսված ցանկապատը, որը մեր և վարսավիր Հակոբի բոստանների սահմանն էր: Ցանկապատի մեր կողմում գետնախնձորի բարակ ցողուններն էին, այն կողմում` վարսավիրի ցրտադիմացկուն բալենու ծառերը, իսկ ավելի հեռվում հացավաճառ Կարապետ Քեջեջյանի բարձր բարդիներն էին, որոնք նա տնկել էր քառասուներկու թվականին, պատերազմի երկրորդ տարվա աշնանը, հատուկ ձմռանը վառելու համար: Տնկելուց երկու տարի անց` քառասունչորս թվականի աշնանը, Կարապետ Քեջեջյանը կտրեց ծառերի ներքին ճյուղերը, մի քանի շաբաթ թողեց արևին և ապա ձեռքի սղոցով հավասար կտրտեց և ներս առավ` քարածխի վառարանի կպչանի համար: Եվ քանի որ ամեն տարի աշնանը ներքին ճյուղերը կտրել էր, բարդիները վեր էին ձգվել, վեր էին ձգվել ու սովորականից բարձր էին: Քաղաքում և արվարձանում, ոչ մի տեղ այդպիսի բարձր բարդիներ չկային:

Ես ու մայրս կարտոֆիլի բուկլիցը արել էինք, փխրեցրել էինք թմբերի հողը և հոգնած նստել էինք մեր դռան շեմին` նայում էինք կարտոֆիլի մարգերին, գետնախնձորների ցողուններին, վարսավիրի բալենիներին: Իրիկուն էր, ստվերներ չկային, արևը մայր մտնելով` աշխարհի չափ մի ստվեր էր պարզել աշխարհի վրա: Բաց մշուշ-մութի մեջ աննշմար, անկրակ, անիրական վառվում էին կարտոֆիլի կոկոն ծաղիկները: Մարգերը ծույլ հորանջում էին օրվա տոթից, արևից խարշատված մոռ թփերը կծու բուրում էին իրիկվա խոնավ օդին, գիշերախոս միջատները խուլ հռնդում էին մարգերի մեջ, և մայրս թեթև տնքում էր գլխացավից: Մայրս տնքում էր, իսկ հողի մեջ պահ առ պահ հասունանում էր կարտոֆիլը, պահ առ պահ ուռչում էին կարտոֆիլաորդերը, որոնք սև գլուխ ունեին, զսպանակաձև սպիտակ մարմին, զարմանալի նուրբ ու գեղեցիկ էին: Նրանք համեղ պալարի մի ծայրից սկսելով` ծուռումուռ անցքեր էին բացում: Անցքերը սկզբի մասերում նեղ էին լինում, ապա կամաց-կամաց լայնանում էին, որովհետև որդերը, ուտելով-ուտելով, մեծանում էին: Մայրս վերջին երկու տարվա մեջ միանգամից փոխվեց` մթնեցին այտերը, մազերի մեջ սպիտակ ընկավ, և շուտ-շուտ էլ գլխացավեր էր ունենում: Ինչի՞ց են առաջանում գլխացավերը:

-Ցավո՞ւմ է,- հարցրի մորս, որ խոսի, մի բան ասի` մի պահ չտնքա, ամեն տնքոցը բռունցքի պես իջնում էր գլխիս: Շարունակում էր տնքալ մի ձեռքը ճակատին, մյուսը` ծնկներին:

-Ցավո՞ւմ է…

Կարտոֆիլի մարգերի մեջ դոդոշներ կային, մութն ընկնելուն պես նրանք զարթնում էին, ելնում սև հողերի խոնավ գուղձերից ու, փորերի վրա ցատկոտելով, գնում էին: «Դոդոշները չարոգիներ են, մութով կելնին` աշխարհ չարություն լցնելու, աշխարհի չարություն բոլցնելու»,- ասում էր Ատլաս տատը: Դոդոշ տեսնելիս նա խաչակնքում էր երեսը և մի երկու բերան անեծք էր շշնջում, որպեսզի այդ չար ոգու ճամփաները կապվեն, չարությունները խափանվեն, կրակները մարեն: «Եթե դոդոշներ չլինեն աշխարհում, ամեն ինչ լավ կլինի… Եթե դոդոշներ չլինեն… Ամեն ինչի պատճառը նրանք են, ամեն չարիք նրանցից է, ամեն վատ բան: Եթե աշխարհում դոդոշներ չլինեին, պատերազմ չէր լինի: Եթե աշխարհում դոդոշներ չլինեին, մայրս գլխացավ չէր ունենա: Եթե աշխարհում դոդոշներ չլինեին… Եթե աշխարհում դոդոշներ չլինեին…»: Ընկերներիս բոլորին ասել էի Ատլաս տատի խոսքերը` դոդոշները չարոգիներ են: Եթե աշխարհում դոդոշներ չլինեն… Մենք դրանից հետո` իրիկնապահերին, արևը մայր մտնելուն պես կարտոֆիլի մարգերից դոդոշներ էինք բռնում, լցնում ամանները և արձակ մի տեղ թողնելով` սկսում էինք քարհալած անել: Քարերի հարվածների տակ այդ չար ոգիները ջնջխվելով ուռչում էին, և նրանց դարչնագույն մաշկից կաթը ելնելով` սպիտակ փառով բռնում էր կռնակները: Կաթի փառը կապելուց հետո մի տեսակ կծու, սուր հոտ էր տարածվում և ասղնտում մեր ռունգերը: Մենք ընկերներով վճռել էինք բռնել մեր արվարձանի բոլոր դոդոշներին` որտեղ էլ նրանք լինեին, և այսպես քարհալած անելով ջնջխել ու խոր թաղել ընդհանուր աղբանոցի մեջ: Վճռել էինք, բայց հետո տեսանք, որ արվարձանում շատ են դոդոշները, աշխարհում շատ են դոդոշները:

Շատ են:

Շատ են:

-Ցավո՞ւմ է,- բարձր ձայնով նորից հարցրի… Տեսնես դոդոշներն այս գիշեր ո՞ւր են գնում:

-Հա,- ասաց մայրս,- ոնց որ գլխիս մեջ որդեր շարժվեն:

-Որդե՞ր…

-Հա:

Կարտոֆիլաորդերը մի պալարից անցնում են մյուսին, երբեմն էլ ձանձրանում են և դուրս են գալիս հողի երես, թռչունները կտցում են: Կարտոֆիլաորդերը… Իսկ ո՞ւր են գնում դոդոշները: Հատկապես նրանք աշխույժ են լուսնկա գիշերները: Մայրս խուլ տնքում է, դոդոշները մարգերի միջով գնում են` ո՞ւր են գնում: Ձմռանը, չգիտես ինչպես, չգիտես որտեղից դոդոշները հայտնվում են կարտոֆիլի հորի մեջ: Անցյալ ձմեռ մեր հորի մեջ հինգ դոդոշ կար: Ես մեկ-մեկ բռնեցի նրանց, գցեցի դույլը և տարա թափեցի ձյան մեջ: Ձյուների վրա ցատկոտելով գնացին դոդոշները:

Ո՞ւր գնացին:

Անցյալ տարի կարտոֆիլի բերքը լավ էր. մեր հորը լցվեց, և հորի մեջ հինգ դոդոշ կար, տեսնենք այս տարի ինչքա՞ն կարտոֆիլ կհավաքենք մեր բոստանից, և քանի՞ դոդոշ կպահվտի մեր հորի մեջ: Մայրս չի տնքում` մի պահ դադարել է:

-Էլի ցավո՞ւմ է…

-Չէ, չի ցավում, իբր թե իմ մասին մտածում ես, հա՞… Դու էլ հորդ կտորն ես, էլի:

-Ի՞նչ է արել հայրս:

-Ուրիշները ինչպես էր` եկան, իրենից ինչո՞վ էին ավելի…

-Ավելի չեն, պակաս են:

-Է՜:

-Ինքն էլ կգա:

-Կգա, կգա: Կռիվը վերջացել է, ոչ լուր կա, ոչ էլ…

Մայրս չի ուզում խոսել` իրոք որ կռիվը վերջացել է, հայրս չկա: Ինչպե՞ս կարող է աշխարհում մարդն անհայտ կորել:

«Կգա»: Ես ու մայրս այս մասին այնքան շատ ենք խոսել վերջին տարիներին, որ լռության մեջ անգամ իրար հասկանում ենք` նա իմ ձայնն է լսում, ես` նրանը:

«Ասում ես` կգա, կգա, դե թող գա: Տարի տարու ետևից անցնում է, մարդ մի անգամ է ծնվում, մի կյանք ունի, դա էլ որ խորտակվում է…»:

«Ի՞նչ է եղել… թոշակ ստանո՞ւմ ենք…»:

«Հա, թոշակ… դե թոշակով ապրիր, տեսնեմ»:

«Դե որ այդպես է, դպրոցը կթողնեմ… Կաշխատեմ»:

«Ի՞նչ…»:

«Աշխատեմ… Փոքր չեմ` տասներեք տարեկան»:

«Ի՞նչ աշխատես, օրինակ»:

«Եսիմ: Մի բան կաշխատեմ»:

«Մկրտիչին չասե՞նք…»:

«Ասենք»:

«Թող մի գործարանում տեղավորի»:

«Հա, կաշխատեմ, փող կառնեմ` մեր տան քանդված տանիքի համար տախտակ-գերան կառնենք: …Քեզ` վերարկու, Շահանդուխտ մորաքույրին` մորթե վերարկու… Մի հատ էլ հեծանիվ»:

«Քո տարիքի շատ տղերք կան, որ աշխատում են, գիտե՞ս…»:

«Գիտեմ, շատ կան»:

«Գործարանում համ էլ արհեստ կսովորես»:

«Ի՞նչ արհեստ»:

«Օրինակ` խառատ»:

«Ի՞նչ բան է դա»:

«Երկաթի հետ գործ ունի, եսիմ»:

«Հա, աշխատեմ»:

«Հայրդ որ գար, դե, կսովորեիր… Բայց որ չեկավ…»:

«Ինքը ի՞նչ մեղավոր է, որ չի եկել»:

«Է՜, բա ինչպես է` փոխգնդապետ Շավարշը եկավ, Երեմը եկավ, բոլորը եկան… Արմենակը եկավ… Տո, Արամը եկավ, տո, Հայկազը եկավ, տո, մորաքրոջդ ամուսինը` Վաղինակը եկավ… Հայրդ` Սանասարը, դրանց չափ էլ չկա՞ր, որ չեկավ: Ասա՛»:

«Հա, եկան… Բայց Շավարշը մի թև ունի, Երեմը` մի ոտ, Արմենակը` մի թև, մի ոտ, Հայկազը… Միայն Հայկազն է, որ հաշմանդամ չէ»:

«Ախր, թող հայրդ էլ գար, թող մի ոտքը, մի թևը…»:

«Չէ: Ինչո՞ւ հայրս մի թև, մի ոտք ունենա: Չէ»:

-Չէ՜…

-Ի՞նչ ես քեզ ու քեզ բղավում, խո խելառ չե՞ս,- զայրացավ մայրս, ապա շեմից վեր կացավ, ներս մտավ: Քիչ հետո լսվեց երկաթե մահճակալի տխուր ճռռոցը` մայրս պառկեց քնելու:

Այդ մահճակալը հին էր` նիկելապատ զարդանկար գլուխներով, ամուր ցանցով: Ծեր բեռնակիրը շուկայի կոմիսիոն խանութից այդ ծանր մահճակալը արվարձան հասցրեց երեկոյան, երբ մութն արդեն ընկել էր: Հոգնել էր` հայրս նրա ոտքերը-ձեռքերը լվալ տվեց, ապա ընթրիքի սեղանի մոտ հրավիրեց, մի-մի գավաթ օղի խմեցին: Ծեր մարդ էր` օղի խմեց, հաց կերավ, գլուխը ծնկին իջեցրեց, որ քնի, ու քնեց, քնած էլ մնաց: Այդ օրը մեր տանը մնաց` նոր մահճակալին: Հիմա մահճակալը մաշվել, հնացել էր: Զարդերի նիկելները խամրել էին, տեղ-տեղ թափվել, ցանցը ժանգոտվել էր, անձրևակաթոցներից ճապաղվել էր, կապերը խախտվել էին, երկաթները ճռռում էին:

Եզրոն դիմումներ էր գրել մորս անունից:

Անցել էր մեկ ամիս, քաղաքային խորհուրդից դիմումներ ստացանք, թե քաղաքացի այսինչյան (մորս ազգանունը), ստացել ենք ձեր դիմումը` ձեր սեփական տան քանդված տանիքի նորոգման հարցով… (և այլն), թե քաղաքային խորհրդի ներկայացուցիչները սույն թվականի այսինչ ամսի այսինչ օրը կգան ստուգման: Այսինքն թե` ինչ չափսի տանիք է, ինչ հանգամանքներում է քանդվել, ինչքան տախտակ է հարկավոր, քանի գերան, ինչքան ծղոտ, որ տախտակների վրա փռվի` հողը վրան լցնելու համար, և ի վերջո` ինչքան է այդ բոլորի ընդհանուր գումարը,- ես ու մայրս «ստուգում» բառը այսպես հասկացանք: Մայրս շատ էր մտահոգված տանիքի նորոգման համար և դիմումի պատասխանն ստանալով` ուրախացել էր:

Քաղաքային խորհրդի ներկայացուցիչների գալու օրը` առավոտ վաղ, մայրս ինձ ժամանակից շուտ արթնացրեց.

-Վեր կաց, շուտ արա:

-Ի՞նչ է եղել,- նկատելով մորս տագնապը` հարցրի ես:

-Չգիտե՞ս, որ էսօր… Վեր կաց: Չգիտե՞ս, որ էսօր քաղխորհրդից եկողները գալու են: Վեր կաց, գնա հորեղբորդ ասա, թող գա, ինքը տղամարդ է, ինքը թող նրանց հետ խոսի, գուցե… Ով գիտե, ես կին եմ, դու` երեխա, թող Մկրտիչը գա նրանց հետ խոսի: Նա գիտի` ոնց խոսի, ինչ ասի, որ տախտակ-գերան-բանը տան: Մենք ի՞նչ պիտի ասենք, մեզ կարող է համոզեն-թլոզեն, թե չի հասնում… Վեր կաց:

Վեր կացա անկողնուց և առավոտվա խավարուն աղջամուղջով դռնից դուրս եկա, որ արևը չծագած հասնեմ քաղաքի մյուս ծայրը` հորեղբայր Մկրտիչի տունը: Նա պատերազմից հետո աշխատում էր քաղաքամերձ քարհանքում, պայթեցնող էր, առավոտ շուտ էր տնից ելնում, պայթեցումները վաղ առավոտյան ժամերին էին անում, դեռ քարհատները չեկած: Այդ ժամերին շրջակայքում մարդիկ, մեքենաները, սայլերը քիչ էին լինում` հարմար էր: Առաջին փողոցի ծայրը հասնելով` թեքվեցի աջ ու քայլեցի տնկարանի միջնաճամփով: Երբ արվարձանի տների ուրվապատկերները մնացին ետևում, ես սկսեցի վազել` ժամանակ շահելու համար: Մեն-մենակ էի, զով օդի հոսանքը խշշում էր ականջներիս մեջ, բոբիկ ոտքերիս տակ փափուկ խլրտում էր գիշերը խոնավացած հողը, և իմ տաք շնչից խուտուտ էի առնում քթիս ծայրին: Չգիտեմ ինչքան էի վազել, մեկ էլ ետևիցս մեքենայի մոտորի աղմուկ, ապա զիլ ազդանշաններ լսեցի: Դանդաղեցրի վազքս` կանգ առա և ամոթխած շրջվեցի: Թեթև փոշու քուլաների մեջ գալիս էր մեր արվարձանի միակ ավտոմեքենան` Իսպիրի սև Մերսեդեսը, որ նա նվեր էր ստացել մի գեներալից` նրա կյանքը փրկելու համար: Պատերազմ գնացածներից առաջինը Իսպիրը վերադարձավ, մի ձեռքի դաստակը հատված, մյուս ձեռքին` բարուրած երեխա, որը, ինչպես հետո իմացանք, ծնել էր մի բուժքույր, տվել ապօրինական հորը` պահելու, մինչև ինքը վերադառնար ռազմաճակատից: Այն հիվանդանոցը, որտեղ պառկած էր եղել Իսպիրը, լուր էր եկել, որ բուժքույրը` երեխայի մայրը, սպանվել է: Իսպիրն էլ ի՞նչ աներ` իր երեխան էր, իր արյունը, նրան տուն էր բերել:

Մեքենան կտրուկ արգելակելով` Իսպիրը բացեց դուռը և ձայն տվեց.

-Սանասարի տղա, ի՞նչ է պատահել…

-Բան էլ չի պատահել,- հևոցով պատասխանեցի ես:

-Ինչո՞ւ էիր վազում:

Շփոթվելով պատասխանեցի, ասացի, որ շտապում եմ, ուզում եմ շուտ տեղ հասնել, քանի դեռ հորեղբայրս աշխատանքի գնացած չի լինի:

-Ա՜, հորեղբորդ տուն ես գնում: Է, չէ՞ր լինի, որ իրիկունը գնայիր:

Ասացի, որ կլիներ, բայց ուրիշ գործ կա` այսօր քաղաքային խորհրդից մարդիկ են գալու մեր տան քանդված տանիքի հարցով… Մարդիկ են գալու` ասացի… Մայրս դիմում էր գրել… այսինքն չէ, մորս անունից Եզրոնն էր գրել` ասացի, պիտի այդ մարդիկ գան, որ հաշվեն, թե ինչքան գերան-տախտակ-բան է հարկավոր:

-Ի՞նչ է, ձեր տանիքը փլվե՞լ էր…

-Չէ, ի՞նչ փլվել,- մեքենայի միջից լսվեց լիազոր Բագրատի դատավորական ձայնը (նա, ի միջի այլոց, ընտրվել էր ժողովրդական դատավոր),- չէ, ի՞նչ փլվել, ի՞նչ բան, ուղղակի քանդել են, քեզ ասեմ, գերանները, տախտակները վառել են…

-Վառելիք չե՞ք ունեցել, հա՞:

-Դե, երևի, չեն ունեցել… Ուրեմն` գերանները, տախտակները ձմռանը վառել են, տաքացել են, հիմի դիմում են, որ պետությունը համ տախտակ տա, որ իրենք վառել են, համ գերանը տա, որով տաքացել են, մի խոսքով` ուզում են, որ իրենց քանդած տանիքը պետությունը նորից շինի:

-Թող շինեն, ի՞նչ կլինի, օրենք չի՞,- շրջվելով` դատավոր Բագրատին հարցրեց Իսպիրը:

-Տունը սեփական է:

-Լավ, ինչ անենք, հայրը չի վերադարձել, և…

-Սպասիր: Որ ես խոսում եմ, դու լռիր և լսիր, թե ինչ եմ ասում: Սպասիր: Ուրեմն` տունը սեփական է, տանիքը երկրաշարժի կամ որևէ այլ տարերային աղետի հետևանքով չի քանդվել, ճի՞շտ է, այ տղա,- դատավորը, գլուխը մեքենայի պատուհանից դուրս հանելով, դիմեց ինձ,- ճի՞շտ է:

-Ոչ: Ճիշտ չէ,- պատասխանեցի ես:

-Ի՞նչը ճիշտ չէ, մինչև վերջ լսիր հարցս, նոր պատասխանիր: Լսիր: Երկրաշարժ եղե՞լ է…

-Այո՛:

-Տարերային որևէ աղե՞տ… Ասենք` ջրհեղեղ:

-Այո՛:

-Ձեր տունը հրդեհվե՞լ է, այդ ընթացքում տանիքը վառվե՞լ է:

-Այո՛:

Դատավոր Բագրատը գլուխը պատուհանից ներս քաշեց և շարունակեց հանգիստ ձայնով.

-Երկրաշարժ չի եղել, այ մարդ, տարերային որևէ աղետ չի եղել, հրդեհ, ջրհեղեղ… Իրենք իրենց սեփական տան տանիքը քանդել են, պետությունը ի՞նչ մեղավոր է, ինչո՞ւ պիտի պետությունը գերան տա, տախտակ տա` տանիքը նորից շինի: Օրենքից դուրս բան է… Այդպես որ լինի, բոլորը իրենց տանիքները կքանդեն` վառելիքի տեղ գերան-տախտակը կվառեն, հետո դիմում կգրեն, որ պետությունը… Չեղա՜վ, չէ՜, չեղավ…

Նախկին լիազորը, որ հիմա դատավոր էր, գլուխը նորից հանեց Մերսեդեսի լուսամուտից և նորից ինձ դիմեց.

-Տղա, հայրդ լավ մարդ էր, պատերազմ գնաց, չեկավ, բայց օրենքով պետությունը պարտավոր չէ ձեր քանդած տանիքը նորոգել: Պարտավոր չէ… Այ, կտեսնես, քաղխորհուրդի մարդիկ նույնը կասեն: Դու արդեն մեծ տղա ես, ավելի լավ է աշխատես, փող վաստակես և հորդ տան քանդված տանիքը նորից տեղը դնես: Իմացա՞ր:

-Նստիր,- դարձավ Իսպիրը,- նստիր գնանք, քեզ հասցնեմ հորեղբորդ տուն: Հայրդ լավ մարդ էր:

Տնկարանի հողե միջնաճամփի վրա փոշու ամպեր կապելով` Իսպիրի Մերսեդեսը սլանում էր դեպի քաղաք: Դատավոր Բագրատը նստած էր Իսպիրի կողքին, ես` ետևում, երեքս էլ լուռ էինք: Ավտոյի բազմոցներին քրտինքի ու յուղերի կծված հոտ էր կպել, երևի հին հոտ էր` ես առաջին անգամ էի ավտոմեքենա նստում: «Սա գերմանական մեքենա է,- մտածեցի ես` ափով ծածկելով քիթս,- այս բազմոցներին նրանց քրտինքի աղն է մնացել»: Նրանց (ով գիտե` ում): Բազմոցներին օծանելիքների բույր կար, լսվում էին հռհռոցներ ու ճիչեր: «Կրա՜կ»,- դժժում էր ինչ-որ սպայի ձայնը: Կրակոցի ձայներ էին լսվում:

-Երեխադ ծննդյան վկայական չունի, չէ՞,- խոսեց դատավոր Բագրատը` շրջվելով Իսպիրի կողմը:

-Չունի, չէ:

-Ապօրինի է հաշվվում… Պիտի դատարան տաս, որ…

-Հեչ ապօրինի էլ չէ,- զայրացած ասաց Իսպիրը` ավելացնելով արագությունը,- ինչի՞ է ապօրինի, հարգելի քաղաքացի դատավոր, մայրը սպանվեց, տեղը կբռնի, ինչ կա: Մոր անունն եմ դրել:

-Դատարան դիմիր` օրինականացնենք, ծննդյան վկայական հանիր:

-Թող առողջ մեծանա, դատավոր, դա հետո էլ կարելի է անել: Կարևոր էն է, որ հայր էլ ունի, մայր էլ… Հա, հա՜, հիմի կինս իր հարազատ երեխաներից շատ է սիրում սրան… Ինչ էլ լինի, աշխարհում միշտ բարություն կա: Բարությունը աշխարհից չես կարող լրիվ վերացնել: Չես կարող: Չէ՜…

Մինչ նրանք խոսում էին, ես ավտոմեքենայի մետաղներից կրակոցի ձայներ էի լսում և սպանվողների հառաչանքներ: Ես սարսափով սպասում էի, որ հիմա-հիմա կլսեմ նաև հորս հառաչանքը:

-Միայն ձե՞րն է… Էնքա՜ն կիսատ բաներ կան, էնքա՜ն կիսափուլ տներ կան քաղաքում,- ասաց քաղաքային խորհրդի ներկայացուցիչներից մեկը` թերթելով հաշվառական մատյանի կավագույն էջերը,- էնքա՜ն…

-Ինչի՞ միայն մեր քաղաքում… Աշխարհում: Աշխարհում,- հոգոց հանեց մյուս ներկայացուցիչը և վեր քաշելով շալվարի փողքերը` բռունցքը խփեց իր փայտ-ոտքին,- ես խո աչքովս եմ տեսել…

-Լավ, բա ի՞նչ անենք,- հարցրեց մայրս,- մի երկու տարի էլ էսպես մնաց` պատերը անձրևներից, ձյունից կփլվեն: Թողնենք, որ փլվե՞ն:

-Իհարկե, հաշվի կառնենք,- ասաց հաշվառական մատյանը թերթող ներկայացուցիչը,- հաշվի կառնենք, բայց դժվար թե… Ախր, էնքան շատ կիսատ բաներ կան, ձեր տան նման էնքան շատ կիսափուլ տներ կան:

-Ախր…

-Դժվար է: Պատերազմը նոր է դադարել… Դե, պետությունը ի՞նչ անի, ո՞րը անի: Ձեր տունն է` դուք ծածկը դրեք, վերջանա գնա, հա՜… Հույսն ուրիշի վրա որ դրեցիք, բան դուրս չի գա:

-Ախր…

-Թռչունը որ թռչուն է,- շարունակեց մյուս ներկայացուցիչը` փայտ-ոտքովը, նա ուներ գծավոր ճակատ ու թաց աչքեր,- հասկանում եք, թռչունը որ թռչուն է, էլի գարնանը հեռու երկրներից գալով` ինքն է նորոգում իր հերվա բույնը շյուղ առ շյուղ: Մենք, ուրեմն, մի թռչունի չափ էլ չկա՞նք:

-Իհարկե, հաշվի առնելը հաշվի կառնենք, բայց… Դե, էլի ասում եմ, տղադ արդեն…

-…Հա՜, արդեն մեծ տղա է,- շարունակեց փայտ-ոտքովը,- վաղը թող աշխատի` փլված տանիքը նորոգի, հոր տանը տիրություն անի, թե չէ` դիմում, էս-էն…

-Ամեն տղա իր հոր տան տերն է… Իհարկե, ձեր դիմում-խնդիրքը հաշվի կառնենք: Մենք գնանք:

-Մնացեք բարով,- ասաց փայտ-ոտքովը, և նրանք գնացին մյուս կիսափուլ տները:

Մեր արվարձանը պատերազմից հետո առհասարակ շատ էր փոխվել` ավերակ էր դարձել: Շատ տներ ոչ տանիք ունեին, ոչ դուռ ու լուսամուտ, պատերը ճաքել էին, քարերը ընկել ցած` կորել էին հողի ու աղբի տակ: Մի քանիսն էլ մեր տան նման կիսափուլ էին: Թվում էր` արկեր էին նետել մեր արվարձանի տների վրա: Մոխիրներ էին կուտակվել: Շատ տներ էլ անտեր էին մնացել` դռները ծանրորեն կողպ էին, շեմերի անկյուններում վայրի խոտ էր բուսնել, անծուխ ծխնելույզները պաղ էին` ջերմանում էին միայն արևով: Անտերությունից ծաղկել էին պատերը… Տանիքների տակ ներխուժած խավարը դեղին բորբոսով ծածկել էր հիշատակները:

Եվ ամեն օր, ամեն օր, երբ արվարձանի կիսափուլ տանիքներին թանձրանում էր մութը, զարթնում էին դոդոշները ու լերդած խավարի միջով, գիշերախոս միջատների աղմուկից կողմնորոշվելով, չնայելով վերև` աստղերին, գնում էին` իրենց փափուկ փորերը թմբերի հողին զարկելով: Նրանք գուղձ-գուղձ կոշտեր էին, շնչավոր գիշերային չար ոգիներ էին, մեռած փիլիսոփաների կերպարանափոխություններ էին, չպատմված հեքիաթներ էին, մեր արվարձանի բնակիչներն էին: Նրանք հողի վրա, հողի մեջ, երկրի վրա ամենուր որոնում էին երջանկություն:

1970 թ.

 

 

Անդին 5, 2017

Share

Կարծիքներ

կարծիք