Հայրիկիս ճամպրուկը. Նոբելյան բանախոսություն

Հեղինակ:

 

orhan-pamuk-epa Թուրք գրող Օրհան Փամուկը մինչ 2006 թվականը հրատարակել էր յոթ վեպ, որոնք թարգմանվել էին ավելի քան քառասուն լեզվով, արժանացել էր Impac գրական միջազգային, Խաղաղության, Prix Medicis Etranger և այլ հեղինակավոր մրցանակների: 2006 թվականին նրան շնորհվեց Նոբելյան մրցանակ:

Տողերիս հեղինակը հայերեն է թարգմանել Փամուկի «Ձյունը» վեպը, որի հիմնական գործողությունները տեղի են ունենում Կարսում: Վեպի պատումը բազմաշերտ է, ի թիվս սյուժետային այլ գծերի ներկայացվում է գավառական Թուրքիայի (Արևելյան Անատոլիա) ներքին կյանքը, իսլամիստ-եվրոպամետ և Արևելք-Արևմուտք հակամարտությունը, արծարծվում են թուրքական ինքնությանը վերաբերող հարցեր: Այս խնդիրները առկա են Փամուկի գրեթե բոլոր ստեղծագործություններում, ուր ապշեցուցիչ կերպով միախառնվում են ու բախվում Արևելքն ու Արևմուտքը, իսկ գրողը հանդես է գալիս որպես նրբին գեղագետ ու կրակոտ քաղաքացի: Ի դեպ, Թուրքիայում վերջերս տեղի ունեցած «հեղաշրջումը» և դրան հաջորդող իրադարձությունները ասես պատկերված են «Ձյունը» վեպում:

Փամուկը ծնվել է 1952 թվականին Ստամբուլում, մայրական կողմն ունի չերքեզական ծագում: Ավարտել է Ստամբուլի համալսարանի ժուռնալիստիկայի բաժինը: Ապրել է Ստամբուլում, թեև 80-ականներին ապրել և դասախոսել է նաև ԱՄՆ-ում: Հրանտ Դինքի սպանությունից հետո (2007) և իր հասցեին հնչող սպառնալիքներից վախենալով` բնակվում է ԱՄՆ-ում: Ժամանակին իր հայացքների համար հալածանքների է ենթարկվել Թուրքիայում: 2005 թվականի հարցազրույցներից մեկում արած մի հայտարարության համար, ուր ասվում է` «Թուրքիայում սպանվել է մեկ միլիոն հայ և երեսուն հազար քուրդ: Այդ մասին ոչ ոք չի խոսում և ինձ ատում են, որովհետև ես խոսում եմ այդ մասին», Փամուկի հանդեպ ձևավորվում է ատելության և թշնամանքի մթնոլորտ, նրա գրքերը այրում են փողոցներում, այս պատճառներով նա ստիպված է եղել հեռանալ հայրենիքից, սակայն կրկին վերադարձել է, դատական հալածանքի ենթարկվել չարաբաստիկ 301 հոդվածի մեղադրանքով: Փամուկի դատավարությունն սկսվելու էր 2005 թվականի դեկտեմբերին, սակայն հետաձգվում է 2006 թվականի հունվար: Եվրոպա ձգտող Թուրքիան կրկին ցույց է տալիս իր իրական դեմքը: Այս ամենը բուռն վրդովմունք է առաջացնում արտասահմանում: «Միջազգային համաներում» իրավապաշտպան կազմակերպությունը պահանջում է չեղյալ հայտարարել 301-րդ հոդվածը, ութ աշխարհահռչակ գրողներ` Գաբրիել Գարսիա Մարկեսը, Ժոզե Սարամագոն, Գյունտեր Գրասը, Ումբերտո Էկոն, Խուան Գոյտիսոլոն, Ջոն Ափդայքը և Մարիո Վարգաս Լյոսան, հանդես են գալիս Փամուկին պաշտպան կանգնելու հայտարարությամբ: 2006 թվականի հունվարի 24-ին Ստամբուլի դատարանը կայացնում է Փամուկի գործը կարճելու որոշում: Այնուհետև հաջորդում է Նոբելյան մրցանակը, որը նման դեպքերում գուցե ամենամեծ պաշտպանությունն է:

Փամուկի ամենահայտնի ստեղծագործություններն են «Խաղաղ տունը», «Ջևդեթ բեյը և յուր որդիները», «Անունս Կարմիր է», «Սև գիրքը», «Ձյունը» վեպերը և «Ստամբուլ» գիրքը, որը ժանրային առումով կարելի է համարել հուշագրական վիպապատում: Նոբելյան մրցանակ ստանալուց հետո հրատարակել է ևս մի քանի գիրք, որոնցից առավել հայտնի են «Անմեղության թանգարանը», «Իմ տարօրինակ մտքերը» և «Շիկահեր կինը» վեպերը:

Մեզ` հայերիս համար ճանաչողական իմաստով թերևս ամենակարևորը «Ձյունը» վեպն է: Հեղինակը այնպիսի խորությամբ է վերլուծում ու ներկայացնում Թուրքիայի ներքին կյանքը, որը չի արել երևի ոչ մի վերլուծաբան: Հրաշալի է Կարսի նկարագրությունը: Վեպում բազմաթիվ են հիշատակումները հայերի և հայկական շինությունների մասին: Կա նաև անդրադարձ ցեղասպանությանը: «Ձյունը» պետք է կարդա յուրաքանչյուր հայ: Այս ամենը ասում ենք, որպեսզի ավելացնենք, որ այնուամենայնիվ Փամուկը թուրք գրող է, սիրում է իր երկիրը և մտահոգ է նրա ճակատագրի համար, փորձում է գտնել նրա տեղը աշխարհում, և քանի որ ճշմարիտ գրող է, ողջախոհ ու խորաթափանց արվեստագետ, այդ ամենը անում է գեղարվեստական մեծ վարպետությամբ և ճշմարտացիությամբ:

Նոբելյան մրցանակի է արժանացել «Գրողին, ով հարազատ քաղաքի մելամաղձոտ հոգու փնտրտուքներում հայտնագործել է մշակույթների հակադրության և միահյուսման նոր նշանագրեր» գնահատմամբ:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Նոբելյան բանախոսություն

Հայրիկիս ճամպրուկը

 

Վախճանվելուց երկու տարի առաջ հայրս իր գրվածքներով, ձեռագրերով ու տետրերով լի փոքրիկ ճամպրուկն հանձնեց ինձ: Սովորական հեգնածաղրալից կեցվածքն ընդունելով` նա արագ-արագ ասաց, թե ուզում է, որ ես դրանք կարդամ իրենից հետո, ասել է` մահանալուց հետո:

Ապա, թեթևակի շփոթված, ավելացրեց. «Աչքի անցկացրու, տես, պետքական բան կա՞: Գուցե ինձնից հետո ինչ-որ բաներ ընտրես ու հրատարակես.:

Մենք իմ գրասենյակում  էինք, գրքերով շրջապատված: Հայրս խիստ անձնական, տրտմություն պատճառող ինչ-որ բեռից ազատվել ցանկացող մարդու նման, չիմանալով ճամպրուկն ուր դնել, հայացքը հածում էր շուրջը և ետ ու առաջ քայլում սենյակում: Ապա ճամպրուկն զգուշորեն դրեց սենյակի ամենահեռավոր, աչքի չզարնող անկյունում: Հենց այդ անմոռանալի, երկուսիս էլ շփոթության մատնող պահն ավարտվեց, մենք թեթևացած շունչ քաշեցինք և կրկին անցանք մեզ համար սովորական` հեգնածաղրական դերին: Սովորականի պես սկսեցինք խոսել դատարկ բաների մասին, այնքան էլ չմտահոգվելով` անդրադարձանք Թուրքիայի անվերջանալի քաղաքական խնդիրներին, հայրիկիս գործերին, որոնք մեծ մասամբ ավարտվում էին ձախողումով:

Հիշում եմ, հայրիկիս գնալուց հետո մի քանի օր շարունակ պտտվում էի ճամպրուկի շուրջը և չէի համարձակվում ձեռք տալ: Այդ փոքրիկ, սևակաշվե, կորաեզր ճամպրուկը, նրա փականքը ինձ ծանոթ էր մանկութ: Հայրս միշտ վերցնում էր այն, երբ մեկնում էր կարճատև ուղևորությունների կամ էլ երբ հարկ էր լինում տնից որևէ բան տանել աշխատավայր: Հիշում եմ, թե մանկությանս տարիներին մի անգամ բանալով այդ ճամպրուկը` ինչպես սկսեցի քրքրել այդ ուղևորություններից մեկից նոր վերադարձած հայրիկիս իրերը: Ինձ շատ դուր եկավ օծանելիքը, որը գտա այնտեղ: Նրանից անհայտ, օտար երկրի բույր էր գալիս: Հայրիկիս ճամպրուկն ինձ համար անցյալի ու մանկության հիշողությունների հետ կապված ծանոթ ու ձգող իր էր, բայց հիմա չէի կարողանում նույնիսկ ձեռք տալ նրան: Ինչո՞ւ: Իհարկե, նրա խորհրդավոր պարունակության խորհրդավոր արժեքի պատճառով:

Այդ արժեքի նշանակության մասին, այն բանի նշանակության մասին, որ անում է մարդը սենյակում փակվելով, գրասեղանի առջև նստելով և ամբողջությամբ թուղթ ու գրչին տրվելով, այսինքն` գրականության նշանակության մասին էլ ուզում եմ խոսել հիմա:

Ես ձեռք չէի տալիս ճամպրուկին և չէի համարձակվում բանալ այն, սակայն այնտեղ գտնվող տետրերից մի քանիսը ինձ լավ ծանոթ էին: Շատ տարիներ առաջ տեսել էի, թե ինչպես է հայրիկս ինչ-որ գրառումներ անում այդ տետրերում: Սակայն այժմ, կյանքումս առաջին անգամ, չէի կարողանում պատկերացում կազմել ճամպրուկի պարունակության նշանակության մասին: Հայրս մեծ գրադարան ուներ: Երիտասարդության տարիներին` 1940-ականների վերջերին, Ստամբուլում նա ցանկացել է բանաստեղծ դառնալ, թուրքերեն է թարգմանել Վալերիին , սակայն հետո, չցանկանալով ապրել աղքատ և քիչ կարդացող երկրում պոետին անընդհատ ուղեկցող կարիքի մեջ, հրաժարվել էր այդ մտքից: Պապս` հորս հայրը, հարուստ ձեռնարկատեր էր: Հայրիկիս մանկությունն ու պատանեկությունն անցել էին լիության մեջ, այդ իսկ պատճառով էլ չէր ցանկացել ընկնել այն զրկանքների մեջ, ինչը գրական գործունեության անբաժան ուղեկիցն է: Հայրս կենսասեր էր, կյանքը սիրում էր ողջ գեղեցկությամբ, և ես դա հասկացել էի:

Առաջին բանը, որ ինձ ետ պահեց հայրիկիս ճամպրուկը բանալուց, բնական ու հասկանալի վախն էր նրա գրվածքների հանդեպ: Լիովին հնարավոր էր, որ ճամպրուկի գրվածքները դուր չգային ինձ: Դա գիտակցում էր նաև հայրս: Այդ պատճառով էլ ողջ ուժով ջանում էր այդ պատմությանը տալ զավեշտալի երանգ` իբր լուրջ չի վերաբերում դրանց բովանդակությանը, ինչը ինձ բավական վշտացրեց, քանզի ճամպրուկում նրա քսանհինգ տարվա գրական աշխատանքի արգասիքն էր: Բայց, իհարկե, ես չէի ուզում գրականությանը հարկ եղած լրջությամբ չվերաբերվելու համար բարկանալ հայրիկիս վրա… Եվ այդուհանդերձ, իմ ամենամեծ վախը, ամենագլխավորը, որի մասին չէի ուզում նույնիսկ մտածել, հավանականությունն էր, որ, որ հայրս գուցե իրոք լավ գրող է: Ես չէի կարողանում ճամպրուկը բանալ, որովհետև հենց դրանից էի վախենում: Ավելին, վախենում էի դա խոստովանել նույնիսկ ինքս ինձ: Որովհետև եթե հանկարծ հայրիկիս ճամպրուկից ի հայտ գար իսկապես մեծ գրականություն, դա ինձնից կպահանջեր նրան ընդունել իբրև բոլորովին այլ մարդու, ինչն էլ ինձ խրտնեցնում էր, որովհետև նույնիսկ հասուն տարիքում ես ուզում էի ի դեմս հայրիկիս տեսնել միայն հայր և ոչ թե գրող:

Գրող լինելն ինձ համար նշանակում է, որ մարդը, տարիներով համբերատար գրելով, իր մեջ հայտնաբերում է մեկ ուրիշ` թաքուցյալ մարդու, ինչպես նաև աշխարհ, որը ձևավորում է այդ ուրիշին: Երբ ասում եմ ՙգրել՚, իմ աչքին ամենից առաջ երևում են ոչ թե վեպեր, բանաստեղծություններ և գրական ավանդույթներ, այլ մարդ, որը փակվել է սենյակում, նստել գրասեղանի առջև, մենության մեջ ներանձնացել և դրա շնորհիվ բառերի օգնությամբ կերտել նոր աշխարհ: Այդ այրը կամ կինը կարող է օգտվել գրամեքենայից, կարող է դիմել համակարգչի ծառայությանը, իսկ գուցե ինձ նման երեսուն տարի շարունակ ինքնահոսով գրել թղթի վրա: Գրելիս նա` այր կամ կին, կարող է սուրճ, թեյ խմել, ծխել: Երբեմն կարող է ելնել տեղից, մոտենալ պատուհանին, նայել փողոց` խաղացող երեխաներին, մռայլ պատին, կամ եթե բախտը բերի` ծառերի կամ բնապատկերի: Նա կարող է գրել բանաստեղծություն, պիես կամ ինչպես ես` վեպ: Այդ բոլոր տարբերություններն ի հայտ են գալիս միայն գլխավոր գործողությունից հետո, երբ նա նստում է գրասեղանի առջև ու համբերատար ներսուզվում ինքն իր մեջ: Գրական երկ ստեղծելը, ինքնասույզ այդ հայացքը բառերի վերածելը նշանակում է համբերատար, հետևողական և խնդագին ընթացք ինքն իր միջով, այդ ուրիշ մարդու հետ կապված նոր աշխարհի հայտնաբերում և ուսումնասիրում ինքն իր մեջ: Գրասեղանի առջև նստելու, դատարկ էջերը նոր բառերով դանդաղ լցնելու օրեր, ամիսներ, տարիներ անցնելուն զուգընթաց զգում եմ, որ ես իմ մեջ կառուցում եմ այդ նոր աշխարհը, այնպես, ինչպես նոր կամուրջը կամ մեծ մզկիթն են կառուցում քարը քարին հոգածությամբ դնելով: Գրողի քարերը բառերն են: Նրանց շոշափելով, զգալով նրանց փոխկապակցվածությունը, երբեմն հեռվից հետևելով նրանց, երբեմն ասես շոյելով մատներով ու գրչածայրով, որոշելով նրանց կշիռը և համապատասխան կերպով տեղադրելով` մենք համառությամբ, հույսով և համբերատարությամբ տարիներով կերտում ենք նոր աշխարհ:

Գրողական աշխատանքի գաղտնիքն ինձ համար ամփոփված է ոչ թե տաղանդի մեջ, որը չգիտես որտեղից է հայտնվում, այլ համառության և համբերատարության մեջ: Թուրքերենում մի լավ արտահայտություն կա` «Ասեղով ջրհոր փորել»: Երբեմն ինձ թվում է, թե դա ասված է գրողական փեշակի մասին: Ես սիրում և հասկանում եմ Ֆարհադի համբերատարությունը, որը հին հեքիաթներում սարեր է ծակում հանուն սիրո: Ես գիտեի, որ «Անունս Կարմիր է» վեպում պատմելով միջնադարյան իրանցի մանրանկարիչ վարպետների մասին, որոնք տարիներ շարունակ նույն հրայրքով նկարելով նույն նժույգը, նրան ներպատկերում էին իրենց մեջ և կարող էին աննկարագրելի գեղեցկությամբ վերակերտել նույնիսկ փակ աչքերով, ես խոսում էի գրողի աշխատանքի և իմ կյանքի մասին: Կարծում եմ, որ անձնական կյանքի մասին այնպես պատմել կարողանալու համար, ասես ուրիշի կյանքի մասին ես անշտապ պատմում, այդ ասացողական զորությունն ինքն իր մեջ զգալու համար գրողը պետք է, գրասեղանի առջև համբերատար նստելով ու ապագային լավատեսորեն նայելով, երկար տարիներ նվիրվի այդ արհեստին: Ներշնչանքի մուսան, որը ոմանց բնավ չի այցելում, իսկ ոմանց այցելում է նույնիսկ շատ հաճախ, սիրում է այդ վստահությունը և լավատեսությունը, և այն պահին, երբ գրողն իրեն զգում է առավել միայնակ, երբ առավել է թերահավատ իր ջանքերի, երազանքների և գրվածքների նկատմամբ, այսինքն` այն ժամանակ, երբ նա համարում է, որ իր պատմությունը հանդիսանում է միայն իր պատմությունը, այդ մուսան գրողին ասես շնորհում է պատմություններ, պատկերներ, տեսիլքներ, որոնք միավորում են այն աշխարհը, որը նա ուզում է կերտել, այն աշխարհի հետ, որից նա ուզում է դուրս լինել: Գրողական փեշակում ինձ համար առավել ապշեցուցիչը այն պահերի զգացողությունն է, որ ոչ թե ես, այլ ինչ-որ այլ զորություններ են գտել ինձ անչափ երջանիկ դարձրած այս կամ այն նախադասությունը կամ ամբողջ էջեր և շռայլորեն շնորհել ինձ:

Ես վախենում էի բանալ հայրիկիս ճամպրուկը և կարդալ տետրերը, որովհետև գիտեի, որ նա իրեն երբեք չի ծանրաբեռնել այն դժվարություններով, որոնք ես առել եմ իմ ուսերին, որ նա, ի տարբերություն մենակությանը նախապատվություն տվող նվաստիս, սիրում է ընկերներ, բազմություն, դահլիճներ, կատակ, հասարակություն: Սակայն հետո մտքովս անցավ նաև այլ բան. մենակեցության և համբերատարության մասին այդ մտքերը, հրաժարումի տվայտանքները կանխակալ երևակայության պտուղներն են սոսկ, որոնք բխում են իմ անձնական կյանքային և գրողական կենսափորձից: Չէ՞ որ եղել են բազում հրաշալի գրողներ նաև, որոնք ստեղծագործել են մարդկանցից չկտրվելով, ընտանեկան խաղաղ միջավայրում, բարձրաշխարհիկ հասարակության պսպղուն լույսերի մեջ և նրա երջանիկ ճռվողյունի ներքո: Ասեմ նաև, որ հայրս, երբ մենք դեռ փոքր էինք, ձանձրանալով ընտանեկան կյանքի առտնին տաղտուկից, թողեց մեզ և գնաց Փարիզ, որտեղ, որոշ գրողների նման աշխարհից մեկուսանալով հյուրանոցի համարում, մի կույտ տետր գրոտեց: Ես գիտեի, որ ճամպրուկում այդ տետրերի լոկ մի մասն է, որովհետև ճամպրուկը ձեռքին ինձ մոտ գալուց դեռ շատ առաջ հայրս սկսել էր ինձ պատմել իր կյանքի այդ շրջանի մասին: Նա պատմում էր դրա և իմ մանկության մասին: Բայց երբեք չանդրադարձավ հյուրանոցի համարում կրած ստեղծագործական չարչարանքներին: Նրա պատմությունները նվիրված էին Սարտրին , որին հաճախ էր տեսել փարիզյան փողոցներում, կարդացած գրքերին, դիտած ֆիլմերին: Նա պատմում էր հուզմունքով և անկեղծորեն, շատ կարևոր տեղեկություններ հաղորդող մեկի նման: Եվ, իհարկե, ես երբեք չեմ մոռանում, որ գրող դառնալու իմ ընտրության համար նախ և առաջ պարտական եմ հայրիկիս, որն առավելապես պատմում էր աշխարհահռչակ գրողների և ոչ թե փաշաների ու մահմեդական պաշտամունքի սպասավորների մասին: Ըստ ամենայնի, այդ ամենի մասին մտածելով և վերհիշելով, թե որքան եմ պարտական նրա հարուստ գրադարանին, ես պիտի կարդայի նրա տետրերը: Ես պարտավոր էի, գրվածքների գեղարվեստականությանը մեծ նշանակություն չտալով, ուշադրություն դարձնել նրան, որ հայրս, ապրելով մեզ հետ, հաճախ էր ուզում սենյակում մնալ մենակ, գրքերի և իր մտքերի հետ առանձնացած:

Սակայն խռովքով նայելով հայրիկիս թողած ճամպրուկին` հասկացա, որ դա հենց այն է, ինչը չեմ կարող անել: Հայրս երբեմն մեկնվում էր գրապահարանների դիմացի բազմոցին և մոռանալով ձեռքի գրքի կամ ամսագրի մասին` թաղվում էր խորունկ մտածմունքների ու անուրջների մեջ: Այդպիսի պահերն նրա դեմքն ունենում էր բոլորովին այլ արտահայտություն, բնավ ոչ նման նրան, ինչ տեսնում էի կատակներով, խայթոցներով և մանր-մունր գժտություններով լի առօրյա կյանքում: Դա ինքն իր խորքը ուղղված հայացք էր: Այդ հայացքն ինձ առանձնապես մտատանջում էր մանկության և վաղ պատանեկության տարիներին, երբ սկսեցի հասկանալ, որ հայրիկիս ինչ-որ բան խռովքի է մատնում: Այժմ, տարիներ անց, ես գիտեմ, որ հենց այդ խռովքն է մարդուն գրող դարձնող հիմնական շարժիչ ուժերից մեկը: Գրող դառնալու համար պետք է ազդակ, որն ի զորու է մարդուն մղել փախչելու ամբոխից, հասարակությունից, առօրյա կյանքից և փակվելու սենյակում: Եթե ուզում ենք գրի միջոցով արարել խորագնա աշխարհ, ապա գրքերով լի սենյակում թաքնվելու ցանկությունն էլ հենց առաջին, անհրաժեշտ բանն է, որը մեզ դրդում է գործի անցնել: Նման առանձնության օրինակ է մեծն Մոնտենի  ստեղծագործությունը. ազատ և անկախ անձնավորություն, որն ունկն էր դնում միայն իր խղճի ձայնին, և որը սկզբնավորողն է ժամանակակից գրականության: Մոնտենն այն գրողն է, ում անընդհատ կարդում և վերընթերցում էր հայրս և ում կարդալ հետևողականորեն խորհուրդ էր տալիս նաև ինձ:

Ես կկամենայի ինձ զգալ այն գրողների ավանդույթների կրողը, որոնք աշխարհի ցանկացած ծայրում, Արևելքում, թե Արևմուտքում, հասարակության հետ խզելով բոլոր կապերը, փակվել են գրքերով լի սենյակում: Ինձ համար իսկական գրականության սկզբնակետը գրքերով լի սենյակում առանձնացած մարդն է:

Սակայն սենյակում, որտեղ փակվել ենք, մենք միայնակ չենք, ինչպես կարող է թվալ առաջին հայացքից: Մեզ ուղեկցում են բառերը, պատմությունները, այլոց գրքերը, այսինքն այն, ինչը կոչում ենք ավանդույթ: Ես հավատում եմ, որ գրականությունը ամենաարժեքավոր հարստությունն է, որն ինքն իրեն ճանաչելու և հասկանալու ճանապարհին ամբարել է մարդը: Մարդկային հանրությունը, ցեղերն ու ժողովուրդները իմաստնանում, հարստանում և վսեմանում են այն չափով, ինչ չափով նշանակություն են տալիս իրենց գրականությանը և ունկն դնում իրենց գրողներին: Միևնույն ժամանակ, ինչպես բոլորս լավ գիտենք, գրքեր վառող, գրողներին նվաստացնող և անարգող ժողովուրդները տևականորեն ընկնում են խավարի և տգիտության գիրկը: Սակայն գրականությունը չի կարող պարփակվել բացառապես ազգային նեղ շրջանակների մեջ: Ճիշտ այդպես էլ գրքերով լի սենյակում փակվող և դեպի իր ներանձնային խորքերը ճամփա ելած գրողը չի կարող գրել միայն իր մասին, միայն իր զգացմունքների և զգացողությունների մասին: Տարիների հետ նա կհայտնաբերի լավ գրականության անխախտ կանոնը. գրականությունը այլոց պատմությունը ինչպես իր անձնականը և անձնական պատմությունը ինչպես ուրիշինը պատմելու վարպետությունն ու արվեստն է: Դա կարողանալու համար էլ մենք ճամփա ենք ընկնում` մեկնարկ առնելով այլոց պատմություններից ու գրքերից:

Հայրս հազար հինգ հարուր գրքից բաղկացած հրաշալի գրադարան ուներ, ինչը պիտի որ լիուլի բավարար լիներ գրող դառնալու համար: Քսաներկու տարեկանիս շեմին ես, իհարկե, չէի հասցրել կարդալ այդ գրադարանի բոլոր գրքերը, բայց յուրաքանչյուրի հետ լավ ծանոթ էի, կողմնորոշվում էի, թե որն է կարևոր, իսկ որը` նախատեսված թեթև, ժամանցային ընթերցանության համար, որն է դասական և համաշխարհային գրականության անքակտելի մաս, իսկ որը` այս կամ այն ազգային գրականության անմոռանալի, բայց ժամանակավոր նմուշ, որն է պատկանում ֆրանսիական խոսքարվեստին, որի ներկայացուցիչներին այնքան սիրում և գնահատում էր հայրս: Երբեմն, այդ գրադարանին նայելով, երազում էի, որ իմ սեփական տանը ես էլ երբևէ կունենամ այդպիսի անձնական գրադարան, որ ես էլ իմ կարդացած գրքերով կկերտեմ իմ սեփական, յուրատիպ աշխարհը: Իսկ երբեմն էլ հայրական գրադարանն ինձ թվում էր համայն աշխարհի փոքրիկ մանրակերտը, աշխարհ, որին, սակայն, մենք նայում էինք մեր անկյունից, Ստամբուլից: Հայրս իր գրադարանն ստեղծել էր արտասահմանյան հրատարակությունները ուղևորություններից` հիմնականում Փարիզից և Ամերիկայից բերելով, Ստամբուլում գնելով արևմտյան լեզուներով գրքեր: 1940-ական և մանավանդ 1950-ական թվականներին նա չէր շրջանցում ոչ մի հին ու նոր գրավաճառանոց: Իմ աշխարհը տեղականի և արևմտյանի խառնուրդ էր: Հայրիկիս գրադարանը դրա վկայությունն էր: Իսկ 1970-ականներից ինքս սկսեցի ստեղծել իմ անձնական գրադարանը` նրա համար գրքեր ընտրելով խնամքով, մեծ խստապահանջությամբ: Այն ժամանակ ես դեռ վերջնականապես չէի որոշել գրող դառնալ: Բայց, ինչպես գրել եմ իմ «Ստամբուլ» գրքում, արդեն լավ գիտակցում էի, որ գեղանկարիչ չեմ լինի, թեև դրա հետ մեկտեղ բնավ պատկերացում չունեի, թե ինչ հունով է ընթանալու իմ հետագա կյանքը: Մի կողմից` իմ մեջ անհագ հետաքրքրություն կար ամեն ինչի և անսահման լավատեսական ծարավ` ընթերցանության և գիտելիքի հանդեպ, բայց, մյուս կողմից, զգում էի, որ իմ կյանքն ունի ինչ-որ պակաս` «պակասավորություն», որ ես չեմ կարող ապրել այնպես, ինչպես բոլորը: Այդ զգացողությունները մասամբ կապված էին կենտրոնից հեռու գտնվելու մտքի հետ և համահունչ էին այն ապրումներին, ինչ ունենում էի հայրիկիս գրադարանին նայելիս: Մասամբ էլ դրանք կապված էին այն զգացողության հետ, որ մենք ապրում ենք գավառում, ինչի մասին այն տարիներին մեզ հստակ հուշում էր Ստամբուլը: Բայց, ըստ ամենայնի, իմ «պակասավորության» բուն պատճառն անհամեմատ խորքային էր. ես բոլորովին չէի պատկերացնում կյանքը մի երկրում, որը հետաքրքրություն չի դրսևորում գրչի ու վրձնի իր վարպետների նկատմամբ և բնավ հույս չի թողնում նրանց: Երբ 1970-ականներին անդիմադրելի մղումով, ասես ձգտելով ուղղել իմ այդ կենսական պակասը, հայրիկիս տված փողերով Ստամբուլի հնագրավաճառներից գնում էի ընթերցված, քրքրված ու փոշոտ, խունացած էջերով գրքեր, գրավաճառների խղճուկ տեսքն ինձ վրա պակաս ազդեցություն չէր գործում, քան գրքերը, որոնք պատրաստվում էի կարդալ: Աղքատ, հնամաշ հագուստով, ճամփեզրերին, մզկիթների բակերում, կիսավեր պատերի տակ կանգնած այդ մարդիկ այնպիսի դժբախտ և վհատ տեսք ունեին, որ ի վիճակի էին մարդուն կատարյալ անհուսության հասցնել:

Հիմնական զգացումը, որ այն ժամանակ տածում էի աշխարհում իմ տեղի նկատմամբ` լինի առօրյա կյանքում կամ գրականության մեջ, «կենտրոնում չլինելն» էր: Ես վստահ էի, որ աշխարհի կենտրոնում կյանքն առավել հարուստ է, առավել հրապուրիչ, քան այն, որն ապրում ենք մենք` բոլոր ստամբուլցիներս և ողջ Թուրքիան: Նկատեմ, որ այսօր ընդհանրության զգացողություն իմ մեջ ծագում է ողջ աշխարհի հանդեպ: Իմ գլխում այդպիսի մտքեր էին պտտվում նաև համաշխարհային գրականության շուրջ. նրա կենտրոնը ինձնից շատ հեռու ինչ-որ տեղ էր: Ճիշտն ասած, ես մտածում էի ոչ թե համաշխարհային, այլ արևմտյան գրականության մասին: Մենք` թուրքերս, դրանից շատ հեռու էինք: Եվ հայրիկիս գրադարանը դա էր ապացուցում: Մի կողմում մեր կյանքն էր` մեր գրքերը, մեր տեղական աշխարհի գրականությունը, որի շատ ու շատ մանրուքներ շատ սիրում էի և որից ի վիճակի չէի հրաժարվել, Ստամբուլի գրքերը, նրա գրականությունը: Մյուս կողմում արևմտյան գրքերն էին, մերիններին բնավ ոչ նման: Այդ նման չլինելը մեզ մի տեսակ վիրավորանքի, վշտի, հոգեկան ցավի, բայց նաև հույսի զգացողություն էր տալիս… Կարծես դրանք կարդալով մենք ազատագրվում էինք մեր աշխարհից, փախչում` սփոփանք գտնելով այլ աշխարհում` արտասովոր ու ինքնատիպ:

Զգում էի, որ հայրս, ինչպես հետագայում ես, երբեմն վեպը կարդացել է, որպեսզի Արևմուտք ՙփախչի՚ այն կյանքից, ինչ ապրում էր այստեղ, իր հայրենիքում: Իսկ գուցե գրքերն այն ժամանակ թվում էին պարզապես իրեր, որոնց դիմում էինք, որպեսզի հաղթահարենք մշակութային թերարժեքության զգացողությունը: Նկատեմ, որ ոչ միայն կարդալը, այլև գրելը մեր ստամբուլյան կյանքից Արևմուտք գնալու նման մի բան էր` դրան հաջորդող վերադարձով: Հայրս գնաց Փարիզ, որպեսզի այնտեղ գրի ճամպրուկում տեղ գտած տետրերի մեծ մասը. նա փակվում էր հյուրանոցի սենյակում, իսկ հետո բոլորը, ինչ գրել էր, ետ բերեց Թուրքիա: Հայրիկիս ճամպրուկին նայելով զգում էի, որ դա ինձ էլ է մտահոգում: Այն բանից հետո, երբ ես փակվեցի սենյակում, որպեսզի քսանհինգ տարի շարունակ մնամ Թուրքիայի գրող, հայրիկիս ճամպրուկի վրա գցած հայացքն իսկ վրդովեցնում էր ինձ այն բանով, որ գրողական գործը, գրելու ընթացքը, ինչպիսին ես եմ պատկերացրել, այնպիսի աշխատանք է, որը պետք է կատարել պետությունից, հասարակությունից, ժողովրդից թաքուն: Եվ գուցե հայրիկիս վրա զայրանում էի առավելապես այն պատճառով, որ նա չցանկացավ գրողական աշխատանքին վերաբերվել այնքան լրջորեն, որքան ես:

Ես հայրիկիս վրա զայրանում էի այն բանի համար, որ նա ապրում է ոչ այնպես, ինչպես ես, որ նա երջանիկ է հասարակության մեջ, առանձնապես ուշադրություն չի դարձնում դատարկ բաներին, մանր-մունր վեճերին, ուրախ-զվարթ ծիծաղում է ընկերների և սիրելի մարդկանց հետ: Բայց իմ բանականության ինչ-որ մասով ես հասկանում էի նաև այն, որ ՙզայրանում եմ՚-ի փոխարեն կարող եմ հանգիստ ասել նաև ՙնախանձում եմ՚, և հնարավոր է` դա կլիներ ավելի ճիշտ: Այն ժամանակներում ես հաճախ էի զայրալից հարցնում ինքս ինձ. ՙԻ՞նչ է երջանկությունը՚: Արդյոք երջանկությո՞ւն է սենյակում բացարձակապես միայնակ, լուրջ մտածումների մեջ խորասուզված ապրելը: Թե՞ երջանկությունը հանգիստ կյանքով ապրելն է` հավատալով նույն բաներին, ինչ ողջ հասարակությունը, ինչ յուրաքանչյուր առանձին մարդ, իսկ ավելի ճիշտ` ձևացնելով, թե հավատում ես: Թաքուն գրել այնտեղ, որտեղ ոչ ոք չի տեսնում, ջանալով ընդունել այնպիսի տեսք, իբր ապրում ես բոլորի հետ ներդաշն` ի՞նչ է դա, երջանկությո՞ւն, թե՞ դժբախտություն: Բայց դրանք շատ զայրալից, քմայքոտ ու խռովահույզ հարցեր էին: Բացի այդ, այն ժամանակ որտեղի՞ց հնարեցի, թե երջանկությունն է ապրելու չափանիշը: Մարդիկ, լրագրերը, այլ խոսքով` բոլորը և միշտ իրենց պահում էին այնպես, ասես ապրելու ամենամեծ չափանիշը երջանկությունն է: Մի՞թե թեկուզ հենց միայն սա դրան հակադիրի համաիրավասության հարցը չի վերածում քննության արժանի թեմայի: Իսկ, ըստ էության, որքանո՞վ եմ ես ճանաչել մեզնից, տնից մշտապես փախչող հայրիկիս, որքանո՞վ եմ կարողացել զգալ նրա խռովքներն ու մտահոգությունները:

Ահա հենց այդ մտքերն ինձ մղեցին բանալու հայրիկիս ճամպրուկը: Եղե՞լ է արդյոք հայրիկիս կյանքում դժբախտություն, որի մասին ես չգիտեի, եղե՞լ է արդյոք որևէ գաղտնիք, որը նա թաքուն էր պահել բոլորից, վստահել միայն թղթին: Ճամպրուկը բանալով` անմիջապես հիշեցի մանկութ ծանոթ նրա հոտը, գլխի ընկա, որ որոշ տետրեր էլ ծանոթ են, որ տարիներ առաջ հայրս ցույց է տվել ինձ` աշխատելով ուշադրությունը չբևեռել դրանց վրա: Տետրերը, որոնցից յուրաքանչյուրը վերցրեցի ձեռքս և թերթեցի, մեծ մասամբ վերաբերում էին նրա երիտասարդության տարիներին, երբ հայրս, մեզ լքելով, գնաց Փարիզ: Այնինչ ես, իմ սիրած գրողների նման, որոնց կենսագրությանը լավ ծանոթ էի, ուզում էի իմանալ, թե հայրս ի՞նչ է գրել և ի՞նչ է մտածել իմ տարիքում: Ճիշտ է, շատ շուտ կռահեցի, որ դա արագ հասկանալ հնարավոր չէ: Բացի այդ, ինձ խռովում էր գրողի ձայնը, որը հանդիպում էր մերթ այս, մերթ այն էջում: Ես մտածում էի, որ այդ ձայնը հայրիկիս ձայնը չէ. կամ այդ ձայնը իրական չէր, կամ չէր պատկանում այն մարդուն, որն իմ հայրն էր համարվում: Դրանում ինչ-որ առավել բան կար, քան վախն առ այն, որ երբ հայրս գրում էր, չէր կարող մնալ իմ հայրը: Ինքն ինքը լինելու, իրապես ինքնակա մնալու անհնարինության վախը գերազանցեց իմ տագնապին, թե հայրիկիս գրածները կարող են դուր չգալ ինձ, և հնարավոր է` տեսնեմ այլ գրողների ուժեղ ազդեցություն: Այդ տագնապը, ինչպես հաճախ էր լինում պատանեկության տարիներին, վերածվում էր ՙինքնիսկության՚ ճգնաժամի, որն ինձ ստիպեց մտածել իմ ողջ գոյության, ողջ կյանքի, գրելու ցանկության և այն ամենի մասին, ինչ գրել էի: Գրելուս առաջին տասը տարիներին ես այդ վախն զգում էի ավելի հստակ: Ջանալով դիմակայել դրան` երբեմն մտածում էի, որ այնուամենայնիվ ես երբևիցե կպարտվեմ և կթողնեմ գրելը, այնպես, ինչպես իր ժամանակին թողեցի նկարելը:

Ես արդեն ասացի այն երկու հիմնական ապրումների մասին, որոնք կարճ ժամանակում իմ մեջ արթնացրեց ճամպրուկը, որը մերթ բացում էի, մերթ փակում. իմ գավառեցիության զգացողությունը և ինքն ինքը մնալու անհնարինության խռովքը: Իհարկե, մարդուն խռովող այդ ապրումները ճանաչելու իմ առաջին փորձը չէր դա: Այդ ապրումներն իրենց ողջ ընդգրկումով, «ուղեկից երևույթներով», նյարդային թնջուկներով և այլևայլ նրբերանգներով երիտասարդության շրջանում տարիներով հայտնաբերում և բազմակողմանիորեն քննում էի սեղանի առջև նստելով ու այլոց գրքերը կարդալով: Ես այդ գրքերից ասես վարակվում էի անորոշ դառնություններով, հոգին խոցող վիրավորանքներով, շփոթմունքով ու մտախռովությամբ: Բայց գավառեցիության և ինքնիսկության ձգտման զգացողությունը լիովին գիտակցել կարողացա միայն այն ժամանակ, երբ խորասուզվեցի այդ մասին իմ գրքերը գրելու մեջ (օրինակ`«Ձյունը» և «Ստամբուլ»-ը նվիրված են գավառեցիության զգացողությանը, իսկ «Անունս Կարմիր է» և «Սև գիրքը»` ինքիսկությունը պահպանելու ձգտմանը): Գրող լինելն ինձ համար նշանակում է նկարագրել մեր մեջ բույն դրած թաքուն վերքերը, որոնց մասին, սակայն, հաճախ ունենում ենք սոսկ աղոտ պատկերացում: Այդ վերքերն ու վշտերը վերածելով իմ ստեղծագործության, նույնիսկ ավելին` իմ անհատականության մի մասի, ես ջանադրաբար ճանաչում եմ շրջապատող աշխարհը և ինքս ինձ:

Գրող լինել նշանակում է խոսել բաների մասին, որոնք գիտի յուրաքանչյուր ոք, բայց չգիտի, որ գիտի: Գրողի կողմից այդպիսի բաների բացահայտումն ու զննումը, ինչպես նաև դրանց հետ իր առնչության գիտակցումը ընթերցողին պարգևում է այս աշխարհում իր համար ինչ-որ նոր բան ապշանքով հայտնագործելու հաճույքը. աշխարհ, որը, թվում է, ինքը լավ գիտի: Իհարկե, այդ հաճույքի չափը նախ և առաջ կախված է հայտնի բաների մասին բառերի օգնությամբ առավելագույն հավաստիությամբ պատկերացում տալու արվեստագետի կարողությունից: Երբ տարիներ շարունակ վարպետությունը կատարելագործած գրողը սենյակում փակված պատմում է իր թաքուն դառնությունների մասին, նա գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար վստահում է ընթերցողին: Ես միշտ զգացել եմ այդ վստահությունը` ինքս ինձ խոստովանելով, որ այլք նույնպես զգում են այդպիսի ցավ, ուստի կարող է նաև նրանց հասկանալի լինել, որ մարդիկ, ըստ էության, նման են մեկը մյուսին: Ամբողջ իսկական գրականությունը հենվում է այլոց հետ մեր նմանության մանկական, լավատեսական հավատի վրա: Ահա հենց այդպիսի մարդկությանը, հենց այդպիսի ապակենտրոն աշխարհին էլ ցանկանում է դիմել նա, ով, փակվելով, գրում է տարիներ շարունակ:

Սակայն, ինչպես հնարավոր էր կռահել ստամբուլյան մեր կյանքի դժգույն երանգներից, աշխարհն ուներ ինչ-որ կենտրոն, որը մեզնից հեռու էր, շատ հեռու: Ես իմ գրքերում շատ եմ գրել գավառականության չեխովյան պատկերացման մասին, որին հանգեցնում է մեզ շրջապատող իրականության գիտակցումը և այդ զգացողության հետևանք հանդիսացող ինքդ դու մնալու ձգտումը: Ընդ որում, ես գիտեի և գիտեմ, որ այս աշխարհի վրա մարդկանց մեծամասնությունը ապրում է նույն զգացողությունը, ինչ ես, նույնիսկ հնարավոր է` առավել ուժգին է վերապրում ճնշվածության, իր հանդեպ անվստահության զգացողությունը և ստորացված լինելու վախը: Այո, մարդկության գլխավոր դժբախտությունները առաջվա նման մնում են աղքատությունը, սովը, անտերունչությունը… Բայց այդ մասին այսօր մեզ պատմում են մամուլն ու հեռուստատեսությունը: Իսկ գրականությունն այլևս արտացոլում և քննում է բոլորովին այլ խնդիրներ. կյանքից, մարդկանցից իրեն արտաքսված զգալու վախը, այս աշխարհում իր չնչինությունը և ավելորդությունը գիտակցելը, ինչպես նաև այդ ապրումի հետ կապված ողորմելիության զգացողությունը, որը ծագում է իր մեծության և անկրկնելիության մասին խորտակված անուրջներից, զայրույթն անվերջանալի նվաստացումներից, որոնք անխուսափելիորեն ծնում են ամբարտավանություն և ազգային սնապարծություն… Իմ ներսի խավարին ուղղված իմ յուրաքանչյուր հայացքի ժամանակ ես հասկանում եմ այդ բոլոր ապրումները, որոնք դուրս են ժայթքում` մեծ մասամբ դրսևորվելով իբրև խելացնորություն և ծայրահեղացված հույզեր: Մենք վկան ենք դառնում նրան, որ այն աշխարհում, որը գտնվում է արևմտյան քաղաքակրթությունից անդին, այն աշխարհում, որի մաս ինձ էլ եմ համարում, մարդկանց, հանրությունների վիթխարի բազմություններ և ժողովուրդներ աբսուրդի հասնող կասկածամտությամբ տրվում են նվաստացված լինեու վախերին: Ես գիտեմ, որ նաև արևմտյան աշխարհում, որին իմ պատկանելը սկզբունքորեն կարող եմ նույնպես հեշտությամբ հավաստել, ժողովուրդներն ու պետությունները, Վերածննդի, Լուսավորականության և Մոդեռնիզմի հայտնաբերողը լինելու չափազանցված հպարտությամբ առլեցուն, ժամանակ առ ժամանակ տրվում են լիակատար թանձրամտության հասնող ինքնահմայվածության և ինքնասիրահարվածության:

Նշանակում է ոչ միայն հայրս, այլև բոլորս ենք չափազանց մեծ կարևորություն տալիս նրան, որ աշխարհը կենտրոն ունի: Այնինչ ուժը, որ մեզ ստիպում է փակվել սենյակում և գրել, հավատն է լիովին հակառակի հանդեպ: Մենք սրբագին հավատում ենք, որ օրերից մի օր այն ամենը, ինչ մենք ենք գրել, կընթերցվի և հասկանալի կլինի, քանզի մարդիկ ողջ աշխարհում նման են միմյանց: Բայց միևնույն ժամանակ ես գիտեմ, որ դա անդուր լավատեսություն է, անտեսվելու, սահմանից անդին մղվելու, կենտրոնի հետ կապված կյանքից դուրս մնալու վախից բխող լավատեսություն: Դա ինձ քաջ հայտնի է այն ամենից, ինչ գրել է հայրս, ասենք, նաև իմ սեփական ստեղծագործություններից: Ես նույնպես ոչ մեկ անգամ եմ ապրել սիրո և ատելության այն զգացողությունը, ինչ Արևմուտքի հանդեպ ողջ կյանքում տածում էր Դոստոևսկին: Մեծ գրողը, այդ զգացողություններին ապավինած, կարողացավ ստեղծել իր ուրույն, անկրկնելի աշխարհը, որը, պարզվեց, Արևմուտքի հանդեպ նրա վերաբերմունքից անդին է: Եվ հենց այդ աշխարհն էլ հանդիսացավ լավատեսության հիմնական աղբյուրն ինձ համար, այն գլխավորը, որը ես կարողացա քաղել Դոստոևսկուց:

Գրականությանը նվիրված բոլոր մարդիկ գիտեն հետևյալ ճշմարտությունը. աշխարհը, որ մենք ստեղծում ենք գրասեղանի առջև` հույսով, թախիծով և զայրույթով տարիներ շարունակ գրով ծածկելով տոննաներով թղթեր, ի վերջո հառնում է մեր հույսերից, տրտմությունից և զայրույթից անդին գտնվող բոլորովին այլ տեղերում:

Մի՞թե հնարավոր չէ, որ հայրս էլ է հայտնաբերել այդպիսի աշխարհ, աշխարհ, որը հրաշքի զգացողություն է պարգևում երկարատև ծովային ուղևորությունից հետո իր ողջ գունագեղությամբ մշուշների միջից դանդաղակի հայտնվող կղզու կամ արևմուտքցի շրջեկի աչքին վաղորդայնի աղջամուղջի միջից հառնող Ստամբուլի նման: Այնտեղ, երկարատև ուղևորության վերջում, ուր մեկնում են հույսով և ակնկալիքով, հենց այնտեղ է գտնվում այդ քաղաքն իր մինարեթներով և մզկիթներով, շենքերով և փողոցներով, բլուրներով, վերելքներով ու կամուրջներով: Մարդ ուզում է անմիջապես մտնել նոր աշխարհ, որն այդպես հանկարծակի է հառնել իր առջև, և տարրալուծվել, անհետանալ նրա մեջ, ինչպես տարրալուծվում է լավ ընթերցողը գրքի էջերում: Իհարկե, մենք գրասեղանի առջև զայրացած և տրտմությամբ ենք նստում այն պատճառով, որ մեզ զգում ենք ծայրամասում, գավառում, կենտրոնից դուրս, նստում և հայտնաբերում ենք բոլորովին նոր աշխարհ, որը մեզ ստիպում է մոռանալ այդ ապրումները:

Հակառակ մանկության և պատանեկության տարիների իմ զգացողություններին` հիմա ես հասկանում եմ, որ ինձ համար աշխահի կենտրոնը Ստամբուլն է: Ոչ միայն այն պատճառով, որ, ըստ էության, իմ ողջ կյանքն այստեղ է անցել: Այլ նաև այն պատճառով, որ ահա արդեն երեսուն տարի ես պատմում եմ նրա մարդկանց, փողոցների, կամուրջների, շների, շատրվանների, տարօրինակ հերոսների, կրպակների, ծանոթ դեմքերի, օտար ու վախեցնող ստվերների, մութ կետերի, գիշերների և ցերեկների մասին` ինքս ինձ նույնացնելով նրանց հետ: Իմ հորինած աշխարհն ինչ-որ պահի արտածվում է ինձնից և իմ մտքում դառնում ավելի իրական, քան քաղաքը, որտեղ իսկապես ապրում եմ: Ահա հենց այդ ժամանակ էլ այդ մարդիկ և փողոցները, իրերն ու շինություններն ասես սկսում են խոսել իրար հետ, ստեղծում փոխհարաբերություններ, որոնց մասին առաջներում պատկերացնել իսկ չէի կարող, և ապրում են իրենք իրենց կյանքով, ասես այդ ամենը կատարվում է ոչ թե իմ անուրջներում և գրքերում, այլ իրական կյանքում:

Հավանաբար հայրս էլ, տարիներ նվիրելով գրականությանը, գրողական աշխատանքի նմանօրինակ ուրախություններ է հայտնագործել: Եվ ես, նայելով նրա ճամպրուկին, ինքս ինձ համոզում էի հրաժարվել նրա ստեղծագործությունների հանդեպ կանխակալ վերաբերմունքից: Ես նրան շնորհակալ էի նաև այն բանի համար, որ նա սովորական` հրամայող, իր հեղինակությամբ ճնշող, պատժող հայր չէր, այլ միշտ ընձեռում էր ընտրության հնարավորություն իմ որոշումներում և արարքներում, արտակարգ հարգանք ցուցաբերում իմ հանդեպ: Ես երբեմն հավատում էի, որ իմ երևակայությունը կկարողանա գործել մանկորեն ազատ ու անսանձ, քանի որ ես, ի տարբերություն իմ շատ ընկերների, մանկության և պատանեկության տարիներիս վախ չեմ զգացել հայրիկիցս և անկեղծորեն ենթադրում էի, որ կարող եմ գրող դառնալ, որովհետև հայրս երիտասարդության տարիներին ցանկացել է գրող դառնալ: Ես պարտավոր էի համբերատարորեն և հանդուրժողաբար կարդալ այն ամենը, ինչ նա գրել է, ես պիտի հասկանայի նրան:

Ես բացեցի ճամպրուկը, որը դեռ այնտեղ էր, ուր դրել էր հայրս, և այդ լավատեսական, լուսավոր մտքերով ներշնչվելով, ողջ կամքս ի մի բերելով` կարդացի որոշ տետրեր: Արդ, ինչի՞ մասին էր գրում հայրս: Հիշում եմ, որ դրանք փարիզյան կյանքի կարճառոտ նոթեր էին, բանաստեղծություններ և, ի վերջո, մտորումներ… Խոստովանեմ, որ հիմա ինձ զգում եմ այն մարդու նման, որը ավտովթարից հետո դժվարությամբ է հիշում, թե ինչ է կատարվել իր հետ, ի դեպ, հընթացս էլ առանձնապես չցանկանալով շատ բան հիշել, թեև լարում է ուղեղը:

Մանկությանս տարիներին, երբ հայրս ու մայրս վեճի բռնվելու շեմին էին հայտնվում, այսինքն` երբ նրանցից մեկը ներփակվում էր սպանիչ լռության մեջ, հայրս իրավիճակը լիցքաթափելու համար անմիջապես միացնում էր ռադիոն, և երաժշտությունը նրանց ստիպում էր արագ մոռանալ կատարվածը:

Ճիշտ այդպես էլ ես կփորձեմ փոխել թեման մեկ-երկու խոսքով, որոնք ինձ համար կկատարեն նույն դերը, ինչ հայրիկիս համար` երաժշտությունը: Ինչպես գիտեք, մեզ` գրողներիս տրվող ամենատարածված և ամենասիրված հարցը հետևյալն է. ՙԻնչո՞ւ եք գրում՚: Ես գրում եմ, որովհետև դա բխում է իմ էությունից, իմ հոգուց: Գրում եմ, որովհետև չեմ կարող այլոց պես այլ աշխատանք կատարել: Գրում եմ, որովհետև ուզում եմ, որ լինեն այնպիսի գրքեր, ինչպիսիք ես եմ գրում, և ես կարդամ դրանք: Գրում եմ, որովհետև չարացած եմ բոլորիդ վրա միասին և յուրաքանչյուրիդ վրա` առանձին: Գրում եմ, որովհետև ինձ շատ է դուր գալիս ամբողջ օրը սենյակում նստել ու գրելը: Գրում եմ, որովհետև իրականության հետ համակերպվել և նրան դիմանալ կարող եմ միայն այն դեպքում, երբ փոխում եմ այն: Գրում եմ, որպեսզի ողջ աշխարհն իմանա, թե ինչպես են այլք` մենք, ապրում Ստամբուլում, Թուրքիայում: Գրում եմ, որովհետև սիրում եմ թղթի, գրչի, թանաքի բույրը: Գրում եմ, որովհետև հավատում եմ գրականությանը և վիպարվեստին աշխարհում ամեն բանից առավել: Գրում եմ սովորույթից ելնելով և անդիմադրելի ցանկությունից մղված: Գրում եմ, որովհետև վախենում եմ մոռացված լինել: Գրում եմ, որովհետև ինձ դուր է գալիս փառքը և ուշադրությունը, որ պարգևում է ստեղծագործելը: Գրում եմ, որպեսզի մենակ մնամ: Գրում եմ, որպեսզի հասկանամ, թե ինչու եմ այդքան զայրացած ձեզ վրա` բոլորիդ վրա միասին և յուրաքանչյուրիդ վրա` առանձին: Գրում եմ, որովհետև ինձ դուր է գալիս կարդալը: Գրում եմ, որովհետև եթե սկսել եմ որևէ բան գրել` վեպ, հոդված կամ այս տողերը, պիտի ավարտին հասցնեմ: Գրում եմ, որովհետև բոլորն ինձնից դա են սպասում: Գրում եմ, որովհետև մանկան պես հավատում եմ գրադարանի անմահությանը և դարակներին շարված գրքերի անսասանությանը: Գրում եմ, որովհետև կյանքը, աշխարհը և շուրջբոլորն ամենայն բան չքնաղ են և զարմանահրաշ այնքան, որ դրան հավատալն ուղղակի անհավատալի է: Գրում եմ, որովհետև անսահման հաճելի և հրապուրիչ է կյանքի այդ ողջ գեղեցկությունն ու հարստությունը բառերի վերածելը: Գրում եմ, որովհետև պատմություններ հորինելիս հաճույք եմ զգում: Գրում եմ, որպեսզի փրկվեմ, ազատագրվեմ այն զգացողությունից, թե ես, ասես երազում, բնավ չեմ կարողանում գնալ այլ վայր, ուր հարկ է գնալ: Գրում եմ, որովհետև բնավ չեմ կարողանում երջանիկ լինել:

Ճամպրուկն ինձ մոտ թողնելուց մի շաբաթ անց հայրս կրկին եկավ իմ գրասենյակ, ինչպես միշտ` իր հետ շոկոլադ բերելով (մոռանում էր, որ արդեն քառասունութ տարեկան եմ): Մենք սովորականի նման սկսեցինք բամբասել կյանքից, քաղաքականությունից, մեր ընտանիքից, ծիծաղեցինք: Բայց ինչ-որ պահի հայրիկիս աչքերը սևեռվեցին այն անկյունին, որտեղ դրված էր ճամպրուկը, և նա հասկացավ, որ ես բացել եմ այն: Մեր հայացքները հանդիպեցին: Թախիծ ու շփոթմունք հարուցող լռություն իջավ: Ես նրան չասացի, որ բացել եմ ճամպրուկը և փորձել եմ կարդալ իր գրվածքները: Ամոթահար փախցրի հայացքս: Բայց նա հասկացավ: Եվ ես հասկացա, որ նա հասկացել է: Եվ նա հասկացավ, որ ես հասկացել եմ, որ ինքը հասկացել է: Լռությունը, որը վկայում էր, որ մենք ընկալել ենք իրավիճակը, տևեց ընդամենը մի քանի ակնթարթ, ճիշտ այնքան, որքան պիտի տևեր:

Որովհետև հայրս հանդարտ, ինքնավստահ և երջանիկ մարդ էր: Սկսեց կատակել, ապա կրկին հայրաբար ջերմ ու ոգևորիչ ասաց այն խոսքերը, որ ինձ միշտ ասում էր տնից դուրս գալիս:

Իսկ ես, սովորականի նման, նայեցի նրա հետևից` նախանձելով նրա երջանիկ, անփույթ ու անհոգ տեսքին: Ընդ որում, լավ հիշում եմ, որ իմ մեջ էլ ի հայտ եկավ ամաչեցնելու չափ երջանիկ խինդ: Հնարավոր է` ես այնքան խաղաղ ու հանդարտ չէի, ինչպես նա: Ես չէի ապրում նրա նման երջանիկ ու խաղաղ կյանքով: Բայց իմ մեջ ի հայտ եկավ զգացողություն, որ ես արժանին եմ մատուցել գրական գործունեությանը… Այդ զգացողությունը ինձ շփոթության էր մատնում: Ես դրան հանգեցի ինքնուրույն: Հայրս, ինչպես միշտ, ինձ վրա ճնշում չգործադրեց, նա, ինչպես միշտ, ընտրության ազատություն տվեց ինձ: Բայց միևնույն ժամանակ նա ինձ մղեց այն գիտակցությանը, որ գրականությունը և գեղարվեստական ստեղծագործությունը ներքին խորունկ կապ ունեն մի կողմից մեր կյանքի պակասավորությունների, մյուս կողմից` երջանկության ու մեղավորության զգացողության հետ:

Բայց իմ պատմության մեջ կա զուգահեռ, որն ինձ մղում է ավելի խորունկ մեղավորության զգացողության, կա մեկ այլ ենթամաս, որի մասին այդ օրն իսկույն հիշեցի: Ճամպրուկն ինձ մոտ թողնելուց քսանվեց տարի առաջ, այսինքն երբ քսաներկու տարեկան էի, որոշեցի ամեն ինչ թողնել և դառնալ վիպասան, փակվեցի սենյակում, չորս տարի անց ավարտեցի իմ առաջին վեպը` «Ջևդեթ բեյը և յուր որդիները», և դեռևս անտիպ գրքի մեքենագիր օրինակը տվեցի հայրիկիս, որ կարդա և իր կարծիքն հայտնի: Նրա քաջալերանքն ստանալն ինձ համար շատ կարևոր էր, քանզի ես հավատում էի նրա խելքին ու ճաշակին, և քանի որ հայրս, ի տարբերություն մայրիկս, գրող դառնալուս դեմ չէր: Կարճ ժամանակ անց հայրս մեկնեց քաղաքից, իսկ ես անհամբերությամբ սպասում էի նրա վերադարձին: Նա վերադարձավ միայն երկու շաբաթ անց, և ես իսկույն վազեցի նրա մոտ: Հայրս ոչինչ չասաց, բայց այնպես գրկեց ինձ, որ անմիջապես հասկացա. գիրքս նրան դուր է եկել: Մի պահ մեզ համակել էր անօգնականության և մնջության յուրատեսակ հեղձուկ, որն ի հայտ է գալիս գերհուզական պահերին: Հետո, երբ փոքր-ինչ հանգստացանք և սկսեցինք խոսել, հայրս, շատ հուզվելով, «վերամբարձ ոճեր» գործածելով ասաց, որ հավատում է ինձ և իմ առաջին գրքին: Եվ հենց այդ ժամանակ էլ նա ասաց, որ ես մի օր արժանանալու եմ այս մրցանակին, որը, երջանկության խորին զգացումով, ստանում եմ հիմա: Նա դա ասաց, որպեսզի սատարի, ոգևորի իր որդուն և ոչ թե, որ ցույց տա միակ նպատակը, որին պետք է կուրորեն հետամուտ լինել ամբողջ կյանքում: Նա դա ասաց հպարտությամբ և վստահությամբ, ինչպես թուրք հայրը կասեր` «Օրերից մի օր դու փաշա կդառնաս»: Եվ հետո, տարիներ շարունակ, մեր հանդիպումների ժամանակ նա կրկնում էր այդ խոսքը, որպեսզի քաջալերի ինձ:

Հայրս մահացավ 2002 թվականի դեկտեմբերին:

Այս մեծ մրցանակն ինձ շնորհող Շվեդական ակադեմիայի մեծարգո անդամներ, հարգելի հյուրեր, ես ի սրտե կուզենայի, որ այսօր հայրս մեզ հետ լիներ:

 

Ռուսերենից թարգմանությունը` Հակոբ Սողոմոնյանի

 

 

 

 

 

 

 

Անդին 5, 2017

Share

Կարծիքներ

կարծիք