Բորիս Հայրապետյան. Կինոն` ընդհանրապես և…

Boris HayrapetyanԲորիս Հայրապետյան. Կինոռեժիսոր, սցենարիստ, էսսեիստ, պրոդյուսոր, մշակույթի գործիչ:

Ծնվել է 1955 թ. Երևանում: 1981-ին ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետը, 1989-ին` Մոսկվայի կինեմատրոգրաֆիայի համամիութենական ինստիտուտի ռեժիսորական ֆակուլտետը: 1981-1982 թթ. դասախոսել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում: 1993 թ. հիմնել է «Էյ-Բի-Էյ» կինոընկերությունը: 1997-2002 թթ. եղել է Ռուսաստանի կինեմատոգրաֆիստների միության քարտուղարը: 1993-ից «Սուրբ Աննա» ռուսական ամենամյա ուսանողական և դեբյուտային ֆիլմերի մրցույթի հիմնադիր նախագահն է: Մի շարք ֆիլմերի սցենարիստ է և ռեժիսոր, արժանացել է մի ջազգային հեղինակավոր մրցանակների: 2003 թ. Մոսկվայի Մեծ թատրոնում բեմադրել է Բելլինիի «Նորմա» օպերան: ՌԴ կինեմատոգրաֆիստների և ռեժիսորների միությունների անդամ է:

TMFF Awards Great Britan 2016-ում Տարվա լավագույն ֆիլմ, Largo Film Awards-ում լավագույն սցենար, Gold Movie Awards-ի Goodes Nike ամսական մրցանակաբաշխության Best Short, Mindfield Film Festival-ում Best Short մրցանակների արժանացած «Սիմոնի Ճամփան» կարճամետրաժ ֆիլմը (ռեժիսոր` Էդգար Բաղդասարյան) նկարահանվել է Բորիս Հայրապետյանի «Հասարակ պատմություն» պատմվածքի հիման վրա:

 

Կինոն և փիլիսոփայությունը

Մի առիթով ասել եմ շատ վաղուց. ես ինձ չեմ համարում ո՛չ պրոդյուսոր, ո՛չ սցենարիստ, ո՛չ ռեժիսոր: Ես ուղղակի արվեստով ապրող մարդ եմ, ով երբեք չի հագենում, բաց է նորարությունների առաջ և հավատարիմ է հին արժեքներին:

Համալսարանական տարիներին ֆիլմերի դիտումների մասնակցում էի, բայց զուտ որպես շարքային հանդիսատես: Ուսումնառության վերջին տարվա ընթացքում առիթ եղավ դիտելու Անտոնիոնիի «Խավարում» ֆիլմը, և իմ մեջ տեղի ունեցավ հեղափոխություն այն առումով, որ ինքս ինձ համար հանկարծ բացահայտեցի, որ կինոն կարող է խոսել մի բանի մասին, որի մասին արվեստի ոչ մի ուրիշ ճյուղ չի կարող:

Ընդհանրապես, արվեստի յուրաքանչյուր ճյուղ պահպանվում և զարգանում է շնորհիվ իր ինքնատիպության, այսինքն` ինքն իր առանձնահատկությամբ եզակի է: Մինչև այդ ֆիլմը դիտելը ես այդ գիտակցությանը չէի հասել:

Կինոն իմ կյանքում հայտնվեց փիլիսոփայության ճանապարհով: Քանի որ համալսարանում ուսումնասիրում էի էթիկա և էսթետիկա և մեր պարտադիր ծրագրի մեջ էր մտնում արվեստի որևէ ճյուղի գործնականում ծանոթանալը, կարելի է ասել, որ ես երջանիկ տոմս շահեցի` դասընթացներ ստանալով Մոսկվայի կինեմատրոգրաֆիայի համամիութենական ինստիտուտի ռեժիսորական ֆակուլտետում: Համալսարանական տեսական գիտելիքները գործնականում փորձարկելու գայթակղությունը մեծ էր, և ես իրոք կարող եմ ինձ հաջողակ համարել, քանի որ իմ առաջին իսկ նովելը մեծ հաջողություն ունեցավ և՛ Խորհրդային Միությունում, և՛ Եվրոպայում: Ֆիլմարտադրության մեջ սկսնակների սխալները չեն ներվում, որովհետև անհաջողության դեպքում մեծ ճիգեր են պետք նորից ընդհանուր ընթացքի մեջ հայտնվելու համար:

Իմ ստեղծագործական կենսագրության մեջ մի սկզբունքի հարազատ եմ եղել միշտ: Իմ նկարահանած ֆիլմը պետք է իր մեջ մշակութային հայեցակարգ ունենա: Այն պետք է բավարարի նախ իմ մշակութային պահանջը: Ես չեմ փնտրում, թե որտեղ է այդ պահանջը, դա զգայական մակարդակի վրա է, և եթե որևէ աշխատանք ինձ չի գոհացնում, այն ինձ համար դառնում է այլևս անհետաքրքիր:

 

Կինոն ընդհանրապես

Որևէ ֆիլմի հաջողություն պայմանավորված է մի շարք կարևոր գործոններով, բայց թերևս ամենակարևորը ֆիլմի գաղափարական արժեքն է և այդ արժեքը փոխանցել կարողանալը: Լավ կարդացվող սցենարը լավ ֆիլմ դառնալու երաշխիք չէ: Օրինակ` գրական ստեղծագործությունները միշտ չէ, որ հաջողում են լավ ֆիլմ դառնալու գործում, որովհետև գրական նյութը կարող է հետաքրքրիր լինել, բայց լավ ֆիլմ անելու համար պարտադիր չէ դիտողին պահել մշտական լարվածության մեջ: Ասենք, դետեկտիվ ժանրի ֆիլմի սցենար ներկայացնելիս արտասահմանյան պրոդյուսորը անպատճառ կպահանջի, որ առաջին իսկ դրվագներից պարզ լինի, թե ով է հանցագործը, որովհետև լավ սցենարը չպիտի հիմնված լինի ֆաբուլայի վրա: Լավ մտածված մանրուքներն են կերտում հետաքրքիր սցենար: Եթե, ասենք, հաշվի է առնված, թե ինչո՞ւ էր սպանվողը հենց այդտեղ նստած, տվյալ տեղը ընդհանուր ֆիլմին որևէ արժեք տալի՞ս է, դա ի՞նչ տարածք է գեղագիտական տեսանկյունից, ի՞նչ պարագաներ են շրջապատում, ինչպե՞ս են հագնված, ի՞նչ օդ է տվյալ տարածքում և այլ այսպիսի հազարավոր մանրուքներ: Նման բաները կտրում են արհեստական, երևակայական լարվածությունից և ստիպում գնահատել ֆիլմի իրական արժեքը:

Նույնը կարելի է ասել երկխոսությունների մասին. եթե գրական գործը ընթերցելիս մենք, հնարավոր է, հուզմունքով կարդանք, ապա լսելիս դրա ազդեցությունը, հնարավոր է, կորչի:

 

Հայկական կինոն

Բոլորս մեր հայրենիքը սիրում ենք յուրովի: Իմ իմացած ճշմարտությունը քննադատություն չէ, այլ ավելին տեսնելու օբյեկտիվ ցանկություն, գուցե և երազանք: Հայկական արտադրության որևէ ֆիլմի մասին քննադատություն անել չեմ ուզում: Բոլորն էլ աշխատում են, և կեցցեն իրենք, սակայն մենք պիտի կարողանանք անկեղծ լինել միմյանց հետ, քանզի իսկապես արդյունքի կհասնենք, եթե անկեղծորեն մատնանշենք բացթողումները: Արվեստը չի ներում մեկուսացում: Ես այն մարդկանցից եմ, ով հավատում է, որ ճշմարիտ մեծ արվեստը և մշակույթը դուրս են աշխարհաքաղաքական զարգացումների ազդեցությունից:

Մենք աշխարհին ներկայանալու և մեզ ճանաչել տալու խնդիր ունենք: Եթե մենք որևէ պատմական փաստի անդրադարձով ֆիլմ ենք նկարահանում, պիտի հասկանանք, որ դա միայն մեզ չի պատկանում և չի ստեղծվել` բավարարելու ու սպասարկելու միայն մեր ազգային ինքագիտակցությանը: Դա նախ և առաջ աշխարհին լավագույնս ներկայանալու միջոց է և ենթադրում է մաքսիմալ մոտեցում:

Հայաստանում պետք է փորձ անենք մի քայլ առաջ լինել և լավ իմաստով փորձենք զարմացնել աշխահին:

Մենք պիտի հավակնոտ նախագծեր անենք և այս առումով անպայման երկխոսության մեջ լինեք համաշխարհային ընթացքների հետ:

Մենք անցել ենք անկախության և պատերազմի ծանր շրջանները, և երկու անկախ պետություն ունենալու երազանքը իր ընդգրկումով սակավ հավակնոտ չէր, որ իրականություն դարձավ: Կարծում եմ` ժամանակն է համազոր խնդիրներ դնել նաև արվեստում:

Լինելով շատ տեղերում և ծանոթ լինելով տարբեր ժամանակների, տարբեր ազգերի մշակույթներին` ես կարող եմ մի բան ասել` մեզանում այսօր բացակայում է պրոֆեսիոնալ միջավայրը, ինչն էլ համապատասխան բնագավառի մարդկանց դնում է կաղապարների մեջ, ու արդյունքում ունենում ենք, այն ինչ ունենք: Պետք է ազատվենք անազնիվ լինելու և կիսվել չկարողանալու բարդույթներից:

 

Ժամանակակից մշակույթը ճգնաժամ է ապրում…

Ո՛չ, մոլորություն է: Համաշխարհային մշակույթը շարունակում է վերելք ապրել բոլոր բնագավառներում` գրականություն, թատրոն, կինոյ, օպերա. ճգնաժամը մոլորություն է:

Պարզապես չենք տեսնում և չենք առնչվում: Ես ամեն տարի մասնակցում եմ Կաննի փառատոնին և դիտում եմ Վենետիկի փառատոնի բոլոր ծրագրերը, ահռելի ծավալի աշխատանքներ են տարվում:

Արվեստը, իհարկե, անմասն չի մնացել բոլոր զարգացումներից, և ժամանակի ընթացքում փոխվել են մատուցման ձևերը, լեզուն, և դա բնական է, բայց որակը չի տուժել: Պարզապես այս դարաշրջանում մարդը հեռացել է արվեստից, և նրա դիմաց շատ արհեստական խոչընդոտներ են հայտնվել, անուղղակի խոչընդոտներ: Նախկինում դրանք չկային, և արվեստը ավելի հասանելի էր, բաց և հորդում էր դեպի մարդը: Տեխնիկական միջոցների զարգացմանը զուգահեռ առաջ եկավ նաև մասսայական մշակույթը, և բարձր մշակույթը մաղվեց մի տեսակ, և կարծես բնական է, որ այդպես է, բայց դա բնավ չի նշանակում, որ այն չկա. պարզապես հասանելի է նրանց, ովքեր փնտրում են ու տենչում: Հիմա չկա Ֆելլինի, բայց կա Սորենտինո:

 

Երևա՞ն, թե՞ Մոսկվա…

Ե՛վ Երևան, և՛ Մոսկվա, և՛ ընդհանրապես աշխարհ:

Երևանն իմ ծննդավայրն է և մշտապես իմ մեջ է: Կուզենայի Երևանն ավելի կենդանի քանդակներով տեսնել, ճարտարապետական ավելի գրագետ լուծումներով, կամ գոնե արդեն ստեղծած դիմագիծը չոչնչացնելու կամք և գիտակցություն լիներ: Երևանի և ընդհանրապես Հայաստանի համար ես լավագույնն եմ ուզում և անկեղծորեն ցանկանում եմ օգտակար լինել:

 

Ներկայի մասին

Հայաստանում այժմ մի ծրագիր ենք իրականացնում` ֆրանսիացի ականավոր արձակագիր, թատերագիր, էսսեիստ, փիլիսոփա Կամյուի «Կալիգուլա» պիեսի հիման վրա ֆիլմի նկարահանման հետ կապված: Իմ կարծիքով` համաշխարհային այս մեծության ներկայությունը մեր իրականությանն արդեն իսկ նոր երանգներ է հաղորդում, և ես անկեղծորեն հույս ունեմ, որ այն մեզ հաղորդակից կդարձնի համաշխարհային ընդհանուր մշակութային միտումներին:

 

Ազգային ինքնություն և գլոբալացում

Ես այն համոզմանն եմ, որ արվեստում կարիք չկա կենտրոնանալ ազգային ինքնության բաղադրիչի վրա, որովհետև ընդհանրապես եթե մարդը կապված է արվեստին և արվեստը նրա մեջ է, ու այն ամենը, ինչ նա անում է, դրված է ճիշտ ուղղության վրա, և նա դա անում է անկեղծ, նրա ազգային ինքնության տարրեր, կամա թե ակամա, անպայման կլինեն նրա ստեղծածի մեջ: Արվեստում ուրիշների համար հետաքրքիր կարող ենք լինել այն դեպքում, եթե ասպարեզ բերենք մի բան, ինչը նախկինում անհայտ էր: Իսկ գլոբալացումը այստեղ վտանգ չի ներկայացնում, որովհետև այն բնական ընթացք է, որի արդյունքում գուցե ինչ-որ շրջան գա, երբ կլինի մի մեծ համընդհանուր մշակույթ, որը կհամախմբի իր մեջ ամբողջը, և որևէ էթնիկական մշակույթի չի լուծվի, այլ հառակը` կծաղկի:

Անդին 5, 2017

 

 

 

 

Share

Կարծիքներ

կարծիք