Սիամանթոյի «Պարը»

DSC04146hԱռաջին բացահայտումն արված է՝ ոչ միայն աշխարհի քարտեզի ու երկրի վրա, այլ նաև երկնքում Հայաստան կա՝ ծովից ծով Հայաստանի վճիտ արտապատկերը երկնքում՝ երկնքից երկինք Հայաստանը, որտեղից Լուսավորչի կանթեղը հավերժ լուսավորում է մեր ուղին: Ես եղել եմ այնտեղ, այդ խորունկ ու անծայրածիր աշխարհում և խոսում եմ ապրածիս ու տեսածիս մասին: Նրա բարձր-բարձր երկինքներում այսօր էլ ապրում են հայոց երկնաչու աշխարհների՝ Մոկաց, Կիլիկիո, Կարնո, Խարբերդի, Վանի, Ուրմիո, Սասնո, Մշո անմեղ նահատակների, անթաղ մեռելների հոգիները՝ մի քիչ նեղացած, տխուր, վիրավոր, խռոված ու մի քիչ էլ չարացած… Չարացած, բայց ոչ երբեք չար, որովհետև չարը վերադարձ չունի, իսկ նրանք անվերջ վերադառնում են: Կրկնվելով մեր մեջ՝ նրանք ամենևին էլ չեն մեկնում միստիկայի բարդ ու անմեկնելի առեղծվածը, այլ հաստատում են ապրելու՝ Աստծո կողմից իրենց տրված անճառելի իրավունքը, որն այնպես դաժանորեն նրանցից խլել էին հայատյաց թշնամիներն ու անտարբեր մերձավորները:

Մեծերից մեկն ասել է. «Դու մի՛ վախեցիր թշնամիներից. վատագույն դեպքում նրանք կարող են քեզ սպանել, դու մի՛ վախեցիր քո բարեկամներից. վատագույն դեպքում նրանք կարող են քեզ դավաճանել, դու վախեցիր անտարբերներից, որոնց անտարբերության պատճառով է, որ աշխարհում սպանություններ ու դավաճանություններ են տեղի ունենում»: Թշնամու ատելության, բարեկամի դավաճանության և անսիրտ աշխարհի անտարբերության մարդատյաց դաշինքից է ծնվել հայոց ողբերգությունը. ահա թե ինչու է այն այդքան մեծ ու վաղեմության ժամկետ էլ չունի: Ահա թե ինչու հայոց թանկ մեռելների հոգիները երկնային հանգիստ անգամ չունեն և մեզ նույնպես հանգիստ չեն տալիս: Վերապրելով մեր մեջ՝ նրանք մշտապես նորոգում ու թարմացնում են ամեն նոր սերնդի պատմական, հոգեմտավոր ու զգացական հիշողությունը… Իսկ գուցե նաև վախենո՞ւմ են. չլինի՞ թե հանկարծ մոռանանք իրենց ու իրենց արդար դատը…

Արդեն հարյուր տարի է, ինչ ծնվում են հայոց հանճարի նոր գլուխգործոցներ՝ իբրև սպեղանի ու դարման Երկնքից երկինք Հայաստանում ապրող հոգիների այդ ազնիվ վախին, արդեն հարյուր տարի է, ինչ աշխարհի բոլոր ծեգերում ապրող ամենատարբեր գաղափարներ դավանող հայերին մի ուխտ է միավորում՝ արդար դատաստանի ուխտը… Բայց միևնույն է, դրանից չի սպիանում հայոց հարյուրամյա վերքը, որից դեռ արյուն է հոսում: Դրանից չեն հանգստանում մեկուկես միլիոն անմեղ զոհերի հոգիները, նրանք անհանգիստ են, հավերժ անհանգիստ, միշտ ու ամենուր: Ի՞նչ է նշանակում հանգիստ չունենալ անգամ երկնային բնակարանում: Ի՞նչ է նշանակում թափառումից հետո այս հավերժ վերադարձը: Զարմանալի է, բայց նրանց երկրորդ հանգրվանը նույնպես մեծ անհանգիստների մարմինն է, կամ գուցե հակառակը, նրանք են այն դարձնում անհանգիստ… Դա էի փորձում հասկանալ, երբ ծնվեց նրանցից երկուսի՝ իմ ու Քո պատմությունը…

Ասելիքս ընկած է իրապատումի ու հրաշապատումի ճամփաբաժանին: Բայց ավելի իրապատում է, քանի որ այն մեր կյանքի, հայոց կյանքի պատմությունն է: Որքան էլ այն այս աշխարհից չէ, այնուամենայնիվ երբեք չի լինում այնպես, որ այդ պատմության մեջ ես կորցնեմ իրականության հողը: Երբ այն երբեմն-երբեմն շատ է վեր բարձրանում իրականությունից, ես միշտ կարողանում եմ կառավարելի դարձնել այդ հառնումը և վերադառնալ սկիզբ, որտեղ ամեն ինչ չափազանց իրական է և շոշափելի: Իսկ դա համազգային այն տոնն է, որի մասին գիտեն աշխարհի բոլոր հայերը՝ անչափ հպարտ ու պարտավորեցնող անվանումով՝ «Մեկ ազգ, մեկ մշակույթ»: Ամեն ինչ սկսվեց այդտեղից: Ու չգիտեմ, ազգային գերագույն նպատակն իմաստավորող դարակազմիկ այդ տոնը բավարա՞ր էր իմ պայծառացման համար, թե՞ ոչինչ չէի իմանա, եթե չլիներ նորին մեծություն Պոեզիան: Հավաքականությունն ուժ է, հզոր կենսաէներգիա, աշխարհի այդքան հայեր առաջին անգամ հավաքվել էին՝ մշակույթով միավորվելու ազգային մեծ նպատակի շուրջ, սա իսկապես շատ լուրջ պատճառ էր մեծ բացահայտումների, մեծ սկիզբ նախանշելու համար, բայց կայծը, միևնույն է, պոեզիան էր, աստվածային այդ մեղեդին, որով միշտ լցված է եղել հայ մարդու կյանքը: «Ինչպե՞ս պատահեց դա»,- հարցրեց մի անգամ ընկերս: Ես պատասխանեցի. «Ես պայծառացում զգացի, երբ կանացի մի քնքուշ ձայն Սիամանթո էր կարդում»: Այ, այսպես:

Հետագա տարիներին Դու շատ անգամներ ես ելույթ ունեցել Մայր Հայրենիքում, բայց Դու միշտ ասել ես, որ ամենահիշարժան ելույթը 2003 թվականին էր, երբ «Մեկ ազգ, մեկ մշակույթ» փառատոնի օրերին Դու ներկայացրիր արևմտահայ գրականության գոհարները: Գոհարներ Դու շատ էիր ներկայացրել, դեռ էլի պիտի ներկայացնեիր, բայց հայրենիքում համախմբված հայության առջև, այն էլ այդպիսի խորհրդավոր անվան ներքո, այն էլ առաջին անգամ՝ դա իսկապես հիշարժան էր: Սա այն իրական, շոշափելի հողն է, որից սկսվեց ամեն ինչ:

Դա նման էր նվիրական երազանքի իրականացման, որին, սակայն, դեռ երկար ժամանակ չես հավատում: Հայաստանում հավաքված բոլոր հայերը «Մեկ ազգ, մեկ մշակույթ» բառերն այնպիսի հուզմունքով ու հպարտությամբ էին արտասանում, որ ասես հաղորդակից էին դառնում հմայախոսքերի խորհրդավոր հրաշքին: Մի՞թե բառերը նաև բերում են ցանկալին:

«Մեկ ազգ, մեկ մշակույթ» փառատոնի համար պատրաստված ծրագիրն առանձնահատուկ խորհուրդ ուներ Քեզ համար: Դու կարդում էիր գործեր, որոնք խորապես ներծծված էին անձնական ապրումներով, հայրենասիրական խենթ խանդավառությամբ ու հայ լինելու հպարտությամբ:

Բայց ինձ համար ամեն ինչ սկսվեց անբացատրելի ու հաճելի թվալ, երբ Դու սկսեցիր Սիամանթո կարդալ: Արյան լոգանք, եղեռնի անվերջանալի տեսարաններ, ճակատամարտ, դարերու վրեժ, տնքացող հողի ձայն, կախաղանների կատարից լսվող կանչ, հոգեվարքի և հույսի ջահեր, մահվան տեսիլք, մի ափ մոխիր, արցունքներ, քնարի թաց լարեր, կարմիր լուրեր բարեկամից, սուգ և այդ ամենի մեջ… պար՝ Սիամանթոյի «Պարը» քերթվածը:

Դու Սիամանթո էիր կարդում…

Ամեն ինչ թվում էր սովորական, բայց անսովոր դառնալու նախանշան կար օդում, դա լսելի ու տեսանելի էր «ո՛չ երազ քնի մեջ, ո՛չ տեսիլք արթնության մեջ տեսանողներին»… Դու սկսեցիր հանգիստ ու զուսպ: Սկզբում ձայնդ սովորական էր, սովորական հանդիսավոր-դրամատիկ, ինչպես ասմունքի հայ իշխանուհին կկարդա իր ժողովրդի ողբերգության բանաստեղծական բարձրարվեստ գործը:

Հետո, դա հավանաբար զգացի միայն ես, Դու սկսեցիր մի տեսակ փոքրանալ, տկարանալ, նվաղել, ձեռքերդ ու շրթունքներդ սկսեցին դողալ: Ձայնիդ մեջ վախ կար, ցուրտ կար ու ամոթ կար, ասես Դու վախենում էիր, մրսում ու ամաչում էիր ինչ-որ անտեսանելի մերկությունից, ասես աղերսում էիր պաշտպանել, փրկել Քեզ: Հետո կրակի թեժությունից սկսեցիր տաքանալ, ասես ծարավ էիր ու ջուր էիր ուզում: Հետո սկսեցիր այրվել, հետո իրար խառնվեցին ցավը, մրմուռը, աղաչանքը, ծխից շնչահեղձվողի խուլ ու խռպոտ խզզոցը, հետո դրան ավելացան ցասումը, բողոքը, ատելությունն ու վրեժը, բայց այդ ամենը ծփում ու ծածանվում էր Քո ծովածավալ քնքշանքի տաք ու լուսասփյուռ դաշտի մեջ: Զայրույթի պահին անգամ, երբ Դու Սիամանթոյի բառերով «թքում էիր արդարության ճակատին», Դու քնքուշ էիր, անհունորեն քնքուշ: Ես տեսա, նյարդերիս բոլոր թելերով շոշափելիորեն մոտ զգացի քնքուշ զայրույթի Քո անկրկնելի շատրվանը, որից զովություն զգացի, տեսա Քո վիրավորանքի ու ցավի տվայտանքը, որից խարկվեցի ու մոխրացա: Ես վերապրեցի, որսացի, զգացի ու հասկացա մի բան, որն այս աշխարհից չէր: Դու ինձ ծանոթ ու շատ հարազատ թվացիր…

Բոլորը վերացած ու տարված լսում էին Քեզ, Քո ձայնով լսում էին Սիամանթոյին, իսկ ես վերացել էի և մի ուրիշ հարթության վրա վիթխարի չափերի մեջ տեսնում էի երկրից երկինք ձգվող մի հսկա տեսարան՝ միստիկ պատկերներով, խուլ աղմուկով, կրակի ու ջրի դանդաղ միախառնումով: Մեկ ջուրը հանգցնում էր կրակը, մեկ կրակը անէացնում էր ջուրը: Երկուսն էլ կային ու երկուսն էլ չկային: Կրակ ու ջուր, այս երկու տարերքները, առանց որոնց չկա արարչագործություն…

Սիամանթոյի «Պարը»… Եղեռնից մազապուրծ քսան հայուհիների թուրք գազանը քշել էր քաղաքից հեռու մի անկյուն՝ շարունակելու արյան իր խրախճանքը, երկարաձգելու վայրենու իր հաճույքը: Այստեղ գերմանացի միսիոներների հիվանդանոցն էր, որտեղ մեռնում էին վիրավորները: Զարմանալի է, բայց Հայոց Մեծ Եղեռնի հոգեցունց պատմության դրվագներից մեկը մարդկությանը պատմել է մեր ցավին ականատես գերմանուհին, Թուրքիային դաշնակից Գերմանիայի գթության հարյուրավոր քույրերից մեկը, Առաջին համաշխարհային պատերազմի բովով անցած, հազարավոր մահեր տեսած մի սովորական կին՝ այդ պատմությունն անվանելով անպատմելի: Մոխրադաշտի վրա, այնտեղ, ուր մեռնում էր հայ կյանքը, գերմանուհին ականատես եղավ հայոց ցավին ու սարսափին ու պատմեց՝ կապույտ աչքերի մեջ խեղդելով արցունքը: Պատմեց՝ վկայելով, որ այդ ամենը տեսավ իր, «անգութ» աչքերով, իր «անվտանգ տնակի գեհենադիր լուսամուտից ատամները կրճտացնելով ու զարհուրելի զայրույթից սահմռկած»: Պատմեց, քանի որ ուզում է, որ աշխարհն իմանա անպատմելի պատմությունը հայերի, որ մարդիկ հասկանան մարդու ոճիրը, մարդու չարիքը մարդու դեմ:

Սիամանթոն վերապատմում է գերմանուհու պատմածը. ստացվում է միանգամայն այլ բան. պոեզիայի բառաքանդակ շրջանակի մեջ նա սինթեզում է ցավը, պատմությունը, երաժշտությունը, նկարչությունը, պարը…

Քաղաքի մեջ մոխրակույտի վերածված մի Պարտեզ կար. «Պարտեզ» բառը Սիամանթոն գրում է մեծատառով. չէ՞ որ այնտեղ մինչև ծառերի կատարները դիակներ էին դիզված, թանկ մեռելների դիակներ, և Պարտեզը փոքրատառով գրվել չէր կարող, քանի որ Պարտեզ նշանակում էր Պանթեոն: Բանաստեղծի ականջին «ջուրերեն, աղբյուրներեն, առուներեն, ճամփաներեն» անմեղ զոհերի «արյունին կարկաչյունն ըմբոստաձայն» վրեժի երգ էր բարբառում: Մահաշուք առավոտը կիրակի էր, «դիակների վրա ծագած առաջին և անօգուտ կիրակին»: Իր սենյակի մեջ իրիկվանից մինչ առավոտ միսիոներուհին կռացած էր դաշունահար եղած մի աղջկա հոգեվարքի վրա և «արցունքներով կը թրջեր նրա մահը», երբ տեղի ունեցավ անհավատալին.

 

Հանկարծ հեռվից սև խուժան մը անասնական

Քսան հարսներ իրենց հետ՝ մոլեգնորեն մտրակելով,

Շվայտության երգերով, այգիի մը մեջ կանգնեցան…

 

Կիսամեռ աղջկան թողնելով իր «խշտյակին վրա լքած»՝ գերմանուհին մոտեցավ պատուհանին: Այգու մեջ «սև խուժանն անտառվեցավ» և վայրագորեն հարսների վրա որոտալով՝ գոչեց. «Պետք է պարեք, երբ մեր թմբուկը հնչե»:

Հետո մտրակները սկսեցին շառաչել «հայ կիներուն մահակարոտ մարմիններու վրա»:

 

Քսան հարսներն ձեռք ձեռքի, իրենց շուրջպարն սկսան…

Աչվներեն իրենց արցունքը վերքերու պես կը հոսի:

Ահ, ես որչափ նախանձեցա իմ դրացի վիրավորիս,

Որովհետև լսեցի, որ հռնդյունով մը հանդարտ,

Տիեզերքն անիծելեն, խեղճ հայուհին գեղադեմ,

Իր տատրակի շուշան հոգուն դեպի աստղերը թև տվավ…

Ունայնորեն կռուփներս ամբոխին դեմ շարժեցի:

«Պե՛տք է պարեք,- կ’ոռնար խուժանը մոլեգին:-

Մինչև ձեր մահը պե՛տք է պարեք, դուք անհավատ գեղեցիկներ,

Կուրծքերնիդ բաց՝ պետք է պարեք, մեզ ժպտելով ու անտրտունջ…

Հոգնությունը ձեզ համար չէ, ոչ ալ ամոթը ձեզ համար,

Ստրուկներ եք, պետք է պարեք, և մերկանդամ և հոլանի,

Մինչև ձեր մահը պետք է պարեք պագշոտորեն և ցոփությամբ,

Մեր աչքերը ծարավի են ձեր ձևերուն և ձեր մահվան…»:

 

Գեղադեմ հարսներն ընկան, բայց օձերի պես գալարվելով շողացին մերկ սրերը, նրանց հրամայեցին ոտքի ելնել:

Տող առ տող, բառ առ բառ ահագնացող այս բանաստեղծական կտավում մեր առջև բանալով Եղեռնի անսովոր ու սովորական մի տեսարան՝ Սիամանթոն ասես նախապատրաստում է իր հանճարեղ տողի երկունքը: Մի քիչ էլ, ու կկատարվի անհավատալին, ինչը նկարագրելուց առաջ Սիամանթոյի գրիչը մի պահ կանգ կառնի՝ երկնելու անտարբեր մարդկության երեսին իբրև խարազան շպրտված վրեժով ու ատելությամբ բաբախուն մահասարսուռ իր խոսքերը. «Ո՜վ մարդկային արդարություն, թող ես թքնեմ քու ճակատիդ…»: Այս տողը հետո պիտի կրծի անտարբեր աշխարհի խիղճը, ում աչքի առաջ տեղի ունեցավ այս ողբերգությունը, ու պատասխան պիտի պահանջի:

«Ո՜վ մարդկային արդարություն, թող ես թքնեմ քու ճակատիդ…»,- մոլեգնում ես Դու ու շարունակում…

Հետո… քարյուղով կօծեն քսան հարսների մարմինները և կհրամայեն պարել՝ «հաճոյախոսելով». «Ահավասիկ ձեր բուրմունքը ամբողջ Արաբիան իսկ չունի»: Իսկ գերմանուհին, ցանկանալով փորել իր աչքերը, հազիվ կբարբառի.

 

Հետո ջահով մը բռնկցուցին մերկ մարմինները հարսներուն,

Եվ ածխացած դիակները պարին մեջեն դեպի մահը գլորեցան…

Զարհուրանքես՝ պատուհանիս փեղկերը՝ փոթորիկի մը պես փակելով՝

Իմ մենավոր մեռյալիս մոտենալով հարցուցի.

Ինչպե՞ս փորել այս աչքերս, ինչպե՞ս փորել, ըսե՛ ինձ…

 

Ոչ, գերմանուհին չփորեց իր կապույտ ու գեղեցիկ աչքերը, և լավ է, որ չփորեց: Նրա աչքերը շատ բան տեսան, շատ բան են հիշում… Բայց այս մեկն այլևս անջնջելի է նրանց մտապատկերից, մարդկության հիշողությունից, քանզի վերածվելով բանաստեղծության՝ ձեռք է բերել անմահության ևս մի ազնիվ այցեքարտ: Գերմանուհին ապրեց՝ ապրեցնելու ողջ մնացած շատ հայ որբերի: Նրանք հետո Մերձավոր Արևելքի երկրներում, Հալեպում նույնպես որբանոցներ ու դպրոցներ կբանան, կփրկեն հայ որբուկների կյանքը, հաց, հագուստ, տաք ու ապահով տանիք, կրթություն, արժանապատիվ ապրելու իրավունք կշնորհեն նրանց: Այդ ամենը կար նաև հրեշավոր 1915-ից առաջ, կլինի հետո էլ…

Ի՞նչ եղան ողջակիզված քսան գեղանի հարսների անմեռ, ծաղիկ հոգիները, ո՞ւր գնացին նրանք և տեղ հասա՞ն արդյոք: Տատրակի պես քնքուշ քսան մարմիններն ընկան կրակի գեհենում, նրանց շուշան հոգիները լուռ ու անմռունչ բարձրացան դեպի ողջակիզվածների երկնային արքայություն: Աստծո օրենքով այսպես է նախասահմանված:

Բայց մի՞թե այդ օրը օրենքներ էին գործում, անգամ եթե խոսքն Աստվածային օրենքների մասին է: Ո՛չ, հավանաբար ո՛չ, իհարկե ո՛չ, միանշանակ ո՛չ: Այդ օրը փոխվել էր ամեն բան, տիեզերքը ճաք էր տվել, խախտվել էր երկիրն ու երկինքը, մարդուն ու Աստծուն իրար կապող առանցքը:

Այրված, մոխրացած հարսների հավերժ կենդանի ու հավերժ թրթռուն հոգիները փորձեցին բարձրանալ երկինք: Ճգնեցին, ջանացին, թպրտացին, բայց իզուր… Բոլորն էլ անուժ, վիրավոր՝ վերջին ճիգերը գործադրեցին հասնելու հավիտենական հանգրվանի: Բայց չկարողացան, տկարացած հոգու ուժերը չբավականացրին: Աստված տեսավ այդ ամենը, մղկտաց սիրտը, և միակ բանը, որ կարողացավ անել՝ զգույշ ու ամուր գրկեց ողջակիզված հարսներին, գրկած տարավ Իր տուն, որն ապրիլից արդեն բնակեցված էր եղեռնակործան հոգիներով, անչափ խիտ էր բնակեցված: Հարսները՝ վախվորած, լացակումած, սրտամորմոք, պատսպարվեցին հենց այնտեղ՝ երկրին մոտիկ մի կիսակայանում: Նրանցից մեկը, թող ներեն ինձ մյուսները մեղանչումիս համար, ամենանազելին ու ամենագեղեցիկը, չշտապեց տեղավորվել անգամ այդ կիսակայանում: Ախր նրան այրելու էին տարել՝ հարսանեկան ճերմակ զգեստը հագին… Ոչ, նա շատ հեռու չի գնա, վճռված է, նա կվերադառնա արևելյան այն նույն քաղաքը, որտեղ պիտի կայանար իր անշուք հարսանիքը: Այդ փոքրիկ ու քնքուշ հայուհին այնպես էր սիրում Նրան, այնպես էր ուզում ապրել նրա հետ, նրա կողքին… Նա կվերադառնա՝ Սիամանթոյի խոսքերով, բայց իր շուրթերով, իր ձայնով պատմելու այս հանճարեղորեն տխո՜ւր-տխո՜ւր պատմությունը: Բայց այն, որ այդ պատմությունը ի վերուստ անտեսանելի թելերով շաղկապված է նաև Քո և իմ պատմությանը, ես հասկացա հենց այդ ժամանակ, առաջին անգամ Քեզ տեսնելու պահին… գրողների միության դահլիճում, երբ Դու կարդում էիր Սիամանթոյի «Պարը»…

Վերջ իմ հանգստությանը, իմ առանց այդ էլ անհանգիստ հանգստությանը: Ես այսուհետ կլինեմ մի մեծ շրջապտույտի մեջ, ոչ, ավելի ճիշտ՝ ատամնավոր անիվի փոխանցման մեջ, որտեղից դուրս գալ, հետ մնալ այլևս չկա, չի լինի:

Ժամանակն ու ունայնությունը կգծեն հերթական մեծ շրջապտույտը՝ այս անգամ իրենց ծիրի մեջ առնելով նաև մեր ճակատագրերը, ու կկրկնվի ամեն ինչ՝ տիեզերքում թողնելով նույն ծանոթ հետագիծը՝ Deja Vu…

 

Անդին 4, 2016

Share

Կարծիքներ

կարծիք