Չարենց և ժամանակ. հայրենասիրություն և միայն…

nkar-60

  և մեծ եմ ես, քանզի ինձ մեծ

  երթ էր նշված պատմությունից…

   Ե.Չ.

Մի հետաքրքիր դեպք էր տեղի ունեցել ռուսական թատրոններից մեկում: Ներկայացման ավարտից հետո թատրոնի տնօրենին էր մոտեցել մի լրագրող ու ասել.

-Ձեր թատրոնում շաբաթական վեց ներկայացում է խաղարկվում, որոնցից չորսը Շեքսպիրի գործերն են, իսկ մյուս երկուսից յուրաքանչյուրը՝ մեկ այլ թատերագրի. մի՞թե այստեղ անհամարժեքություն չկա:

-Այստեղ անշուշտ անհամարժեքություն կա, որովհետև շաբաթական վեց ներկայացումից Շեքսպիրի գործերը չորսն են:

Ենթատեքստին հավատարիմ մնալով՝ կհամարձակվեմ ասել, որ Եղիշե Չարենցի գրականությունը մեզանում ամենաքիչ ուսումնասիրվածն է մինչ օրս. նույնիսկ եթե այն ուսումնասիրած լինեն ավելի շատ գրականագետներ, քան այլ գրողներինը: Չնայած որ այս ոլորտում իրավիճակն էլ ավելի անհամարժեք է, քանզի այն չորս-երկու հաշիվն էլ իսպառ բացակայում է:

Այն, որ Չարենցի գրականությունը միշտ արդիական է լինելու, դրանում կասկած չկա: Վերջինիս ապացույցը գեղարվեստական առումով մեզ անմիջականորեն տրված է, իսկ գաղափարների արդիականության հասկացման անհրաժեշտությունը ուսումնասիրության նոր ճանապարհ է բացում Չարենց-արվեստի գործչից դեպի Չարենց-մտածողը:

20-րդ դարասկզբի արևմտահայ և արևելահայ մտավորականության միջև աստիճանաբար հասունացավ մի գաղափարական պայքար, որում Չարենցը ընդգծվեց իրեն հատուկ սթափ-ինքնատիպ մտածողությամբ: Խնդիրը, եթե այսպես անվանենք, ազգային զարգացման արդյունավետ ուղիների փնտրտուքն էր տարածաժամանակային տարբեր իրողություններում (անցյալ, ներկա, ապագա):

Չափազանց երկար ժամանակ ազգային ներկան անփոփոխ էր, և անփոփոխ էր ոչ միայն առաջադրվող խնդիրների, այլև լուծումների անհնարինության իմաստով: Եվ այս իմաստով տրամաբանական է, որ ժամանակի գաղափարական միտքը պետք է լուծումներ փնտրեր՝ հայացքն ուղղելով ներկայից անդին: Առաջինը, դեպի ուր պետք է շարժվեր այդ միտքը, պետք է լինեին անցյալի երբեմնի լուսավոր կետերը, իսկ որպես այդպիսին հեթանոսական անցյալը ներկայացավ հենց այն, ինչի բացակայությամբ էլ բնորոշվեց ներկայի լճացումը մի շարք գրողների կողմից (Սիամանթո, Վարուժան, Շանթ և այլք): Այս ճանապարհով առաջացավ և հայ գրականության պատմության մեջ «Հեթանոս հոսանք» անունով ամրագրվեց մեզ հայտնի գրական շարժումներից մեկը:

Հեթանոս շարժման հետևորդների և նրանց հակառակ կարծիքը կիսողների պայքարը խորապես հասկանալու համար այն տեղափոխենք պատմափիլիսոփայական հարթություն, որտեղ խնդիրը կարող ենք բնութագրել որպես անցյալապաշտության (արխայիզմ) և (մեր դեպքում մասամբ) ապագայապաշտության (ֆուտուրիզմ) հակամարտություն:

Սիամանթոն ստեղծեց հեթանոս անցյալի մթնոլորտ, ընդվզման և վրեժի, կամքի, հույսի, երազանքների և երջանկության մի համալիր, որը կարծես թե պիտի զարգացներ օտարի լուծը թոթափելու և ազգային ազատագրությանը հասնելու գաղափարը:

Դանիել Վարուժանը երգեց հին աստվածներին, կոչեց ժողովրդին արթնացնել իր ներսի Վահագնին, վերականգնել հեթանոս ուժը, վերագտնել այն կամքը, որի միջոցով երբեմնի հայ ազգը իր աստեղային ժամերն էր ապրում: Վարուժանի մոտ բանաստեղծական հեթանոսությունը կազմակերպվեց իբրև գեղագիտական սկզբունքների մի համակարգ՝ ազգային աղետին բանաստեղծականորեն դիմագրավելու համար: Հարց է ծագում, թե Վարուժանի բանաստեղծական հեթանոսությունն ի վերջո ազգային հիմնախնդիրը, աղետը, ճգնաժամը հաղթահարելո՞ւ, դրանց դիմագրավելո՞ւ, թե՞ դրանք «փոխարինելու» փորձ էր: Զարյանը մի քննադատություն ունի, ըստ որի հեթանոս երգիչները ուժ ու գեղեցկություն են պատկերում՝ «մոռանալով» ժողովրդի ցավը. այստեղ հարկ է  սկսել ծայրահեղից՝ հենց «ժողովրդի ցավը մոռանալուց»: Վերադառնալով անցյալ միտված լինելու խնդրին՝ կարող ենք ընկալել Զարյանի «մոռանալը» որպես մի բան, որը վերաբերում է ներկային: Այնուամենայնիվ ժողովրդի նույնիսկ «երեկվա ցավը» վերապրվում էր ներկայում որպես անընդհատ տևող մթնոլորտ: Եվ այս տեսանկյունից «երեկվա ցավը» հանդես է գալիս որպես ժողովրդի ներկա, որը »մոռանալով» (այս դեպքում կարելի նաև ասել «որին չանդրադառնալով»)՝ հեթանոս երգիչները փորձում են ոգեկոչել անցյալը: Բայց նույնիսկ եթե այդ փորձերը միտված են «հաղթահարելու» երեկվա ցավը, ապա արդյոք դրանք կարո՞ղ են արդյունավետ լինել:

Այստեսակ մոտեցումը «ներկայի խնդրին» քննվել է 20-րդ դարի պատմափիլիսոփա Առնոլդ Թոյնբիի կողմից: Հենց նա է անցյալը ներկայում վերագտնելու փորձն անվանում արխայիզմ և բնութագրում հետևյալ կերպ. «Արխայիզմը իրենից ներկայացնում է կյանքի որոշ անցած-գնացած ձևերը վերադարձնելու փորձ. այն ստիպում է հետընթաց քայլել խոչընդոտների միջով՝ այն հույսով, որ կգտնեն այն խաղաղ գետախորշը, որը կլանել է իրենց հայրերին մութ ժամանակներում, ինչի մասին ցավով պատմում են պահպանված ավանդությունները»:

Հեթանոս հոսանքի բուռն վերելքի և տարածման շրջանում է, որ Չարենցն առաջին անգամ հանդես է գալիս սուր և անմիջական քննադատությամբ: Իր հոդվածներից մեկում գրողը մեջբերում է մի քառատող Դ.Վարուժանի բանաստեղծությունից, այնուհետև մեկնաբանում այն.

Հանճարդ հայկյան, նավասարդյան

սա տոներուն արևավառ,

-ա՜լ վերածնե՛ փլատակներեդ

և փառագոչ քնարդ ա՛ռ:

«նավասարդյան սա տոներուն արևավառ»… գիտե՞ք այս երբ էր գրվում, ընթերցո՛ղ… 1914 թվականին: Երբ օդում բուրում էր վառոդը և օրը ցերեկով պայթուցիկ նյութեր էին կուտակվում ամբողջ արևմտահայ ժողովրդի գլխին… Լա՜վ «Նավասարդյան տոներ» էին և ի՜նչ «արևավառ ու փառագոչ»:

Չարենցի՝ Վարուժանին ուղղված այս քննադատությունը և Սիամանթոյին ուղղված վերը նշված քննադատությունը Զարյանի կողմից մի պահ նույնանում են այն խնդրի շուրջ, որը գուցե կարելի լինի մեկնաբանել մեկ ձևակերպմամբ՝ դրանք ժամանակավրեպ են:

Սակայն Չարենցի դեպքում վերջինս միակ և առաջնային խնդիրը չէր, որին նպաստում էր հեթանոս շարժումը և, ըստ էության, փորձում դարձնել ազգային մտածողության անբաժան մասնիկ: Եթե առաջին հայացքից Չարենցի քննադատությունը վերաբերում է ոչ ժամանակին կամ «երեկվա ցավը մոռանալով» պատմական անցյալը ոգեկոչելուն, ապա խորքային պատճառները վերաբերում են հենց այդ «պատմական անցյալի» հանդեպ ունեցած բանաստեղծի կատարելապես իրատեսական հայացքին:

Վերլուծելով «Պատմության քառուղիներով» պոեմը՝ սկզբում ուշադրության առարկա դարձնենք հենց առաջին երկտողը.

Պատմության քառուղիներով մենք քայլել ենք երկար՝

Անղեկ, ցաքուցրիվ, անգաղափար…

Պատմության քառուղիներով անղեկ ու անգաղափար մեր ընթացքը պետք է հասկանալ որպես մեկ ընդհանուր ուղղորդված ապագայի միտված չլինելու փաստ, այլ վերջինիս փոխարեն «ցաքուցրիվ», միմյանցից անջատ՝ «անստույգ» գաղափարական միջավայրերի անորոշ կապ:

Այն անգո առավոտից, երբ լեգենդական

Իր խարույկն է վառել անգո մեր նախահայրը…

…Արարատյան դաշտում,- որպես զրույց անծայր մի

Տարածվել է ուղին մեր անպատմելի…

Կապված «լեգենդական խարույկի» վառման հետ՝ մեր ուղին տարածվել է որպես զրույց. վերջինս խոսում է պատմության դիցաբանական (լեգենդ — առասպել — դից) լինելու մասին: Եվ հենց այդ դիցաբանական լինելուց է բխում դրա «անպատմելի» լինելը:

Հիմնական խնդիրն այն է, որ պատմությունը, որը նախ և առաջ պետք է վերաբերի ոչ թե առանձին անհատներին, այլ տվյալ ժողովրդին և հասարակությանը, պետք է իր մեջ արձանագրած լինի այդ հասարակության տրանսֆորմացիոն փուլերը, սոցիալական շերտերն ու դրանց համակարգվածությունը, հասարակության յուրաքանչյուր փոխակերպում, որը որոշակիորեն կբացատրի դրան հաջորդող իրադարձությունների զարգացումը: Սրանով իսկ պատումը կունենա արձանագրված կապակցվածություն և կկարողանա պատմություն կոչվել: Մեր պատմության առանցքը դիցաբանական է, որովհետև, ինչպես դիցաբանությունը, նրան նույնպես հատուկ է «կրկնվող» լինելը: Դա մի երկար փուլ է, որտեղ մեկ հերոսությունից մյուսը և մեկ բարոյական հաղթանակից մյուսը կատարվում է «հարթ» անցում: Չի նկարագրվում այդ ընթացքում տեղի ունեցած որևէ հասարակական վերափոխում, մինչդեռ միջակայքը կարող է կազմել հարյուրամյակներ, և արդեն մասամբ իր բնավորության գծերով, մասամբ իրեն հատուկ մտածողության շերտերով  անհրաժեշտաբար որևէ կերպ փոխված հասարակության միտվածությունը, քայլերն ու նույնիսկ բարոյական հաղթանակները չեն կարող նույն բնույթն ունենալ: Եվ այսպիսով այդ «որպես անմիտ զրույց» տարածված դիցաբանական փուլը բնութագրվում է որպես «անպատմելի»: Այս անպատմելի պատմությունը հեղինակի մոտ դառնում է «անանցյալ անցյալ», և հենց այդտեսակ անցյալի ոգեկոչումն էլ ընկած է Չարենցի՝ հեթանոս հոսանքի հետևորդներին ուղղված քննադատության հիմքում:

Այլ ստեղծագործություններում Չարենցն անդրադառնում է նաև պատմության՝ ժողովրդի մտածողության մեջ որևէ կերպ ամրագրված լինելու խնդրին:

Եվ մենք հետո՛ ենք միայն հասկացել՝ հաճախ

Արդեն բեկված,- որ, ավա՜ղ, գրքերում այն մեզ-

Միայն վարդերն են գերել, իսկ խոցերը չար-

«Պատմություն» են թվացել՝ գրված «հենց այնպե՛ս»:

Այստեղ արդեն մեկ այլ խնդիր է առաջ գալիս: Որ այդ արդեն իսկ ոչ պատմական պատմությունն էլ ընդունվել է՝ առանց ուշադրություն դարձվելու դրանում եղած սխալներին, մոլորություններին՝ «չար խոցերին»:

Չարենցի բոլոր վերոնշյալ նկատառումներն ազգային մտքի անցյալից կառչած լինելու վերաբերյալ ունեն հստակ նպատակ. պատմության կազմաքանդման միջոցով փոխել ազգային մտածողության անցյալամետ բնույթը այն դեպի ապագա մղելու նպատակով: Եվ այսպիսով ինքը՝ Չարենցը, ապագայամետ էր:

Այս դեպքում տարբերություն կա ապագայամետ և ապագայապաշտ եզրույթների միջև: Նույն Թոյնբին ապագայապաշտ է համարում այն մտածողությունը, որը ապագայում իրականության մի անխոչընդոտ մոդել ստեղծելով՝ կրկին, ինչպես անցյալապաշտը, «լճանում է»: Վերջինը առավել հասկանալի դարձնելու համար նշենք, որ Թոյնբին և ապագայապաշտությունը, և անցյալապաշտությունը համարում էր «անջատում ներկայից»:

Ոչ, Չարենցը չի սկսում ապագայի անխոչընդոտ մոդելներ կառուցել, փոխարենը փորձում է ցանկալի ապագայի համար անել առաջին քայլերը: Չարենցը իրեն հատուկ յուրատեսակ մոտեցմամբ դիմում է ապագայի մարդկանց և նրանց ներկայացնում իր դարը՝ բոլոր «խոհերով, պայքարներով» ու խնդիրներով հանդերձ: Կարծես թե նա անում է այն, ինչ չէին արել պատմիչները: Նա «գալիքի ընթերցողին» ցույց է տալիս իր ժամանակը՝ դրա բոլոր մարտահրավերներով: Կարծես մի ալիքից ոգևորվելով, սխալվելով, հուսահատվելով և անցնելով դեպի մյուսը և արձանագրելով այդ ամբողջ ընթացքը՝ Չարենցը իր ստեղծագործական ժառանգության մեջ ստեղծում է մի պատմություն, որը արտացոլում է ժամանակի մեջ հասարակության շարժումը մի կետից դեպի մյուսը: Չարենցը միաժամանակ և՛ գրում էր, և՛ իր գրածի համար իր վրա պատասխանատվություն վերցնում սերունդների առաջ.

Իմ օրերում պատմությունն էր յուրաքանչյուր բառիս նայում…

Փաստորեն կարելի է ասել, որ Չարենցը հենց ներկան է, և քանի որ ներկան ինքնին ապագայամետ է և դատապարտված է քանդման ապագա (նոր ներկա) դառնալու համար, բանաստեղծը ևս պատրաստ է դառնալու այն «զոհը», որի («կախվածի») աչքերի մեջ պետք է «արտացոլվի իր բորբ երկրի լուսապսակ ապագան»:

Եվ ի վերջո, ինչի՞ համար էր այս ամենը… Այս ամբողջի հիմքում ընկած է մի վեհ արժեք, որով չէր կարող օժտված չլինել նման հանճարը. խոսքս, անշուշտ, հայրենասիրության մասին է: Յուրաքանչյուր օբյեկտի հանդեպ տածած սիրո դեպքում առաջին և անհրաժեշտ նախապայմանը անկեղծությունն է. մի դեպքում դա խոստովանություն է, մի դեպքում՝ իրերն իրենց անուններով կոչելու խիզախություն: Չարենցի ողջ ստեղծագործական ժառանգությունն օժտված է հենց այդ խիզախությամբ: Ես նույնիսկ չեմ խոսել «Նայիրյան միֆի» մասին, որը մենք էապես չենք գնահատել մինչ օրս:

Մենք սովոր ենք արտասանել «Ես իմ անուշը» որպես հայրենիքի հանդեպ ունեցած սիրո դրսևորում, թեպետ այս բանաստեղծությամբ Չարենցը ոչ միայն սեր է արտահայտում, այլև ցույց տալիս սիրո էությունը, որն անհրաժեշտաբար և ինքնին անկեղծ է: Այլ կերպ ասած՝ ես սիրում եմ ոչ թե մարմնացած Վահագնին, այլ «մթում կորած խրճիթը», ոչ թե հեթանոսական ոգով լի հաղթական խնջույքը, այլ «ողբանվագ սազը», որովհետև այդ է իրականությունը, այդ է ճշմարտությունը և այդ է… ներկան: Ու հետևաբար այդ եմ Ես: Եվ Ես սիրում եմ իմ «որբ ու ավերակ» երկիրը՝ առանց թաքցնելու այն երբեմնի փառահեղ երկրի քողի տակ, որովհետև այդ դեպքում Ես Ինձ չեմ ճանաչի և չեմ կարողանա ապահովել իմ «լուսապսակ գալիքը»:

 

 

Անդին 8, 2016

Share

Կարծիքներ

կարծիք