Նոբելյան ճառը

Հեղինակ:

Kertesz-Imre_1376810388_crop_550x373Հունգարացի գրող Իմրե Կերտեսը (Imre Kertesz) ծնվել է 1929 թվականին Բուդապեշտում, հրեա ընտանիքում: Տասնհինգը նոր լրացած՝ նա հայտնվում է Օսվենցիմում, այնուհետև Բուխենվալդում, ուր ողջ մնացած կալանավորների հետ ազատվել է 1945 թվականին: Այդ ժամանակների վերապրումն էլ դարձել է Իմրե Կերտես գրողի ստեղծագործության հիմնական թեման:

Պատերազմից հետո աշխատել է լրագրող, գերմաներենի թարգմանիչ: Առաջին վեպը լույս է տեսել 1975 թվականին: Կերտեսի ամենահայտնի ստեղծագործությունը ՙԱռանց ճակատագրի՚ վեպն է, ուր իրականության զարհուրելի պատկերը ներկայացվում է բարու հաղթանակին հավատացող պատանյակի աչքերով: Այս սյուժեն իր շարունակությունն է գտել «Խնկարկում չծնված երեխայի համար» վեպում: Նույն թեման է գերիշխում նաև «Ֆիասկո» վեպում: Հայտնի են նաև նրա ինքնակենսագրական նովելները, վիպակները, պատմվածքները, օրագրեր, որոնք նույնպես արտացոլում են ճամբարային կյանքը:

Կերտեսի համար մարդ անհատը միկրոկոսմոս է, ինքնափակ և ինքնաբավ, որը անընդհատ ոտնձգությունների է ենթարկվում արտաքին ուժերի կողմից, բայց ներքին ինչ-որ զորության շնորհիվ շարունակում հավատալ բարուն: Դա արտացոլվել է նաև Շվեդական ակադեմիայի ձևակերպման մեջ, որը Կերտեսին Նոբելյան մրցանակ շնորհելիս (2002 թ.) առաջնորդվել է «Պատմության բարբարոսական բռնակալության շրջանում մարդկային դյուրաբեկ անհատին նեցուկ կանգնած գրական գործունեության համար» գնահատականով:

Մինչ Նոբելյան մրցանակի արժանանալը լեզվական պատնեշի պատճառով Կերտեսի գրականությունը այնքան էլ հայտնի չի եղել լայն ընթերցողին: Պետք է ասել, որ թեև նա արժանացել է հունգարական գրեթե բոլոր գրական մրցանակների, ինչպես նաև միջազգային մրցանակների, այնուամենայնիվ այնքան էլ ընթերցվող հեղինակ չի եղել նաև իր հայրենիքում: Պատճառը, ինչպես ասվեց, նրա ստեղծագործությունների թեման է: Շատ գրականագետներ այս կապակցությամբ ուղղակի ասել են, թե ինչքա՞ն կարելի է գրել միևնույն բանի մասին, անգամ եթե այդ բանը Հոլոքոստն է ու համակենտրոնացման ճամբարը: Շատ դեպքերում այդ հարցադրումը հնչել է այլ երանգով՝ ինչքա՞ն կարելի է գրել Հոլոքոստի ու համակենտրոնացման ճամբարի մասին:

Այնուամենայնիվ, Կերտեսին Նոբելյան մրցանակի արժանացնելը եվրոպական մտավորականությունը գնահատել է ըստ արժանվույն:

Իսկ մեզ՝ հայերիս համար առանձնապես ուշագրավ է, որ Կերտեսը Նոբելյան մրցանակի է արժանացել հենց Հոլոքոստի գրականության համար:

 

Նոբելյան բանախոսություն

 

Ես պետք է սկսեմ խոստովանությամբ. գուցե տարօրինակ, սակայն բացարձակապես անկեղծ խոստովանությամբ: Այն պահից ի վեր, երբ գրականության այս տարվա Նոբելյան մրցանակը ստանալու համար ինքնաթիռ բարձրացա՝ Ստոկհոլմ գալու, իմ թիկունքին զգում եմ անտեսանելի անկողմնակալ դիտորդի խիստ հայացքը: Եվ այս հանդիսավոր պահին, անսպասելիորեն հայտնվելով համընդհանուր ուշադրության կենտրոնում, ես ինձ ավելի շատ նույնացնում եմ այդ անաչառ դիտորդի հետ, քան գրողի, ում ստեղծագործություններն հանկարծ սկսել են կարդալ ողջ աշխարհում: Եվ մնում է լոկ հուսալ, որ այս հույժ նշանակալից առիթով ընձեռված բանախոսության հնարավորությունը ինձ կօգնի հաղթահարել այդ երկվությունը, կօգնի միավորել իմ մեջ ապրող երկու անձանց:

Առայժմ ինքս էլ լավ չեմ հասկանում, թե որն է իմաստը այն անլուծելի հակասության, որ զգում եմ բարձր պարգևի ու իմ գրողական գործի, իմ կյանքի միջև: Գուցե ես երկար եմ ապրել բռնապետության պայմաններում (այն էլ ոչ մեկ), թշնամի և անելանելիորեն օտար հոգևոր միջավայրում և այդ իսկ պատճառով չեմ կարողացել ձեռք բերել գրողական ինքնագիտակցում: Ես այդ մասին նույնիսկ չեմ մտածել: Բացի դրանից, չորս կողմից փորձել են հասկացնել, որ ինձ հուզող հարցերը և այսպես կոչված ՙթեման՚, որ գրավում է ինձ, արդիական չեն, անհետաքրքիր են: Մի խոսքով, նաև այս պատճառով ես գրողական գործը միշտ համարել եմ բացառապես անձնական, անհատի գործ, առավել ևս, որ այս պատկերացումը լիովին համապատասխանում է իմ համոզմունքներին:

Իհարկե, անձնական չի նշանակում անլուրջ, թեև այդ լրջությունը փոքր-ինչ ծիծաղելի է թվում այն աշխարհում, ուր լրջությամբ վերաբերվում են միայն ստին: Քանզի համաձայն այստեղ հույժ տարածված փիլիսոփայական աքսիոմայի՝ աշխարհը մեզնից անկախ գոյություն ունեցող օբյեկտիվ իրողություն է: Մինչդեռ ես 1955 թվականի գարնանային մի գեղեցիկ օր հանգեցի այն մտքին, որ գոյություն ունի միայն մեկ իրողություն, և այդ իրողությունը ես ինքս եմ, իմ կյանքը՝ անորոշ ժամանակով ինձ պարգևված այդ փխրուն ընծան, որն անհայտ օտար ուժերը յուրացրել են, ազգայնացրել, դետերմինացրել և կաղապարել, իսկ ես հարկադրված եմ այն ազատագրել այսպես կոչված պատմության ձեռքից, այդ անագորույն Մոլոքի ձեռքից, քանզի այդ ընծան պատկանում է լոկ ինձ, և ես պետք է այն տնօրինեմ միայն ու միայն իմ հայեցողությամբ:

Ավելորդ է ասել, որ նման դիրքորոշումը հակադրություն առաջացրեց իմ և միջավայրի միջև, հակադրություն իմ և այն ամենի միջև, ինչը հանդիսանում էր թեկուզ ոչ օբյեկտիվ, բայց այդուհանդերձ անտարակուսելի իրողություն: Ես նկատի ունեմ կոմունիստական Հունգարիան, օրեցօր ավելի ու ավելի «փթթող և բարգավաճող» սոցիալիզմը: Եթե ընդունենք, որ աշխարհը օբյեկտիվ, մեզնից անկախ գոյություն ունեցող իրողություն է, ուրեմն մարդ անհատը, նույնիսկ անձամբ իր համար, օբյեկտ է, իսկ նրա կյանքի պատմությունը այլ բան չէ, քան պատմական պատահականությունների անկապ շարան, որի հանդեպ մարդը կարող է սոսկ զարմանք զգալ, սակայն ինքը դրա հետ բնավ կապ չունի: Այդ կյանքը միասնական ամբողջության մեջ ներդասելը անիմաստ է, քանզի այդտեղ կարող են հայտնաբերվել մարդկային սուբյեկտիվ ես-ի կողմից պատասխանատվությունն իր վրա վերցնելը անհնարին դարձնող չափազանց օբյեկտիվ պահեր:

Մի տարի անց՝ 1966 թվականին, բռնկվեց հունգարական հեղափոխությունը: Եվ պատմական մի կարճ ակնթարթ երկրում սկսեց իշխել սուբյեկտիվությունը: Սակայն խորհրդային տանկերը արագորեն վերականգնեցին իրերի օբյեկտիվ դրվածքը:

Ես բնավ չեմ հեգնում, բայց եթե իմ խոսքերում այնուամենայնիվ հեգնանք է զգացվում, ապա խնդրում եմ մտորել, թե քսաներորդ դարում ինչ տեղի ունեցավ լեզվի, խոսքի հետ: Ամենայն հավանականությամբ, մեր դարաշրջանի գրողների ամենակարևոր և ապշեցուցիչ հայտնագործությունն հանգում է նրան, որ այն լեզուն, որը մեզ ժառանգություն է մնացել մեզ հեռավոր նախնիների մշակույթից, այլևս պիտանի չէ իրական գործընթացներ նկարագրելու և մի ժամանակ հույժ միանշանակ թվացող հասկացություններ արտահայտելու համար: Հիշենք Կաֆկային, հիշենք Օրուելին, ում ձեռքերում նախկին լեզուն փշուր-փշուր էր լինում, ասես նրանք այն խորասուզել էին կրակի մեջ, որպեսզի հետո մեզ մատուցանեն մոխիր, որի վրա ուրվագծվում են նոր, մինչ այդ անհայտ նշանագրեր:

Սակայն ես կկամենայի անդրադառնալ իմ անձնական գործին, գրողական գործին: Իմ վիճակում գտնվող մարդը, որպես կանոն, դրան առնչվող հարցերի մասին այնքան էլ չի մտածում: Ժան Պոլ Սարտրը, օրինակ, մի ողջ գրքույկ է նվիրել այն հարցին, թե ում համար ենք մենք գրում: Սա որքան հետաքրքիր, նույնքան էլ վտանգավոր հարց է, ուստի ես շնորհակալ եմ ճակատագրից, որ երբեք ստիպված չեմ եղել մտածել նման բաների մասին: Իրականում ո՞րն է այդ վտանգը: Դիցուք, եթե որոշենք, որ մեր պարտքը ոչ միայն այս կամ այն խավին գեղագիտական բավականություն պատճառելն է, այլև նրա վրա ազդելը, ապա նախ և առաջ պետք է սկսենք գնահատել մեր ոճը. իսկ պիտանի՞ է արդյոք սույն գործիքը համապատասխան ազդեցություն թողնելու համար: Շատ շուտով գրողը կհայտնվի կասկածների գերության մեջ և ստիպված կլինի կենտրոնանալ ինքն իր վրա: Քանզի որտեղի՞ց կարող է նա իմանալ, թե ինչ է պետք իր ընթերցողներին, ինչն է դուր գալիս նրանց: Հո յուրաքանչյուրին առանձին չի՞ հարցաքննելու: Կամ ի՞նչ կտա դա: Նա կարող է առաջնորդվել այդ ընթերցողների մասին իր պատկերացումներով միայն, պահանջմունքներով, որ ինքն է վերագրում նրանց: Նաև այնպիսի բաներով, ինչը, նրա իսկ ցանկությամբ, ի վիճակի կլիներ նման ազդեցություն գործել հենց իր վրա: Արդ, ո՞ւմ համար է գրում գրողը: Պատասխանը միանշանակ է. ինքն իր համար:

Համենայն դեպս կարող եմ պնդել, որ այս պատասխանին հանգել եմ ոչ կողմնակի ճանապարհով: Թեև պետք է խոստովանել՝ դա ինձ տրվեց համեմատաբար հեշտ. ես չունեի ընթերցող և չէի ցանկանում որևէ մեկի վրա ազդեցություն գործել: Ես գրել սկսել եմ առանց որևէ նպատակի, իսկ այն, ինչ գրում էի, նախատեսված չէր որևէ մեկի համար: Անգամ եթե իմ աշխատանքը որևէ նպատակ պարունակում էր, ապա այն հանգում էր կենտ մի բանի. լեզվաոճական իմաստով հավատարիմ լինել ստեղծագործության նյութին: Պետության կողմից վերահսկվող այսպես կոչված պատվիրված գրականության և՛ ծիծաղելի, և՛ տխուր ժամանակաշրջանում ինքն իր համար դա հստակեցնելը բնավ էլ անկարևոր չէր:

Դժվարը մեկ այլ՝ լիովին օրինաչափ, սակայն բազում կասկածների տեղիք տվող հարցին պատասխանելն է. ինչի՞ համար ենք մենք գրում: Իմ բախտը բերել է նաև այստեղ, որովհետև ստացվել է այնպես, որ այդ հարցի պատասխանը որոնելու հարկ պարզապես չի զգացվել: Ի դեպ, այդ դրվագը մանրամասն նկարագրված է իմ «Ֆիասկո» վեպում: Իսկ ահա թե ինչ է տեղի ունեցել. ես կանգնած էի մի պետական հաստատության ամայի միջանցքում, երբ ինձ անտեսանելի կողմնային միջանցքից խուլ ոտնաձայն հասավ լսողությանս: Այդժամ տարօրինակ հուզմունք պատեց ինձ: Ոտնաձայնը մոտենում էր, ու թեև միջանցքով քայլողը, ամենայն հավանականությամբ, մի հոգի էր, սակայն հանկարծ ինձ թվաց, թե լսում եմ հազարավոր մարդկանց ոտնաձայներ: Թվաց, թե քայլերթով ինձ է մոտենում մի ողջ շարասյուն, ու հանկարծ ես անդիմադրելի ձգողական ուժ զգացի այդ մարդկանց ու նրանց երթի նկատմամբ: Այդ պահին, միջանցքում կանգնած, ես հասկացա, թե ինչ է ինքնահրաժարումի էքստազը, ինչ է զանգվածների մեջ տարրալուծվելու գիտակցության արբեցուցիչ բերկրանքը, այն, ինչ Նիցշեն, թեև այլ, սակայն սույն դրվագին համապատասխան ենթատեքստով անվանել է դիոնիսոսյան վերապրում: Ասես ինչ-որ զորություն ձգում էր ինձ, մղում միախառնվել այդ շարքերին, և ես ստիպված էի սեղմվել պատին, կառչել նրանից, որպեսզի չտրվեմ այդ կախարդական հրապուրանքին:

Իմ կյանքի սույն անմոռանալի դրվագը ես պատմում եմ ճիշտ այնպես, ինչպես վերապրել եմ: Ակունքը, որից այն բռնկվեց քանց տեսիլք, թվում էր, ոչ թե ներքին է, իմ մեջ, այլ արտաքո՝ ինչ-որ տեղ: Արվեստի մարդկանց նման պահերը ծանոթ են: Մի ժամանակ դա կոչվում էր հանկարծահաս պայծառացում: Սակայն այն, ինչ զգացի ես, դժվար է դասել գեղագիտական վերապրումների կարգը: Ավելի ճիշտ կլինի այն անվանել էկզիստենցիալ պայծառացում: Եվ այդ պայծառացումը իմ առջև բացեց ոչ թե արվեստի ճանապարհը (որի հնարքներին տիրապետելու համար դեռ շատ ջանք պիտի թափեի), այլ ինձ վերադարձրեց իմ կյանքը, որ գրեթե կորուսանել էի: Ես ապրեցի մենակության, առավել դժվար կյանքի զգացողություն, որին հանգեցնելու է այն, ինչի մասին ասում էի քիչ առաջ. իր մեջ կլանող շարքից դուրս պրծնելու ձգտումը, անդեմացնող և ճակատագրից զրկող պատմությունից դուրս պրծնելու ձգտումը: Ես ահով հասկացա, որ նացիստական ճամբարներից վերադառնալուց ընդամենը տասը տարի անց, մի ոտքով դեռ ստալինյան տեռորի դիվային մղձավանջների խորխորատներում, այդ ամենի մասին պահպանում եմ լոկ աղոտ հիշողություններ ու մի քանի անեկդոտ: Ասես այդ ամենը, ինչպես ընդունված է ասել, ինձ հետ չի կատարվել:

Հասկանալի է՝ նման պայծառացումներն ունեն նախապատմություն: Զիգմունդ Ֆրոյդը, հավանաբար, դրա մեջ կտեսներ հոգեկան վերք պատճառած ինչ-որ զգացողության դուրս մղում: Եվ, ինչ իմանաս, գուցե նա իրավացի է: Քանի որ ինքս էլ հակված եմ ռացիոնալիզմի և հեռու եմ միստիկականից ու ցանկացած տեսակի էքստազից, ուստի, խոսելով տեսիլքի մասին՝ այնուամենայնիվ նկատի ունեմ ինչ-որ իրական, բայց վերբնականի ձև ընդունած բան. իմ ներսում վաղուց ի վեր հասունացած մտայնության հանկարծակի, կարելի է ասել, հեղափոխող բռնկում. մի այնպիսի բան, որը հները արտահայտում էին «էվրիկա»՝ «Գտա» բացականչությամբ: Բայց, ըստ էության, ի՞նչ եմ գտել ես:

Մի առիթով ասել եմ, որ այսպես կոչված սոցիալիզմը ինձ համար այն էր, ինչ Մարսել Պրուստի համար. թեյի մեջ թաթախած «մադլեն» թխվածքաբլիթի համ, որ անսպասելիորեն հիշեցնում է կորուսյալ ժամանակի համ ու հոտը: 1956 թվականի հեղափոխության ճնշումից հետո ես վճռեցի մնալ Հունգարիայում՝ նախ և առաջ լեզուն չկորցնելու մղումից ելնելով: Եվ բռնապետությունն իրականս տեսնելու հնարավորություն ստացա: Եվս մեկ անգամ: Այս անգամ՝ ոչ որպես մանուկ, այլ իբրև հասուն այր: Ես տեսնում էի, թե ինչպես են ժողովրդին պարտադրում հրաժարվել իր գաղափարներից, տեսնում էի վարչակարգին համակերպվել փորձող մարդկանց առաջին՝ սկզբում անճարակ գալարումները, և հասկացա, որ հույսը սատանայի գործիք է, որ բարոյականությունը՝ Կանտի կատեգորիկ իմպերատիվը, ինքնապահպանության ստորաքարշ սպասուհին է լոկ:

Հնարավո՞ր է արդյոք պատկերացնել առավել մեծ ազատություն, քան այն, որ գրողն ունի համեմատաբար սահմանափակ, կարելի է ասել՝ հոգնահար, առավել ևս անկում ապրող բռնապետության պայմաններում: Վաթսունականներին հունգարական բռնապետությունը հասել էր ներհամախմբման այնպիսի յուրահատուկ վիճակի, որ ցանկության դեպքում այն նույնիսկ կարելի էր անվանել հանրային փոխզիջում-փոխհամաձայնություն, և որը արևմտյան աշխարհը հետագայում ողորմածաբար անվանեց «գուլյաշ՝ կոմունիզմով»: Թվում էր, թե Արևմուտքի համար, որը սկզբնական շրջանում որոշ դժգոհություն էր հանդես բերում, հունգարական կոմունիզմը դարձել էր տանելի կոմունիզմ: Նման փոխզիջում-փոխհամաձայնության ճահճուտում մարդ կամ վերջնականապես է հրաժարվում պայքարից, կամ այնուամենայնիվ գտնում թաքուն արահետներ, որոնք նրան տանում են ներքին ազատության: Գրողական փեշակը այնքան էլ ծախսատար չէ. պետք է ընդամենը թուղթ ու գրիչ: Ամեն օր, արթնանալով նողկանքի և ճնշվածության զգացողությամբ, ես անմիջապես հայտնվում էի այն աշխարհում, որն ուզում էի նկարագրել: Ես բավական շուտ գիտակցեցի, որ նկարագրում եմ տոտալիտար մտածողության ճնշման տակ տառապող մարդու՝ նրան տեղափոխելով տոտալիտար այլ համակարգ: Եվ դա իմ վեպերի լեզուն վերածում էր երկու իրականությունների հիպնոտիկ մեդիատորի: Անկեղծորեն գնահատելով այդ ժամանակների իմ վիճակը՝ ես չեմ կարծում, որ եթե ապրեի Արևմուտքում, ազատ հասարակության մեջ, կգրեի հենց այն գիրքը, որն այսօր հայտնի է «Առանց ճակատագրի» վերնագրով, և որը Շվեդական ակադեմիան արժանացրել է բարձրագույն ճանաչման:

Ոչ, ամենայն հավանականությամբ ես կձգտեի գրել այլ կերպ: Հավանաբար նույնպես ճշմարտացի, սակայն ճշմարտացի՝ մեկ այլ ճշմարտությամբ: Գրքի և գաղափարի ազատ շուկայում գուցե ես նույնպես գլուխ ջարդեի ավելի վառ, հրապուրիչ վիպաձև գտնելու համար: Օրինակ՝ կարող էի միայն ամենատպավորիչ դրվագներին հաղորդակից դարձնելու նպատակով տարրալուծել վեպի ժամանակը: Սակայն համակենտրոնացման ճամբար նետված գրական հերոսը իմ պատումում ապրում է ոչ իր անձնական ժամանակի մեջ. նա զրկված է ամեն բանից՝ և՛ ժամանակից, և՛ լեզվից, և՛ անհատականությունից: Նա չունի հիշողություն, միայն գոյատևում է: Իմ դժբախտ հերոսն այդ իսկ պատճառով ստիպված էր դեգերել իրարահաջորդ պատմաշարի անելանելի գորշության մեջ. նա չուներ իրեն տառապանք պատճառող մանրամասները շրջանցելու հնարավորություն: Սոսկ հիշարժան, ողբերգական ու վեհ պահերի շարքի փոխարեն նա ստիպված էր վերապրել տառացիորեն ամեն բան, իսկ դա ոչ պակաս դժնդակ է և միապաղաղ, քան կյանքն ինքը:

Սակայն այդ փորձառությունը ինձ ապշեցուցիչ դասեր տվեց: Իրարահաջորդ պատումի սկզբունքը պահանջում էր վերաշարադրել անխտիր բոլոր իրադրությունները: Եվ թույլ չէր տալիս սահուն ցատկումով անցում կատարել, ենթադրենք, մի քսան րոպեի վրայով, ինչ է թե այդ քսան րոպեն իմ աչքի առջև հառնում էր որպես անիրական ու անտանելի սև փոս՝ նման եղբայրական գերեզմանի: Ես խոսում եմ բնաջնջման համար նախատեսված Բիրկենաու ճամբարի երկաթուղային կայանի այն քսան րոպեների մասին, որի լրումին ի վերջ «սելեկցիա» կատարող սպայի առջև էին հայտնվում վագոնից դուրս թափվող մարդիկ: Ես ինքս թեև աղոտ, բայց ընդհանուր գծերով հիշում եմ այդ քսան րոպեն, սակայն վեպն ինձնից պահանջում էր չբավարարվել, հավատ չընծայել իմ հիշողությանը: Բայց որքան տեղեկագրություն, վկայություն, հուշագրություն էլ կարդացի, գրեթե բոլորը նույնասուն էին այն տեղում, որ իրադարձությունները տեղի էին ունենում խիստ արագ, և ինչ-որ բան գլխի ընկնելն իրոք անհնար էր. անսպասելի բացվում էին վագոնների դռները, լսվում էին գոռգոռոցներ, շների հաչոց, տղամարդկանց առանձնացնում էին կանանցից, մարդիկ խելագար քաոսում ի վերջո հայտնվում էին սպայի առջև, որը, մի թռուցիկ հայացք նետելով նրանց վրա, ձեռքով ցույց էր տալիս ինչ-որ տեղ, և նրանք արագորեն հայտնվում էին տաժանապարտի հանդերձների մեջ:

Իմ հիշողության մեջ այդ քսան րոպեն մնացել է այլ կերպ: Եվ սկզբնաղբյուր որոնելով՝ առաջին հերթին կարդացի Թադեուշ Բորովսկու խորաթափանց ու ինքնախոշտանգման աստիճան անողոք պատմվածքները, նաև այն, որը կոչվում է «Համեցեք գազախցիկ, տիկնայք և պարոնայք»: Հետո իմ ձեռքն ընկավ լուսանկարների շարք՝ հայտնաբերված ամերիկացիների կողմից ազատագրված Դախաու ճամբարում. էսէսական զինվորը Բիրկենաու կայարանում լուսանկարել էր կենդանի ապրանքը: Այդ լուսանկարները դիտելով՝ ես ապշեցի: Գեղեցիկ, ժպտադեմ կանացի դեմքեր, բարեմիտ և համագործակցության պատրաստակամությամբ լի հետաքրքրասեր հայացքներով երիտասարդներ: Ու ես հասկացա, թե ինչպես է եղել, ինչպես կարող էր նրանց հիշողության մեջ խամրել անգործության և անօգնականության այդ անպատվաբեր քսան րոպեն: Ու երբ մտածեցի այն մասին, որ այդ ամենը նույնությամբ կրկնվել է տարիներ շարունակ՝ օր առ օր, շաբաթ առ շաբաթ, ամիս առ ամիս, իմ առջև բացվեց սարսափի տեխնոլոգիայի գաղտնիքը, որ բացատրում էր, թե ինչպես է լինում, որ հնարավոր է դառնում մարդկային կյանքի դեմ ուղղորդել հենց բուն մարդկային էությունը:

Այդպես, քայլ առ քայլ ես ընթանում էի հայտնագործությունների անվերջանալի ուղիով. դա, կարելի է ասել, էվրիստական իմ մեթոդն էր: Շատ շուտով ես գիտակցեցի, որ ինձ համար ամենակարևորն այն չէ, թե ում համար եմ գրում, և նույնիսկ ոչ այն, թե ինչու եմ գրում: Ինձ հուզում է միայն մեկ հարց. ի՞նչն է ինձ դեռ կապում գրականությանը: Քանզի արդեն պարզ էր, որ գրականությունից՝ այն գաղափարներից և ոգեղենությունից, որ մեր պատկերացումներում նույնանում են գրականություն հասկացության հետ, ինձ բաժանում է անանցանելի սահմանագիծ, և այդ սահմանագիծը, ինչպես շատ բան իմ կյանքում, կոչվում է Օսվենցիմ: Երբ գրում ենք Օսվենցիմի մասին, պետք է հասկանանք, որ Օսվենցիմը, որոշակի իմաստով, իրոք անհավանական դարձրեց գրականության գոյությունը: Օսվենցիմի մասին հնարավոր է գրել միայն սև վեպ կամ, թող ներվի ինձ, էժանագին ճամարտակություն շարունակելիով, բարբաջանք, որ սկսվում է Օսվենցիմից և տևում է առ օրս: Այսինքն, Օսվենցիմից հետո դեռ տեղի չի ունեցել այն մերժելու զորություն ունեցող որևէ բան: Իմ ստեղծագործություններում Հոլոքոստը երբեք չի ներկայացվում անցյալ ժամանակով:

Իմ մասին խոսում են որպես մեկ թեմայի գրողի. դա երբեմն հնչում է որպես գովեստ, երբեմն՝ իբրև քամահրանք: Այդ թեման Հոլոքոստն է: Ես առարկելու բան չունեմ: Ինձ որոշ վերապահումով, իրոք, կարելի է որոշակի տեղ հատկացնել որոշակի գրադարակում: Որովհետև կա՞ արդյոք ժամանակակից գրող, ով է ոչ Հոլոքոստի գրող: Որպեսզի մարդիկ ականջալուր լինեն այն բեկբեկուն ձայնին, որը տասնամյակներ շարունակ իշխում է եվրոպական ժամանակակից մշակույթում, կարծում եմ՝ բնավ էլ պարտադիր չէ ստեղծագործության թեմա ընտրել հենց Հոլոքոստը: Ավելին ասեմ. ինձ հայտնի չէ անկեղծ, ճշմարիտ արվեստի այնպիսի ստեղծագործություն, ուր չհնչեր այդ բեկուն ձայնը, որ նման է մղձավանջային գիշերվանից հետո աշխարհին ուղղված հալածական և անօգնական մարդկային աղաղակի: Խնդիրների շրջանակը, որ խմբավորված է «Հոլոքոստ» հասկացության շուրջ, ես երբեք չեմ դիտարկել իբրև ինչ-ինչ անլուծելի հակամարտություն գերմանացիների ու հրեաների միջև. Հոլոքոստը երբեք չեմ համարել հրեաների տառապանքների պատմության նորագույն դրվագ, որը տրամաբանորեն բխում է նախորդ փորձություններից. երբեք չեմ ընդունել իբրև այսպես կոչված պատմության մեջ տեղի ունեցած պատահական ու եզակի խաթարում. երբեք չեմ վերաբերել իբրև սպանդի, որն իր նմաններից տարբերվում է միայն մասշտաբներով. երբեք դրա մեջ չեմ տեսել հրեական պետության առաջացման նախադրյալ: Ես Հոլոքոստի մեջ հայտնագործել եմ համամարդկային իրավիճակ. մեծ ուղևորության ստորին կետը, որին, իր երկհազարամյա բարոյաէթիկական մշակույթով հանդերձ, անկանել է եվրոպացին:

Այսօր հարկ է մտածել միայն այն մասին, թե ուր ենք շարժվելու այդպիսի բեռով: Օսվենցիմի խնդիրն այն չէ, թե, այսպես ասած, սահմանագիծ կքաշե՞նք արդյոք մենք այս դեպքում, թե՞ ոչ, կպահե՞նք հիշողության մեջ, թե՞ կթաքցնենք պատմության սնդուկի անտակ խորքերում, հուշարձան կկանգնեցնե՞նք ի հիշատակ միլիոնավոր զոհերի ու եթե կանգնեցնենք՝ ապա ինչպիսի՞ն: Օսվենցիմի հարուցած իրական խնդիրն այն է, որ նա եղել է, աշխարհ է եկել, և այդ իրողությունը չեն կարող փոխել ոչ ամենաբարի, ոչ ամենանենգ մոտեցումները: Այդ ծանրագույն իրավիճակը թերևս բոլորից դիպուկ բառով բնութագրել է հունգար կաթոլիկ բանաստեղծ Յանոշ Պիլինսկին՝ այն անվանելով «սկանդալ». նա հավանաբար նկատի ունի այն, որ այդ ամենը տեղի է ունեցել քրիստոնեական մշակույթի ոլորտում, ուստի կատարվածը, հոգևոր-մետաֆիզիկական իմաստով, անուղղելի է:

Անցյալ մարգարեությունները խոսում են այն մասին, որ Աստված մահացել է: Հարկավ, Օսվենցիմից հետո մենք մնացինք մենակ: Մեր արժեքներն այսուհետ ստիպված ենք արարել ինքներս, ստեղծել ամենօրյա տանջագին, թեկուզ ոչ մեկի կողմից չնկատվող աշխատանքով, որն ի վերջո գուցե արդյունք տա, և այդ արժեքները կդառնան եվրոպական նոր մշակույթի հիմք: Մրցանակը, որով Շվեդական ակադեմիան հարկ համարեց նշել հենց իմ աշխատանքը, ես գնահատում եմ որպես նշան այն բանի, որ Եվրոպայի համար կրկին կարևորվում է փորձառությունը, որ ստիպված են եղել ձեռք բերել Օսվենցիմ ու Հոլոքոստ տեսածները: Նման դիրքորոշումը, թող թույլ տրվի ասել, վկայում է որոշակի արիության և նույնիսկ խիզախումի պատրաստակամության մասին, քանզի նրանք, ովքեր վճռել են ինձ տրամադրել այս ամբիոնը, հավանաբար ենթադրել են նաև, թե ինչի մասին եմ ես խոսելու: Բայց իրապես, մեր պարտքն է ըմբռնել այն ամենը, ինչ բացվեց աշխարհի առջև Endlozung-ի՝ «համակենտրոնացման համաշխարհային ճամբարի» միջոցով, և այդ ստորին կետի գիտակցման մեջ է անթեղված կենարար զորությունների պահպանման ու գոյության միակ երաշխիքը: Մի՞թե հստակատեսությունը բեղմնավոր չէ ինքնին: Մեծ պայծառացումների խորքերում, անգամ եթե դրանք ծագում են անմխիթար ողբերգություններից, միշտ անթեղված է ազատության հատիկ՝ եվրոպական մեծագույն արժեքը, որը մեր կյանքին հաղորդում է որոշակի որակական պլյուս, արթնացնում մեր կեցության իրականության և նրա հանդեպ պատասխանատվության գիտակցություն:

Ինձ համար առանձնահատուկ ուրախություն է այն, որ այս մտքերը ձեզ կարող եմ հաղորդել իմ մայրենի լեզվով՝ հունգարերեն: Ես ծնունդով Բուդապեշտից եմ, հրեական ընտանիքից, իմ մայրական կողմը ծագում է տրանսիլվանյան Կոլոժվարից, իսկ հայրականս՝ Բալատոնի հարավարևմտյան կողմերից: Իմ պապն ու տատը ուրբաթ օրերը դեռ դիմավորում էին շաբաթը և մոմ վառում, սակայն իրենց ընտանեկան ազգանունն արդեն դարձրել էին հունգարական: Նրանք բնական էին համարում, որ հրեականությունն իրենց համար կրոն է, իսկ Հունգարիան՝ հայրենիք: Մորս ծնողները վախճանվել են Հոլոքոստի կրակների մեջ, իսկ հորս ծնողներին այն աշխարհ ուղարկեց Ռակոշիի կոմունիստական բռնապետությունը, որը հրեական ծերանոցը արտաքսել էր Հունգարիայի հյուսիսային սահմանամերձ շրջաններ: Ինձ թվում է, որ ընտանեկան այս համառոտ պատմությունն ինքնին արտացոլում է իմ երկրի նորագույն շրջանի տառապանքների պատմությունը: Այս ամենն ինձ սովորեցնում է, որ ողբի մեջ ոչ միայն վիշտ կա, այլև բարոյական վիթխարի ներուժ: Լինել հրեա՞: Իմ կարծիքով՝ մեր ժամանակներում այն դարձյալ ձեռք է բերել նախ և առաջ բարոյական խնդրի իմաստ: Ու եթե Հոլոքոստը այսօր կարողացել է մշակույթ ձևավորել,- իսկ դա իրոք,- այդպես է, ապա նրա նպատակը միայն մեկն է՝ անուղղելի իրողությունից հոգևոր ջանքով երկնել միակ հնարավոր քավությունը՝ կատարսիս: Հենց այս ձգտումն է ինձ ոգեշնչել իմ բոլոր ձեռնարկներում:

Թեև արդեն ասել եմ այն ամենը, ինչ ուզում էի ասել, անկեղծորեն խոստովանում եմ. ես այդպես էլ չկարողացա գտնել հանգիստ պարգևող հավասարակշռություն իմ անձնական կյանքի, գրողական գործիս և Նոբելյան մրցանակի միջև: Այս պահին ես զգում եմ միայն խորին շնորհակալություն. սիրո հանդեպ, որ փրկեց իմ կյանքը և ինձ հնարավորություն է տալիս ապրել առ օրս: Բայց այնուամենայնիվ համաձայնեք, որ այդ հազիվ նշմարելի ճանապարհին, եթե կարելի է այսպես ասել՝ իմ «կարիերայում», կա ինչ-որ ապշեցուցիչ բան, ինչ-որ աբսուրդ, ինչ-որ այնպիսի բան, որն անհնար է ընկալել առանց իրերի վերբնական կարգի գոյությանը, պայծառատեսությանը, մետաֆիզիկական արդարությանը հավատալու գայթակղությանը տրվելու: Այլ կերպ ասած՝ ինքնախաբեության գայթակղությանը տրվելու. այսինքն՝ ինքն իրեն ենթարկելու խութերին բախվելու և կործանվելու վտանգին՝ կորցնելով խորունկ և տառապագին կապը այն միլիոնների հետ, ովքեր զոհվեցին՝ այդպես էլ չիմանալով, թե ինչ է կարեկցանքն ու գութը: Դժվար է բացառություն լինել. և քանի որ ճակատագրով մեզ այդպիսի բախտ է վիճակվել, պետք է համակերպվենք իրերի աբսուրդ կարգի հետ, որը մահապատիժ իրականացնող ջոկատի նման անկանխատեսելիորեն տնօրինում է մեր կայնքը, որ պատանդ է անմարդկային իշխանության և մղձավանջային բռնապետությունների ձեռքին:

Եվ այնուամենայնիվ, մինչ ես նախապատրաստվում էի այս ելույթին, տեղի ունեցավ անհավանականի համարում ունեցող իրադարձություններից ևս մեկը, և այն որոշ չափով վերականգնեց իմ հոգեկան հավասարակշռությունը: Ես փոստով ստացա մի մեծ շագանակագույն ծրար: Ծրարի վրա որպես առաքող նշված էր «Բուխենվալդ» հուշահամալիրի տնօրեն Ֆոլկհարդ Քնիգեի անունը: Սիրալիր շնորհավորհանքների հետ ծրարում կար համեմատաբար փոքր ևս մեկ ծրար, որի մասին (եթե հանկարծ այն բացելու ուժ չունենամ) դոկտոր Քնիգեն հիշատակել էր առանձին: Ծրարում ճամբարի կազմի 1945 թվականի փետրվարի 18-ի տեղեկագիրն էր, ուր «Abgenge» սյունակում, որը նշանակում է կորուստ, պակասորդ, ես կարդացի թիվ 64921 բանտարկյալ, 1927 թ. ծնված, մասնագիտությամբ բանվոր, ազգությամբ հրեա Իմրե Կերտեսի մահվան մասին: Ծննդյան թվականի և զբաղմունքի վերաբերյալ կեղծ տեղեկությունները տեղեկագրում հայտնվել էին ոչ պատահաբար. երբ Բուխենվալդի գրասենյակում գրառում էին իմ տվյալները, ես, անչափահասների խմբում չհայտնվելու համար, երկու տարով մեծացրի ինձ, և ուսումնառությամբ զբաղվողի փոխարեն ներկայացա իբրև բանվոր, որպեսզի ինձ քիչ թե շատ օգտակար համարեն:

Այնպես որ, ես մեկ անգամ արդեն մահացել եմ. մահացել եմ, որպեսզի ողջատևեմ: Հավանաբար հենց սա է իմ իրական պատմությունը: Եվ այդ մանկան մահից ծնունդ առած իմ գրքերը ես նվիրում եմ միլիոնավոր զոհերին և այն անձանց, ովքեր դեռ հիշում են նրանց: Եվ քանի որ վերջին հաշվով խոսքը գրականության մասին է, որը, ձեր ակադեմիայի բնորոշմամբ, գրականություն լինելով հանդերձ նաև վկայություն է դարաշրջանի մասին, ուստի հուսանք, որ իմ աշխատանքը գուցե օգտակար կլինի ապագայի համար: Ավելին, ես ի սրտե կուզենայի, որ այն ծառայի նրան: Քանզի ինձ թվում է, որ մտորելով Օսվենցիմի վերքի մասին՝ ես արծարծում եմ ժամանակակից մարդու կենսական և ստեղծագործական հնարավորությունների հետ առնչվող հիմնարար հարցեր: Եվ Օսվենցիմի մասին մտածելով հենց այսպես (թող պարադոքսալ չթվա), կարծում եմ, որ մտածել եմ ոչ թե անցյալի, այլ թերևս ապագայի մասին:

 

Թարգմանությունը՝ Հակոբ Սողոմոնյանի

 

 

Անդին 4, 2016

 

Share

Կարծիքներ

կարծիք