Թիֆլիս (հատված «Տո՛ւր ձեռքդ, պստլո՛» վեպից)

ggg-e1477055068316«Կուզե՞ս, առաջ արի»,- հրավիրեց վարորդը: «Չէ, էստեղ լավ ա, սովոր եմ»,- Գրիգն արդեն ետևի նստարանին էր տեղավորվել, ի՞նչ ունեմ կողքիդ՝ մտածեց, խոսելու ես, հարցեր տաս, պատասխան ու մասնակցություն պահանջես, վթարային իրավիճակ էլ թե եղավ՝ հո քեզ չե՞ս դեմ անելու: Հայելու անդրադարձում տնտղեց վարորդի թարմ ածիլված դեմքը. վատ մարդ չի կարծես, նույնիսկ լավն է երևի, ընտանիքի հոգսերով ծանրաբեռն՝ սակայն բնատուր բարեհոգությունը չկորցնող, թավշյա թեթև ժպիտը դեմքին, էլի ինչ-որ բան ասաց, Գրիգը չպատասխանեց, չլսելու տվեց՝ եթե որսվի՝ մինչև Թիֆլիս է տևելու, այնպես որ՝ ինքը կմնա լուռ ու ինքնիշխան, ի՛ր հետ, դրսի՛ հետ, ասֆալտի, գյուղերի, քաղաքների, բնության հետ: «Արի, դու խմի, հը՞»,- ձայնեցին պլպլանները ներսից: Խմե՞մ որ: «Հա, բա ի՞նչ: Խմի, որ չներվայնանաս, մեկ ա, Թիֆլիսն էն քաղաքը չի, որ քեզ սթափ թողնի, լավ ա՝ հիմիկվանից քիչ-քիչ պատրաստվես»: Խմել, թե չխմել, խնդիր էր: Նայեց պատուհանով՝ Հրազդանն անցել էին, առջևում՝ վերելքի ավարտին, խճուղու գորշ ասֆալտը դիպչում էր կապույտ երկնքին, կորվում, շարունակվում, առայժմ՝ անտեսանելի: Մի քիչ էլ, մի քանի հարյուր մետր էլ, էլի մի քիչ ու… Այս զգացողությունը դեռևս մանկությունից էր գալիս, երբ հոր հետ հնամենի «Իժ» մոտոցիկլետը հեծած սլանում էին Սևանի խճուղով, լճին մոտենալիս Գրիգը հուզմունքից լայնացած, հանդիպակաց քամուց արցունքված աչքերով նայում էր առաջ, սպասում էր՝ մի քիչ էլ, ըհը, ըհը, մի պստիկ էլ բարձրանան, մի քիչ էլ… Անհամբերությունից ինքն էլ էր բարձրանում ետևի թամբին ու… Ու անսպասելի, միշտ անսպասելի բացվում էր լճի կապույտ աչքը, կանչում էր բյուրավոր թարթումներով, արևադարձիկ ծիկրակումներով, չնաշխարհիկ, խորհրդավոր… Ուրիշ Սևան էր, ճահճացման ո՛չ մի նշան, վճիտ, անապական ջուր, ոսկեգույն ավազ, իսկ հիմա՝ է՛լ տիղմ ու մամուռ, է՛լ պլաստիկ ու ցելոֆան, է՛լ թուղթ ու շիշ: Մի հին լուսանկար հայտնվեց-լողաց Գրիգորի մտապատկերով, ինքը՝ մոր գրկին՝ երկու-երեք տարեկան, լճափի փայտաշեն իջևանատան մոտ, սև-սպիտակ, արդեն դեղնոտած այդ լուսանկարը հայացքով տարավ լճի ալիքների վրա, ու լիճը սկսեց ետ ալիքվել, հեքիաթ դարձավ, հեքիաթի խորքից լողաց-եկավ կարմիր ռետինից փչովի նավակը, հայրը մեջն էր՝ լայնեզր գլխարկն աչքերին իջեցրած, հայացքը՝ լճին, ահա, ինքն էլ հայտնվեց նավակում, թիավարում է հոր ցույց տված ուղղությամբ, հայրը համոզված է՝ այնտեղ, կղզուց այն կողմ, Գյունեի խոր ջրերում, ամենախոշոր իշխանն է բնակվում. «Դու կամաց թիավարի, ես խայծը գցեմ»: Ահա ինքը՝ մոր գրկին, ահա՝ հոր նավակում, ահա՝ մեքենայում, Թիֆլիսի ճամփին… Եռադրվագ հեքիաթ, երկուսը մնացին ետևում, լճի հետ, իսկ մեկը հեռանում է լճից… Մտան Ծովագյուղ, անցան աթարի կանոնավոր դարսերի մոտով, աթարի հոտը դիպավ քթին, հաճելի խուտուտ տվեց խորքերը… Թունել, թաց բետոն, լամպերի շարան, արևի լույսը վրա եկավ՝ ժայթքեց, բացվեցին սարերը, անտառները, դաշտերը, ձորերը… Բնության գարնանային հմայքն աննկարագրելի էր, Գրիգն ուզում էր կլանել, պահել ներսում, փայփայել, որ իր հետ լինի, իրենը լինի՝ գնալիս, գալիս, էստեղ, էնտեղ, քնելիս, ուտելիս, գրելիս, լսելիս, միշտ: «Չէ, լուրջ, դու խմի, հա՞… Դիլիջանն էլ անցանք արդեն»:

-Էստեղ պահի,- խնդրեց վարորդին. ի՞նքը, թե՞ պլպլանները:

Մեքենան դանդաղեցրեց ընթացքը, արգելակեց՝ ետընթացով մոտեցավ ճամփեզրի պանդոկին: Կերակուրը՝ սովորական՝ խորոված-քաբաբ, սառը հոսող ջրով կոնքի մեջ՝ օղի, կոկա-կոլա, հանքային ջուր, թան:

-Ի՞նչ կուզես,- հարցրեց վարորդին:

-Լավ կերած եմ, մերսի, մենակ՝ հանքային ջուր:

Ինքն էլ ուտել չէր ուզում, նստեց՝ սուրճ պատվիրեց, հարյուր գրամ օղի, ծխեց՝ նայելով վառ կանաչ սարերին, հարյուրը խմեց, մտածեց՝ մի քիչ քիչ էր, հիսուն էլ պատվիրեց, «Կեցցես, կեցցես»՝ գովեցին պլպլանները:

Ննջեց մեքենայում, երազ տեսավ նույնիսկ, էլի ճանապարհը, սարերը, լիճը, իշխան ձուկը, այն մեծը, որ Գյունեում էր ապրում, մոտեցավ ջրի մակերեսին, նայեց հարցական, վստահեց՝ դուրս թռավ, ցոլցլալով գալարվեց տաք օդի մեջ, չլմփաց ջուրը, մե՛կ էլ թռավ, թեփուկներով անդրադարձրեց արևը, դարձյալ չլմփաց, սակայն, ավաղ, ասֆալտին, մահամերձ թավալ է տալիս փոշու մեջ, բացում-խփում բերանը, ոլորում աչքերը, Գրիգը վերցրեց, որ նետի ջուրը, բայց ջուրը շատ էր հեռացել, վազեց, արագ, քանի ձուկը չի խեղդվել…

Արթնացավ, շունչը տեղը բերեց, նայեց պատուհանից, ծուխը աղավաղում էր տեսարանը, չոր խոտ ու տերև էին վառել, գլուխը շալով փաթաթած կինը, բահը ձեռքին, լողաց ծխի միջով, ծաղրաժպիտ նայում էր անցնող մեքենային:

-Փողը չես տա՞,- խնդրեց վարորդը:- Հայաստանի վերջի գազից լցնեմ, Վրաստանում թանկ ա, համ էլ նրանց շտուցերը մեր բալոնին չի բռնում, հատուկ շտուցեր ա պետք, իրանք ունեն, բայց դրա համար էլ առանձին են փող ուզում:

Մինչ մեքենան լիցքավորվում էր, Գրիգը հեռացավ, հաստաբուն ծառ գտավ, մտավ ետևը, քանդեց տաբատի շղթան… Ձայնեց հեռախոսը, ուզեց հանի՝ դեմ տա շիթին, և կաներ, եթե օղու քանակն ավելի շատ լիներ ներսում: Ավարտեց, քաշեց շղթան, բացեց նամակը. ինչ-որ ցուցահանդես-վաճառք հրավիրում էր հաճելի գնումների: Պրծում չկա: Այսօրվա մարդը պրծում չունի, մենակ մնալ չի կարող, հանգիստ միզել չի կարող, փախչել չի կարող, ուզածդ սարի գլխին, ուզածդ ջրերի մեջ, ուզածդ քարանձավում կգտնեն՝ ո՞վ ես, ինչացո՞ւ ես, քանի՞ գլխանի ես… Երբ և ոնց ուզում՝ տնօրինում են, երբ և ոնց ուզում՝ մտնում են՝ ժամանակդ, գրպանդ, հոգիդ, փորոտիքդ… միշտ կախման մեջ են պահում, դու չկա՛ս, քո փոխարեն թվեր են, ստեղներ, էկրաններ, թղթեր, պլաստիկներ, լուսանկարներ, առանց էդ ամենի դու ոչ ոքի պետք չես, հետաքրքիր չես…

Լանդշաֆտն առջևում փոխվում էր, բացվում էր, ասես հենց սահմանից սկսած լեռները, ծերպերը, հողի կնճիռները հարթել են, կլորիկ-սղլիկ բլրակներ են ընդառաջ գալիս, մեղմալիք դաշտեր, տափարակներ: Մեքենան մտավ անցակետ՝ վարորդի հետ մնաց ստուգման, իսկ Գրիգը, ելքի կնիքն արդեն անձնագրում, քայլեց դեպի սահմանը, որն արագահոս գետի կամուրջն էր, անցավ կամուրջը, մտավ վրացական անցակետ:

-Ուշացա, մի թեթև պրոբլեմ կար ավտոյի թղթերի հետ կապված, կներես,- արդարացավ վարորդը՝ մեքենան մատուցած:- Ես Թիֆլիսն էնքան էլ լավ չգիտեմ,- ասաց քիչ հետո, անվադողերն արդեն վրացական ասֆալտին ճռռացնելով:

-Գոնե հայկական թատրոնը գիտե՞ս:

-Հա, թատրոնը գիտեմ, ուղիղ գծով ա, բայց դրանից հեռու չգնամ, էլի:

Թատրոնի դռանը բաժանվեցին, Գրիգը նայեց շրջադարձող մեքենային, հայացքով հետևեց մինչև անհետանալը, տխրեց, ինքնավստահությունը նվազեց մի տեսակ, նվաղեց նույնիսկ. շուրջը մանկությունն էր, բայց ինքը օտար էր զգում իրեն: Փորձելու է մտերմանալ: Թատրոնն էր հրավիրել, Թիֆլիսի հայկական թատրոնը, որ բեմադրել էր Գրիգորի պիեսը և հրավիրել պրեմիերայի: Ներկայացման մեծ աֆիշը տեսավ մուտքի մոտ, կանգնեց կողքին՝ իրենից բարձր էր: Սկիզբը՝ երեկոյան յոթին: Դեռ ահագին ժամանակ կա: Թատրոն մտնել չուզեց, քաղաքը կանչում էր, ծպտված-կծկված մութ ուրվապատկերներ կային այս քաղաքի փողոցներում, նրբանցքներում, բակերում, այս ու այն անկյուններում, որ կանչում էին՝ էստի արի՛, տո՛, արի՛, էստի ենք, դիփունանքս, որին հիշես՝ էստի ա, արի՛:

-Մալականների շուկան գիտե՞ս,- հարցրեց տաքսավարին, նրա շփոթված հայացքը տեսավ՝ կռահեց՝ շուկան չկա, վարորդն էլ՝ ջահել, չի հիշում: Նոր տարբերակ առաջարկեց.

-Կայարանի կողմ: Սովետական փողոցը գիտե՞ս:

-Վաղուց Սովետական չի:

-Հա, ոչինչ, էդ փողոցով գնանք:

Հավլաբարի բարձունքից իջան, հատեցին մեծ խաչմերուկը՝ աջով գնացին: Երկհարկանի, մութ պատուհաններով մռայլ շենքն ասես Անդերսենի հեքիաթներից էր եկել թեքվել նեղլիկ մայթին, Գրիգորի դպրոցն էր, կոպիտ դրվագված հաստ փայտից դուռը զույգ տախտակներով խաչած-մեխած էր, Գրիգի սիրտը սեղմվեց, բայց չխնդրեց կանգնել, հետո կգա, ոտքով: Սովետական փողոցը, որ դպրոցական տարիներին անվերջանալի էր թվում՝ լայն, երկար, ակնածալի, արկածալի, հիմա քնձռոտ էր, կցկտուր, պստիկ, մեքենայի մի լավ թափով ավարտվեց: Նախկին շուկայի մոտով՝ աջ, երկաթգիծ կրող կամրջի տակով՝ դարձյալ աջ, սալարկած վերելքով՝ ձախ, ապա աջ և անմիջապես կանգառ. «Գրոզնու» փողոց, համար մեկ, անկյունային շենք, նեղլիկ երկաթյա դարպաս, հրեց՝ մտավ… Փոքրիկ բակի մեջտեղում՝ ջրի աղբյուրը… Պահպանվել է, ծորակը գուցեև փոխվել է, հաստատ փոխվել է, չէր կարող մոտ կես դար անխափան աշխատել, բայց նույնանմանն է՝ բրոնզից, պտուտակը՝ կապույտ պլաստիկ: Ձախ կողմի խորքում խորդանոցներն են, նույն դուռը՝ իրար սեղմված ծանր տախտակներ, շագանակագույն ներկով թարմացված, կողպեք չկա, հրի՝ մտի, ձախի երկրորդը քոնն է, ներսում՝ ծանոթ, ոչ, հարազատ իրեր, թարեքներին, պատերի տակ… Չէ, չի մտնի, հենց մտավ՝ ավերվելու է, ոչնչանալու, ի՛ր ձեռքով, ի՛ր աչքով: Աջ կողմի աջ խորքում տունն է, ընդհանուր պատշգամբի ընդհանուր դուռը փակ է, չթակեց, չմտավ, վախենում էր, վաղ է՝ մտածեց, վարժվել է պետք: Նայեց վեր՝ երկրորդ հարկի փայտյա պատշգամբներին, սանդուղքի տակ՝ նկուղ իջնող աստիճանները… Ոչինչ չի փոխվել, դեռ այն ժամանակ թվում էր՝ մի ուժեղ քամին ի զորու է փլցնելու այս կիսախարխուլ շենքը, հիմա թվում է՝ էլի կես դար կապրի, սակայն հիմա էլ երևի այս թվացումն է չափազանցված: Դե՞, ո՞վ կհայտնվի առաջինը… Ջրի ծորակը բացեց-փակեց, սիգարետ հանեց, վառեց, նստեց երկրորդ հարկ տանող սանդուղքին: Անծանոթ մի կին անցավ բակով, զարմացած նայեց, դուրս եկավ փողոց: Վերում աստիճանները ճռռացին, ինչ-որ մեկը իջնում էր, հասավ թիկունքին, կանգ առավ, Գրիգը չշրջվեց, սպասեց, ուսին ձեռք իջավ, գինու գոլորշի խփեց՝ պարանոցին, քթին…

-Վայ մե, Գրիգոլ, ցավդ տանեմ… Վեր կաց, տո՛, հո որբ չե՞ս՝ մենակ նստել ես էստեղ, քու հայաթն ա, քեզ տիրոջ պես զգա:

-Դե տիրոջ պես եմ, էլի, Զուրաբ, ուր ուզել՝ նստել եմ,- Գրիգը վեր էր կացել, գրկախառնվեցին:

-Իջնենք Ցիցոյի խանութ, տղերքը սպասում են:

-Խանութը Ցիցոյինն ա՞:

-Հա, սեփականացրեց, ճարպիկ կնիկ ա դառել մեր Ցիցոն:

Շենքի անկյունը շրջանցեցին, մոտեցան խանութին, Գրիգը վարանեց… Ինքն իրենից առաջ արդեն մտել էր՝ մանկացած, չորս-հինգ տարեկան դարձած, փոքրիկ ձեռքը՝ պապի մեծ ափի մեջ, կանգել էին կոր ապակուց ցուցափեղկի առաջ, «Ի՞նչ առնեմ քեզ համար, մանչս, ասա»,- հարցնում էր պապն արդեն երկրորդ անգամ, Գրիգորը թվերը ճանաչում էր. նայեց, գտավ ամենաէժան քաղցրավենիքը, ասաց՝ սա, պապի աչքին արցունք եկավ, նույնիսկ մյուս՝ ապակյա աչքը թրջվեց:

-Արի, ուր մնացիր, այ մարդ,- Զուրան քաշեց թևը, մտան:- Գրիգն ա, իմ մանկության ընկերը, կարամ ասեմ՝ իրար հետ ենք մեծացել,- ներկայացրեց սեղանի մոտ հավաքվածներին, մի երկուսը հիշեցին, Գրիգն էլ նրանց հիշեց՝ օս Գիվին էր, վրացի-ջհուդ Մերաբին, ասորի Ջեմալը: Բաժակներն արագ լցվեցին:

-Զուրա, անցել եք օղո՞ւ, երբվանի՞ց,- նկատեց Գրիգը:

-Ժամանակ չկա, գործերով ենք գնալու, գինին ազատ ժամանակ ա սիրում, իրիկունը կխմենք: Չասես՝ չեմ կարող, անպայման գալու ես:

-Կգամ, բա ոնց, կարող ա մի քիչ ուշ, բայց կգամ:

-Երբ էլ գաս՝ մեր գլխի վրա տեղ ունես:

Խմեցին, մինչ թթու ջոնջոլ էին ծամում, հավաքի ամենակրտսերը դարձյալ լցրեց բաժակները, հապշտապ ինչ-որ կենաց ասվեց, երրորդ շրջանը սպառեց օղին, դուրս եկան, խանութի դռանը հրաժեշտ տվին իրար: Գրիգը մայթին մենակ մնաց, ժամացույցին նայեց, ժամանակ շատ չէր մնում, թեքվեց՝ քայլեց վերելքով, մի քանի քայլից մայթը փոխեց՝ ձախ մայթով գնաց, սկզբում չհասկացավ՝ ինչու, հետո հիշեց, կես դարից ավելի էր անցել, սակայն գիտակցության խորքի այդ կետը, պարզվեց, չէր մեռել, արթնացավ, գլուխ բարձրացրեց, ստիպեց խուսափել այն կողմից, ուր կիսանկուղային տունն էր, ճաղապատ պատուհանը՝ մայթի վրա, այդ պատուհանով փողոցային խաղերի իր ընկերոջը՝ Ռեզիկոյին, տեսել էր դագաղի մեջ, կիսամութ երկարուկ սենյակի կենտրոնում, պստիկ կարմիր դագաղը՝ սեղանին, կողքերը՝ մոմերի երկարուկ, երերացող կրակներ, պատերին՝ մարդկանց երկարուկ, երերացող ստվերներ. անցնելիս էր տեսել, պատահաբար ու սարսափել էր… Օրեր առաջ ստվարաթղթից գայլային դիմակ հագած՝ մութ անկյունից դուրս էր պրծել, մռնչացել Ռեզոյի դեմքին, տղան ահաբեկվել էր, գույնը գցել ու կմկմալով փախել, հիմա նրան դագաղում տեսնելով մտածում էր՝ ինքն է սպանել, իր անմտածված արարքը, հետո բակում պատմել էին, որ Ռեզոն արյան հիվանդություն ուներ, արյան չմակարդվելուց է մահացել, բայց ինքը հո գիտե՞ր, թե իրականում ինչից է մահացել իր ընկեր Ռեզիկոն…

«Կուկիա» գերեզմանատան երբեմնի անվերջանալի պարիսպը զարմանալիորեն արագ սպառվեց, դարպասները բաց էին, դիմացը՝ եկեղեցին, այն ժամանակ ռուսական էր, հիմա՝ վրացական. ինչ դյուրին է երկինքներին խաբելը: Եկեղեցու շեմից աջ գնացող ճամփով թեքվեց, քայլեց, ձախ թեքվեց, էլի քայլեց, էլի թեքվեց, ուղիղ գնաց, էլի… Այսքան երկար չպետք է լիներ, ետ դարձավ, դարձյալ գնաց, թեքվեց, քայլեց, էլի թեքվեց, ուղիղ… Չկար, պապի-տատի գերեզմանը չկար, հեռավոր ազգականի շիկավուն քարից դամբարանը փնտրեց, հուշող նշակետ կարող էր լինել, բայց այն էլ չկար, ծառեր, մացառներ, ուրիշ գերեզմաններ… Եվս մի անհաջող փորձ արեց ու հրաժարվեց որոնումներից, իջավ դեպի ելքը: Դարպասների կողքին փոքրիկ արհեստանոց կար, դռանը՝ կորամեջք մի տղամարդ, Գրիգը մոտեցավ, բարևեց հայերեն, հայերեն էլ պատասխան ստացավ:

-Առաքելյաններից ո՞վ կա,- հարցրեց:

-Ես եմ, Առաքելյան եմ, դու որի՞ն ես հարցնում:

-Լյովային, հետը սովորել եմ դպրոցում, մոտիկ էինք:

-Լյովան չկա, ախպեր ջան, Լյովան մարդ խփեց դանակով, տարան բերդ, հետ չեկավ, էնտեղ սպանեցին: Ես իրա հորողբոր տղեն եմ: Աբգարյանի դպրոցում ես սովորե՞լ:

-Հա, երեսունչորսում, Սավետսկիի վրա:

-Ես՝ քառասունմեկում: Էրևանի՞ց ես էկել: Մի բաժակ կխմե՞ս, արի մտնենք տունը:

-Շնորհակալ եմ, շտապում եմ: Իմոնց գերեզմանին էի եկել, էն էլ, ամոթ ա ասելը, չգտա:

-Հա, չես գտնի, շատ ա փոխվել, թազա գերեզմաններ են սարքել, ճամփեքը փակել են, նեղացրել… Պիտի գերեզմանոցի դավթարով նայես, մեկին էլ փող տաս, տանի ցույց տա: Առավոտ արի, հիմա ոչ ոք չկա կանտորայում: Այ մարդ, մի րոպե մտնենք, մի հատ ճաճա խմենք, էլի կգնաս, շատ զադերժկա չեմ անի, ամոթ ա՝ հասնես էստեղ ու չմտնես, Լյովան կնեղանար, իմ արև:

Գրիգորը դարձյալ ուզեց ասի՝ շտապում եմ, սակայն նեղլիկ¬ցածրիկ դուռը, որ քարանձավի մուտք էր հիշեցնում, գայթակղեց, կորամեջք տղամարդը քաշեց՝ բացեց, ինքը ետ քաշվեց՝ մտնելու իրավունքը հյուրին զիջելով: Խնկի հոտ էր տարածված դեռևս չընկալվող տարածքում, էլի ինչ-որ հոտի հետ խառը, երևի՝ խոնավության, տանտերը վառեց լույսը, պստիկ սենյակ էր, խորքում՝ ևս մի մուտք, քաթանով վարագուրած, բայց այն կողմ չգնացին, նստեցին հնամաշ բազկաթոռներին, ձվաձև սեղանի առաջ, պատերի թարեքներին գործիքներ էին շարված՝ շաղափ, սեպ, մուրճեր, էլի ինչ-որ անիմանալի երկաթ-փայտեր:

-Լյովան էստեղ էր աշխատում մինչև բերդ ընկնելը:

-Մի անգամ, վաղուց, լսել եմ մեր ընդհանուր ծանոթից, էլի էր բանտ ընկել, բայց ազատվել էր ոնց որ:

-Հա, էրկու տարի նստեց՝ ազատվեց, դե խելոք չէր մնում, ուզում էր էս աշխարհին ինչ-որ բան ապացուցի, բայց աշխարհին ի՞նչ ապացուցես, ինքը քեզ կապացուցի ինչ ուզի:

Գրիգորն ուշադիր տնտղեց տանտիրոջ դեմքը, նման էր Լյովային՝ լայն ճակատ, լուսավոր մեծ աչքեր, միջնածալքով կզակ… բայց մի տեսակ ձգված էր, սրոտ, Լյովայի դեմքի սուրուլիկ տարբերակը:

-Անունս Բարսեղ ա,- ներկայացավ տանտերը՝ հավանաբար ուշադիր հայացքից խթանված, ապա շրջվեց, պահարանից շիշ հանեց, բաժակ, ճլորած թթվեղեն, պանիր, հաց, նստեց՝ ձեռքն առնելով շիշը, որի պարունակությունը կաթնավուն էր, պղտոր:- Լավ թունդ ա, վաթսուն գրադուս կլնի, բայց չվախես, գլուխ չի ցավացնում:

-Նայած գլուխ,- արձագանքեց Գրիգը, անմիջապես էլ պլպլանները ներսից բարձրաձայնեցին.- Չէ, ինչ վախենալ, ըտե՞նց բաներ ենք խմել:

Բարսեղը հանկարծ հիշեց՝ վեր կացավ, գնաց՝ ասելով. «Հեսա քեզ մի բան ցուց տամ, զարմանաս», ու մտավ վարագուրած խորշը, Գրիգին չգիտես ինչու թվաց՝ դիմակ հագած, կերպարանափոխված է ետ գալու՝ թատերային մանրապատում ներկայացնի, նույնիսկ զարմացավ, երբ անփոփոխ տեսքով եկավ, ձեռքինը դրեց սեղանին, ասաց.

-Ըհը, Լյովայի ալբոմից ա, նայի:

Գրիգը չռված աչքերով նայում էր հաստ ստվարաթղթին սոսնձած մեծ լուսանկարին. չորրորդ դասարանի ավարտական լուսանկարն էր:

-Դու չունե՞ս էս նկարից:

-Ունեի, Երևան տեղափոխվելիս կորավ:

-էս ա, Լյովան ա, ճանաչեցի՞ր… Դու ո՞ր մեկն ես: Սպասի, ես ասեմ… Է՞ս… Չէ՞… Լավ, իմացա, էս ես:

-Հա, ես եմ, էի:

-Լսի, ես խոմ գիդամ քեզ, տո՛,- հանկարծ լուսավորվեց Բարսեղը:- Խմի, խմենք, ասեմ:

Գրիգորին թվաց՝ պայթուցիկ կուլ տվեց, «վաթսուն գրադուս»-ը վարկաբեկություն էր պղտոր օղու հասցեին:

-Վա՛, ավելի ա թնդացել ոնց որ,- նկատեց տանտերը:- Կեր, թթու կեր, ճաճայի հետ թթուն լավ ա, ձեռաց մաքրում ա:- Նա վերստին էր լցնում բաժակները: Գրիգը չասաց՝ չէ, չասաց՝ շտապում եմ, թատրոն պիտի գնամ, այս իրավիճակում թատրոնից խոսելը անհեթեթ էր:

-Ասում ես՝ գիտե՞ս ինձ,- հարցրեց՝ ճաճայով պայծառած հայացքը Բարսեղին ուղղելով, պարզվեց՝ պեպենոտ է Բարսեղը, կամ էլ օղին ներսից հրեց-հանեց ի տես, մտածեց՝ երևի հիմա իր դեմքին էլ պեպեններ հայտնվեցին, պստիկ մժղուկների պես:

-Դու Եղիշ Արուտյունովիչի թոռը չե՞ս, տո՛:

-Հա…

-Պուճուր ժամանակ իրա մոտ թառ նվագել եմ սովորել: Էն ձեր նկարիչ բարեկամին էլ գիտեմ, Սերգեյին, էս կողմերում էր ապրում, նա էլ գնաց Էրևան, ո՞նց ա Սերգեյը… Երևի չկա, հա՞, որ ձեն չես հանում… Ախպեր էլ ուներ իրանից պուճուր, Գասպարը… Էն էլ չկա՞… Էէ, մազալու բան ա էս կյանքը:

-Մարդիկ մեռնում են, դու ասում ես՝ մազալու:

-Բա մազալու ա, բա ինչ ա, հըլա լավ մտածի՝ տես… Մազալու չի՞:

-Քո ճաճայից հետո լավ մտածելը բացառվում ա: Թառ նվագելդ ի՞նչ եղավ, Բարսեղ ախպեր, չես նվագո՞ւմ:

-Չէ: Սլուխս թուլ էր, չստացվեց, Արուտյունովիչը ջղայնացավ, ականջս քաշեց, ասեց՝ ոնց որ կինտաուրի նվագես, շան լակոտ, բա «Մի լար բլբուլը» ըտենց կնվագե՞ն, ուրախությունն ու տխրությունը իրարից չես տարբերո՞ւմ: Ինձ էլ մահանա էր պետք, նեղացած ձևացա, էլ չգնացի, ի՛նքը էկավ, ասեց՝ մանչս, թառը քու բանը չի, արի քեզ հաց թխել սովորացնեմ: Չուզեցի, մերոնց փեշակը սովորեցի, հեսա, մինչև էսօր ինձ պահում ա: Դե խմենք, խմենք՝ լավ ըլնենք:

-Բայց ո՞նց լավ ըլնենք, ձևը գիտե՞ս:

-Գիտեմ, էս ա՝ խմում ես՝ լավ ես ըլնում:

«Մարդը կյանքից բան ա հասկանում»,- աշխուժացան պլպլանները:

Կիսամութ տնից դուրս եկավ՝ դրսի մթան մեջ մտավ Գրիգը, թատրոն գնալու համար արդեն ուշ էր, ժամսլաքների դիրքը կարգին չէր տարբերում, բայց զգում էր՝ ուշ է, գնալն ավելի վիրավորական կլինի, քան չգնալը:

-Հիմա ո՞ւր ես գնալու, կուզե՞ս՝ մնա, տեղ կա,- առաջարկեց ուղեկցելու դուրս եկած տանտերը:

-Չէ, տուն կիջնեմ, սպասող կա, շնորհակալ եմ, Բարսեղ:

-Չարժի, ցավդ տանեմ:

Յասամանների բույրը գերեզմանատան պարսպի գլխով իջնում էր փողոցի վրա, ծառերի ստվերները անշարժ գծագրվել էին լուսնով կավճած մայթին, օդը տաք էր, Գրիգը էլի կոճակ քանդեց վերնաշապիկին, քայլեց, Բարսեղի ճաճայից հետո հաճելի էր գիտակցել, որ առջևում միայն վայրէջք է: Հարևան մայթը փոքր շրջագծով էր իջնում և իջնում էր ուղիղ տան վրա, սակայն չանցավ, նույնիսկ խմած՝ չհամարձակվեց: Մեծ կարմիր դարպասը էլի մեծ էր ու էլի կարմիր ու անմիջապես՝ Սաշկոյի գետնամերձ պատուհանը, «խախոլ» Սաշկոն գերեզմանատանը նախշուն ծտեր էր որսում, փակում վանդակների մեջ, դնում պատուհանագոգին՝ վաճառքի, Գրիգը մանկական փոքրիկ ձեռքը մտցրեց ճաղաձողերի արանքով, անձայն բացեց վանդակների դռնակները, կամաց անցավ առաջ, իսկ երբ ետ նայեց՝ տարագույն թևաբախումները հորդում էին Սաշկոյի պատուհանով, բարձրանում երկինք, ու երկինքը լցվել էր թևաբախող գույների ճռվողյունով: Մեկ տուն անցած՝ վեց համարի տան զույգ պատուհաններն են, առաջինով կարի մեքենայի չխկչխկոցն է դուրս գալիս մայթ, պապի երկրորդ կնոջ՝ Ֆենյայի «Զինգերն» է ռիթմիկ աշխատում, Ֆենյան, ակնոցը բադակտուց քթին, քեռու տաբատն է փոքրացնում Գրիգի համար, երկրորդ պատուհանագոգին պապի ապուրն է գոլորշի արտածում, ախորժելի հոտը պատուհանից ելնում՝ խցկվում է Գրիգի քիթը, պապը սենյակի խորքում նստած՝ սպասում է ապուրի սառչելուն, թառ է մզրափում փռնչու ծանր ձեռքով, ավելի հեռվում, կիսամութի մեջ նրա երրորդ կինն է՝ Ռայան, Բելամոր է ծխում՝ տաքացող արդուկի գլխին կանգնած, առաջինը՝ գեղեցկուհի Մարիամը, չկա, այնտեղ է՝ գերեզմանատանը, սպասում է ամուսնուն, մի քիչ էլ թառ նվագի, մի քիչ էլ հաց թխի, հոգնի՝ գա, գալու է, չգալն անկարելի է: Գրիգը թիկունք դարձրեց թառի կանչին, ելևէջները պոկեց մեջքից՝ անկյունագծով անցավ փողոցը՝ ուղիղ դիմացի տան բակի վրա…

Զուրաբն ու էլի մի քանիսը նստած էին բակում, վրացատառ լրագրերով ծածկած փոքրիկ սեղանի շուրջը, սեղանին՝ տապակած հավ, որ խնամքով մասնատված էր, թարմ կանաչի, որի միջով ծիկրակում էին բողկերի կարմիր թշերը, ձեռքով ջարդած ճադի, ոչխարի դեղնականաչավուն «գուդա» պանիր…

-Լավ ա եկար, տո՛, արդեն հույսներս կորցրել էինք: Նստի՛,- հրավիրեց Զուրան՝ բարձրացնելով գինու սափորը, որ կողքին էր, գետնին:

-Էս թասը շատ ա մեծ,- բողոքեց Գրիգը:

«Ո՜ւֆ, լավ էլի…»:

-Ո՛ւֆ, լավ էլի, սրա ի՞նչն ա մեծ, տո՛, շնորհակալ եղիր, որ լիտրանոց պոզով չենք տալիս: Տուգանային ա, ուշանալու համար, խմի՛, մենակ ես խմելու:

«Խմի-խմի, այ մարդ, համեղ, անվնաս գինի ա»,- ոգևորեցին պլպլանները, նրանց մեծ մասն արդեն դրսից էր խոսում: Գրիգը խմեց ջահել արյան պես գինին, դատարկեց թասը, դրեց սեղանին, ծպպացրեց:

-Ապրե՛ս: Այ հիմա կենացներով, հերթով առաջ կգնանք:¬ Սափորը դարձյալ պոկվեց գետնից, բարձրացավ, թեքվեց, արյունը հորդեց միջից:

Կենացները բազում էին, գինին՝ անսպառ, դատարկված սափորը տանում էին նկուղ, լցնում՝ ետ բերում, հույսը ժամանակն էր՝ գուցե նա սպառվեր:

-Էգուց յոթին հերթափոխի եմ, ինձ կներեք,- հիշեց Մերաբին:

Հաջորդ կենացից հետո երկու հոգի էլ լքեցին սեղանը, ապա՝ ևս երկուսը, մնացին հին ընկերներով՝ Զուրաբն ու Գրիգորը:

-Խալխը գնա՞ց… Սրանք ուր էին, տո՛, որ մենք էս թաղում կոճի էինք խաղում,- ասաց Զուրաբը:- Էս էլ խմենք, գնանք քնելու, հը՞, եղբայր, աչքերդ փակվում են:

-Խմենք… Քնենք… Ոնց ասես:

-Իմ ու քու կենացը, էս պուճուր հայաթի կենացը:

Ցիցոն մտավ բակ, խանութը փակել եկել էր:

-Ուշացար, Ցիցիկո, արդեն գնում ենք քնելու,- Զուրան, որ ոտքի էր կանգնել, դարձյալ նստեց:- Բայց թե ուզում ես, մի հատ տուգանային կլցնենք:

-Չէ, շնորհակալ եմ: Զուրաբ, ինչ եմ ասում, կարող ա Գրիգորն իրա տանն ա ուզում քնի, տունն ազատ ա, տեղաշորը գցեմ, թող գա:

-Ինքը թող որոշի: Ասա, Գրիգ:

-Իմ տանը:

-Դիփ էլ քունն ա:

-Մերոնց տանը:

-Դե, էս էլ խմում ենք բարի գիշերի համար, մինչև Ցիցոն տեղաշորը սարքի: Առավոտ կզարթնացնեմ պախմելի, մեր պարոլը հիշում ես, չէ՞… Մոռացել ե՞ս, տո՛, հլա շվացրու:

Գրիգը սուլեց, Զուրաբը գոհ մնաց, քաշեց համբուրեց, բարի գիշեր մաղթեց ու բարձրացավ ճռռան աստիճաններով, ճռճռոցի ռիթմին հարմար երգում էր քթի տակ. «Ժուժունա ծվիմա մովիդա, դիդի մինդորի դանամա…»:

Գրիգը վարանեց դռան առաջ՝ բայց ո՞նց եք թողնում ինձ մենակ իմ մանկության հետ, ես ո՞նց եմ դիմանալու սրան… Վերջապես հրեց դուռը: Այն ժամանակ ինքը փոքր էր, տունը՝ մեծ, հիմա ինքը մեծացել է, տունը՝ փոքրացել, մեծ-փոքր տունը խուտուտ տվեց, քաշեց-տարավ ներս… Ահա, ուղղանկյունի ճաշասենյակը, մուտքի դուռը ուղիղ մեջն է բացվում… Դիմացի պատի տակ մեծ վառարան կար, ռուսական վառարանի կերպով սարքած, պապը քանդեց,- տեղ շատ էր զբաղեցնում,- քարածխի վառարան դրեց, թուջից, շիկնում-կարմրատակում էր, ջերմությունը մինչև լուսադեմ պահում: Գրիգն անցավ միջանցքը, մթան մեջ խփվեց ինչ-որ իրերի, երևի սպասքի պահարանն էր՝ պահեց-թողեց, մտավ անկանոն եռանկյունու ձևով ննջարանը, փողոցի վրա բացվող զույգ մեծ պատուհանները լայնբերան ժպտացին, ձմեռ լիներ՝ չէին ժպտա, խոժոռված կսուլեին սառը քամիներից, գազանավարի կոռնային: Ընդարձակ պատուհանագոգերին՝ թաղարներ, տարաշխարհիկ բույսերի անտառ, որի առաջ Գրիգը ժամերով նստում, ուզում էր տեսնի մեծանալու, ծաղկելու ընթացքը, բայց չէր տեսնում, բույսերը միշտ իրենից թաքուն էին աճում: Անկյունում մեծադիր հայելին էր, որի միջից գիշերներով ծամածռանքներ էին ելնում, ահագնանում, ու երբ սարսափը պատում էր, թափով վազում էր լույսը վառում: Հիմա լույսը չվառեց, լույսով այս ամենը չէր տեսնի, ա՛յն ամենը: Ահա միմյանց հպված զույգ մահճակալները, պատուհանի կողմինը մոր մահճակալն է, ինքն իր մահճակալին պառկեց, բայց ձեռքը տարավ կողքի մահճակալին, մենակ մնալ չէր ուզում, դժվար էր հին տանը մենակ մնալ, կարելի էր մտագարվել, լավ է՝ ներսում գինի ուներ, պաշտպան էր, գոնե առայժմ: Թախտին պապի զիլ խռմփոցը լսեց, հերթափոխից հոգնած եկել քնել էր… Վաղը տանելու է Մցխեթ, հացի փուռը, տանի, որ թոռն իմանա՝ հացն ինչ ա, ոնց ա լինում… Փայտյա վիթխարի տաշտը, մեջի խմորը,- կենդանի մարմին,- շնչում է, փոքրիկ ձեռքերը փորձում են հաղթահարել դիմադրությունը, հունցում են, խրվում, պոկվում, դարձյալ խրվում, կաղապարները բացբերան սպասում են, վառարանը սպասում է, ինքը նայում է հարևանությամբ հունցող ձեռքերին՝ մեծ, ամուր, խմորի հետ հաշտ, նայում է իր ձեռքերին՝ տեսնես կդառնա՞ն էսքան ուժեղ, խմորը գնդիկներով կպչում-մնում է ձեռքի մազերին, գիշերվա կողմ չորանալու է, մազերը քաշի՝ ցավեցնի, չթողնի քնել, հիմա իմացա՞ր՝ ինչու է պապը ձեռքերը միշտ մաքուր ածիլում: Հյուրասենյակից ձայներ լսվեցին, ո՞վ է, չլինի՞ հայրն է՝ կարոտել՝ Երևանից եկել է հյուր, հյուր հայրը… Չէ, նկարիչ ազգականն է, Սերգեյը, լույսը չեն վառում, որ իրեն չարթնացնեն, լամպի աղոտի տակ են գինի խմում: Մեկ էլ լույսն առատորեն հորդում է, ծիծաղ, գոչյուններ… քեռին է հյուրախաղերից եկել, քեֆ է լինելու, ահա՝ թառն արդեն լարում են, մայրը ձայնն է փորձում՝ «Եղնիկի պես սարերով…» … Ջութա՞կ, չէ, քեռին ջութակը մի կողմ է դրել, չեմ նվագի, ջութակից հոգնել եմ, թառին եմ կարոտել… Ձայները բազմանում են, տասնյակ ձայներ, հարյուրավոր, բոլորը՝ ծանոթ, ժխորի միջից հատ-հատ ջոկվող…

Չէ, քնել անկարելի է: Վեր կացավ, ծխեց, քայլեց, նայեց պատուհանով՝ կանչում են, դիմացի մայթի մթան միջից դուրս է եկել ճերմակախալաթ Վահան քեռին, ձեռքի մկրատ-սանրը ցույց է տալիս, հասկացնում է՝ մազերդ երկարել են, արի խուզենք, կողքի բակի մթան մեջ Սվետիկի կանաչ աչուկներն են թարթում, գայթակղում են, տոյ-տերյերը վազվզում է տիրուհու մերկ, բարեկազմ ոտքերի շուրջը, բարձրանում՝ գրկում ծունկը, լիզում… Խելագար Կլարայի հիստերիկ ծվծվոցն է լսվում տան տակից, քիչ ներքև, այնտեղ է նրա կիսանկուղը, աղեկտուր գոռում է, ինչ¬որ բան է ասում՝ կարծես հատած լեզվով, նրա խոսքը ոչ ոք չի տարբերում, նրա լեզուն ոչ ոք չգիտի, ավելի է կատաղում, ունեցածը պատուհանով նետում է փողոց՝ թավա, մուրճ, թեյնիկ, արդուկ… Շտապօգնության շչակ, հիմա Կլարային դուրս կբերեն՝ զսպաշապիկ հագցրած… Հանկարծ Կլարան հայտնվում է սենյակում, պլշած աչքերը ոլորում, ճաճանչներ է արձակում, պարում է, և շարժումները նույնքան անիմանալի են, որքան խոսքը, պարելով մոտենում է, խելացնոր աչքերը Գրիգի աչքերի մեջ են խրվում, հյուրասենյակից հաչելով օգնության է գալիս Ինդուսը՝ երեք ամսական գերմանական գամփռը, ականջներն արդեն ցից են, միայն ձախի ծայրն է ժամանակ առ ժամանակ հարցական կախվում, փողոց դուրս չգա՛ս, Ինդո՛ւս, շատ սիրուն ես, հազար աչք կա վրադ, կտանեն, չվազես փողոց, կանգնի՛ր… «Մի տագնապիր, փրկություն ունե՛ս, մեծ բաժակ գինի է՝ քաշի գլուխդ, քնի, Ցիցոն թողել է սեղանին, գնա»: Կա, կա գինի, պլպլանները ճշմարտացի են: Սպիտակ, դառը գինի է, Կախեթից կլինի, Ցիցոյի ծնողները կախեթեցի են, գյուղի գինին, լոբին, պոպոքը բերում շուկայում ծախում էին, էդպես փող հավաքեցին՝ հարևանի տունն առան: Սառն է գինին, կոկորդը հաճելի զովացնելով գնաց… Ըհը, հիմա կարելի է ևս մեկ փորձ անել… Չէ, էս անգամ՝ մոր մահճակալին… Հաճելի թմբիր, մոռացում, կերպարանքները հեռանում են, ձայները մարում, լռություն, մութ, ոչ ոք չկա, ժամանակը կանգ է առնում, տեղը՝ հորձանապտույտ կախարդական խոռոչ, որ կլանում է՝ խոր, ավելի խոր…

 

 

Անդին 10, 2016

Share

Կարծիքներ

կարծիք