Չորս կին, չորս սերունդ

 

Չնայած Իրանի նահապետական հասարակությանը և տղամարդակենտրոն օրենքներին՝ երիտասարդներին ինչ–որ չափով հաջողվել է սահմանել սեռային և սոցիալ–քաղաքական հավասարություններ։ Գրականությունը որպես գործիք մեծ դեր է ունեցել այս զարգացման մեջ։ Բազմաթիվ դիմադրողական ռեակցիաներ կարող են ձևափոխվել՝ դառնալով ակցիա։ Ակտիվիզմը, քննադատական գիրը, անձնական–սոցիալական խնդիրներ ու տաբուներ շոշափելը Իրանի կին պոետների ստեղծագործությունների կարևորագույն մասնիկն են։
Սույն շարքում ներկայացված են Իրանի ժամանակակից պոեզիայի 4 սերնդի այնպիսի դեմքեր, որոնք գտել են իրենց ուրույն ոճը՝ չնմանվելով ոչ մեկին։ Որոնց ստեղծագործությունները, շոշափելով խոցելի թեմաներ, երբեք չեն իջել մակերեսային հուզականության կամ քարոզչության մակարդակի։
Վաղամեռիկ Ֆառոխզադը և Նեզամ Շահիդին, անկախ իրենց կարճաժամ կյանքից, այնուամենայնիվ հասցրել են իրենց անունը ամրապնդել Իրանի ժամանակակից գրականության պատմության մեջ։

 

5b075f93a5d3501da5102b34cbc17498

Ֆորուղ Ֆառոխզադ (1935 – 1967)

ԾՆՎԵԼ ԿՐԿԻՆ

Ողջ կյանքս պատգամ է խավար,
որ քեզ՝ կրկնելով ինքն իր մեջ,
դեպի հավիտենական ծլարձակման ու ծաղկման
լուսաբացը կառաջնորդի։
Ես այս պատգամում հառաչեցի քեզ՝ ա՜խ։
Ես այս պատգամում
պատվաստեցի քեզ ծառին, ջրին ու կրակին:

Գուցե կյանքը
փողոց է երկար, որով ամեն օր
զամբյուղը ձեռքին մի կին է անցնում։
Գուցե կյանքը
մի պարան է, որով մի տղամարդ ճյուղից է կախվում։
Գուցե կյանքը մի երեխա է` դպրոցից տուն է դառնում։
Գուցե կյանքը ծխախոտ վառելն է
երկու կենակցման միջև թմրած դադարին,
կամ շփոթահար անցնելն է անցորդի,
որ հանում է գլխարկն
ու մյուս անցորդին
անմիտ ժպիտով ասում. «Բարի լույս»:

Գուցե կյանքը արգելված պահն է,
երբ հայացքս ավիրվում է քո բիբի մեջ,
և սրա մեջ մի զգացում կա,
որը կձուլեմ լուսնի ըմբռնման,
ու խավարի ընկալման հետ:
Մենության չափ սենյակում
մի սիրո չափ սիրտս
իր պարզ երջանկության առիթներին է նայում.
ծաղկամանի ծաղիկների գեղեցիկ անկմանը,
մատղաշ ծառին, որ տնկել ես մեր տան այգում,
երգին դեղձանիկների,
որ երգում են մի պատուհանի չափ։

Ախ…
Սա է իմ բաժինը,
սա է իմ բաժինը…
Իմ բաժինը
երկինք է, որ կախված վարագույրը խլում է ինձնից։
Իմ բաժինը լքված աստիճանով իջնելն է
ու միացումս ինչ-որ բանի հետ՝ փտած ու օտար։
Իմ բաժինը տրտմորեն դեգերելն է հուշերի այգում,
ու նվաղելը ձայնի տխրության մեջ, որն ասում է.
«Սիրում եմ
ձեռքերդ»:

Ձեռքերս կցանեմ այգում,
կկանաչեմ, գիտեմ, գիտեմ, գիտեմ,
ու ծիծեռնակները կձվադրեն
թանաքոտ մատներիս փոսիկներում:

Ականջօղ կկախեմ ականջներիս
երկվորյակ կարմիր կեռասներից
ու եղունգներիս գեորգենու թերթիկներ կփակցնեմ։
Կա մի փողոց, որտեղ
տղաներն ինձ սիրահարված՝
դեռ նույն խռիվ մազերով, բարակ վզերով ու նիհար ոտքերով,
անմեղ ժպիտների մասին են մտածում այն փոքրիկ աղջկա,
ում քամին մի գիշեր իր հետ տարավ:
Կա մի փողոց, որին սիրտս գողացել է
մանկությանս թաղամասից:

Ծավալի ուղևորություն ժամանակի գծի երկայնքով,
ու ծավալով բեղմնավորելը ժամանակի գիծը չոր,
ծավալ՝ գիտակից պատկերի,
որ վերադառնում է հայելու խնջույքից:

Եվ այսպես է,
որ մեկը մեռնում է,
մյուսն ապրում:
Ոչ մի որսորդ փոսի մեջ թափվող խղճուկ առվակից
մարգարիտ չի որսա։
Ես
փոքրիկ տխուր փերի գիտեմ,
որ ապրում է օվկիանոսում,
ու հանդարտ ու կամաց
սիրտն է հնչեցնում փայտե սրինգով,
փոքրիկ տխուր փերի,
որ գիշերը համբույրից մեռնում է
ու առավոտյան համբույրից կծնվի:

 

ՔԱՄԻՆ ՄԵԶ ԿՏԱՆԻ

Իմ փոքրիկ գիշերվա մեջ, ավաղ,
քամին ուխտ ունի տերևների հետ:
Իմ փոքրիկ գիշերվա մեջ ավերման տագնապ կա:

Ակա՛նջ դիր,
խավարն է փչում, լսո՞ւմ ես:
Ես օտարացած եմ նայում այս երջանկությանը,
ես հուսահատությանս գերին եմ:

Ակա՛նջ դիր,
խավարն է փչում, լսո՞ւմ ես։
Գիշերվա մեջ ինչ-որ բան է անցնում,
լուսինը` համառ ու շփոթված,
ու տանիքին, որի մեջ փլվելու վախ կա անընդհատ,
ամպերը սգո թափորի պես
ասես անձրևելուն են սպասում:

Մի ակնթարթ,
և այլևս ոչինչ:
Այս պատուհանի հետևում գիշերն է դողում,
ու երկիրը
դադարում է պտտվել:
Այս պատուհանի հետևում անհայտը
մտահոգվում է իմ
ու քո մասին։
Ո՜վ միաձույլ կանաչ,
շիկացած հուշի պես ձեռքերդ
դիր սիրահարված ափերիս մեջ,
ու շուրթերդ, ինչպես ջերմ հույզը գոյության,
սիրահարված շուրթերիս գգվանքին հանձնիր.
քամին մեզ իր հետ կտանի,
քամին իր հետ կտանի…

 

nazanin nezamshahidi

Նազանին Նեզամշահիդի (1955 — 2005)

***

Դիմապակու մաքրիչները
Ձեռքով են անում։
Երեքշաբթի օրվա գլխին ձյուն է իջնում։
Ձեռքով ենք անում –
Ցտեսություն։

Դիմապակու մաքրիչները
քո վրայից
երեքշաբթի օրվա ձյունն են
մաքրում։
Ձեռքով եմ անում,
նախշդ եմ մաքրում –
Ցտեսություն։

Ամայի ճանապարհի վրա ձյուն է իջնում,
ու դիմապակու մաքրիչները
խելագարի պես
կոկորդի աջ ու ձախ պատերին են խփում։

Կոկորդիս մեջ անվանդ վրա ձյուն է իջնում…

 

***
Հրահանգվեց. «Գնա՛ երկիր, դեպի հողը»։
Մատներս հողի մեջ նստվածք էին թողնում,
ու հողը մատներիս նախշն ընդունեց։
Ձեռքերն անցնում-գնում էին,
թևերը` սահում օդի զանգվածների վրա,
ու երբեք հիացնող չէր գագաթ տեսնելը։
Հրահանգեցին. «Գնա՛ դեպի հողը» –
անմիջապես շեմին պատահեցիք դո՛ւք,
ես սկսեցի մարմինը.
ամեն ինչ պարզ դեպքերի նստվածք է հազարամյա։

Իսկ երկինքն այլ բան էր,
այնտեղ ոչինչ տեղի չէր ունենում.
հայելի` անշարժ, ծառերի երփներանգ անցուդարձի առջև։
Ձայներ կան, ինչպես կա նաև լռություն, անշուշտ,
և հորդ անձրևների տեսակ, որ արտասուքի պես են ասես։
Ոչ միշտ է երկրորդ ձայնն անհետացող,
հայելու մասնիկ է, որի մեջ չի շողում ոչ մի ճրագ,
կամ ծաղկի մի մաս, որի մեջ չի փայլում ոչ մի հայելի։
Անհետացող չէ երկրորդ ձայնը,
ինչ–որ բան է ասում պատուհանի ու փողոցների մասին
ու բաղեղի նուրբ գծի պես ուրիշ պատմություն է պատմում։
Անհետացող չէ երկրորդ ձայնը,
աշուն է ամռանից գործված,
և սա է ամբողջ պատմությունը մեր։

 

***
Խնդիրն այս է –
եթե կինը կամենար,
կարող էր,
և պիտի՛ այն չորս էջը
նախընտրած գույնի դարձներ։
Իսկ դա օրվա տրամադրությունից դուրս էր,
նույնիսկ գալիք դարի նեղ սրտից,
որ պիտի ռադիոալիքներին ու մահացու երկնաքարերին
հավասարապես դիմակայեր։
Իսկ եթե կինը կամենար, ոչ մի կասկած,
կկարողանար թերթել մեկ էջ
և օրվա տեսարանը բոլորովին փոխել,
ինչպես նկարը փոխեցին,
և ներկայացման ազդը թարմացավ –
օրը նոր կինոյի մեկնարկ է
նրանց համար, որ խաղացին,
նրանց համար, որ դիտեցին։
Միայն եթե՛ կինը կամենար։

 

sara ardehali

Սառա Մոհամմադի Առդեհալի

ԱՇԽԱՏԱՆՔ ԼՐԻՎ ԴՐՈՒՅՔՈՎ

Ոչ մի տղամարդ չի ցանկանում
սիրահարվել այն կնոջը,
որ կրկեսում է աշխատում…

…Նրան, որ պիտի լարի վրա քայլի…

…Սիրահարվել այն կնոջը,
որ ամեն վայրկյան կարող է ընկնել…

Իսկ թե չընկնի,
հազարավոր մարդիկ
կծափահարեն…

 

ԼՎԱՑՔԻ ՌԵԺԻՄ

Սավանները հավաքում եմ պարանից,
լվացքի մեքենայի մեջ եմ գցում.
ո՛չ լվացքի փոշի, ո՛չ փափկեցնող հեղուկ,
մշտական ռեժիմի վրա։
Ծնկներս գրկում եմ խոհանոցի հատակին նստած.
զոլավորները, ծաղկավորներն ու վանդակավորները
պտտվում են։

 

ՍԵԶՈՆՆԵՐ ԱՌԱՋ

Աստիճաններով վար իջար,
դուռը կիսաբաց մնաց։
Իրար հարցրեցինք`
ի՞նչ են զգում տղամարդու սրունքները
իրեն լքած կնոջ հետևից վազելիս։
Վարագույրը հետ քաշեցինք.
շշմած կանգնած էիր փողոցի մեջտեղում,
նույնիսկ չգիտեիր`
ո՞ր կողմից են լքել քեզ։

 

ԱՐՅԱՆ ՀՈՏ

Լողում եմ`
այս ծայրից մյուսը։
Սուզվում եմ.
ինչքան շունչս հերիքի։
Մատներս հպում եմ
լողավազանի հատակին։
Հանկարծ
միտքդ
շնաձկան պես շրջվում է դեպի ինձ։

 

aida amidi

Աիդա Ամիդի

***
Ալիքների ձայն է գալիս աչքերիցդ,
ժայռերին բախվելու ձայն,
կնքվելուս ձայնը`թաց քարերին։
Մայրենի լեզվովս մի բան ասա ինձ։
Տեսա`Ծոցը ճաքում է,
տեսա՝ ջրե պատը ճեղքում է երկինքը,
տեսա`ջրից դուրս ես ցատկում`
թախիծը մարմնիցդ կախված։
Ո՛չ, պապանձվում եմ,
ո՛չ, մեղավոր գեղեցկությունս է լքում ինձ.
գնացել ես,
ու մոլորությունս բոլորին ծիծաղելի է թվում։
Գրելու բան չունեմ.
քամու մեջ կորել են բոլոր ծովերս։
Բանաստեղծությունս լի է խենթ բառերով,
որ պատեհ–անպատեհ
կտրում են իրենց երակները քեզ համար։
Դատապարտված եմ, ու աշխարհի քաոսը ինձ չի փրկի։
Քարին ջնջխված պատկերիցս դուրս գալուց բացի
չկա այլ ելք ու ճար.
վերցնեմ ձեռնափայտս
ու բառերի պարտված զորքին ապավինեմ։

 

***
Քո մեջ մի խենթ կա,
որ այրում է մատներս,
ու գեղեցկությանս համար
բանաստեղծում։
Իսկ իմ մեջ ապրում է մի պոետ ծերունի,
որ երեկոյան սեղան է գցում
ու ամեն ոտնաձայնից մոտենում է դռանը։

 

***
Ծովը պատերազմի խարամն ավազին էր փռել,
մանկությանս ոտքը կուպրի մեջ էր խրվել,
ու ափն այլևս ավազե դղյակների ափը չէր։
Ինչպե՞ս չսարսափեմ հողից, որ երերուն է եղել միշտ
իր երազների մեկնաբանությունից
ու անհագ բաղձանքից`պայթյունի։
Ձախ ոտքիս դատարկ տեղը
առօրյա բան է, ինչպես
գիշերային զբոսանքի երազանք,
և մենք`հարավցիներս, ամեն առավոտ
փախստականի խարանը մեր ճակատից մաքրում
ու շարունակում ենք ապրել
այն հեռավոր քաղաքում,
որի բաց ճակատը պատերազմը ոչնչացրեց։

 

Նախաբանը և թարգմանությունը բնագրից՝ Էդիկ Պօղոսեանի

Share

Կարծիքներ

կարծիք