Անձրևի հարսի շշուկը

Ակունք չունեցող ժամանակի գետով դեպի մոռացության հանգրվան են նավարկում մեր հավատալիքների մարմնացումները՝ Անձրևի հարս Նուրին, ծղոտե Խաչբուռը, խոժոռադեմ, բայց բարի Ակլատիզը, բախտ ու սեր բաժանող ծաղկահյուս Արուսը, հացաբույր Ուտիս տատը, շորորուն Հերյուսը, Պուրմատիկինը…

Այդ մե՛նք ենք նրանց մոռացության խարխուլ նավը նետել ու անվրդով խաղաղությամբ հետևում ենք, թե նավը երբ է վերջին, ժայռոտ խորխորատում փշուր-փշուր լինելու, վերջին՝ մահվան ու ցրտի հանգրվանում… Իսկ չէ՞ որ այնտեղից վերադարձ չկա, չէ՞ որ մեր մտքի և հիշողության այդ ցուրտ հորձանուտներում էլ կանէանան մեր երբեմնի ցնծագին ծեսերի զարդերը… Լռությամբ են պարուրված հոգիները նրանց, մոռացումից փրկվելու ճիչն է քարացել նրանց հուլունք աչքերում… Լռության ճիչը… Այն լռության, որից այն կողմ անթափանց մոռացության անդունդն է… Ամենակուլ, ագահ անդունդը…

Շրջվում եմ ու հետ վազում ժամանակի սպիտակ ալիքների գալարներով… Ծիծաղ է լսվում, հայ երգի զուլալ հնչյուններ… Ծաղկազարդ աղջիկների մի փունջ յոթն աղբյուրից ջուր է հավաքում, յոթը ծաղկից ծաղիկ քաղում… Ես էլ նրանցից մեկն եմ, հագիս տարազ է, զույգ հյուսքեր ունեմ և նախշազարդ գոգնոց… Ո՞վ խլեց ինձանից այս ամենը… Ժամանա՞կը… Ժամանակնե՞րը… Իսկ նրանք… Նրանք լուռ աղմկում են… Եվ դեռ ինչքա՞ն է ձգվելու այս սպիտակ աղմուկը…

 

Հայկական մշակույթի ամենագեղեցիկ, խորհրդանշական և խորհրդավոր արժեքներից են հայոց ծիսական տիկնիները: Նրանց կերպարների և գործառույթների մեջ առավել խոսուն ձևով է խտացվել և մարմնավորվել ժողովրդի անհատակ մտածողությունը: Հատուկ ծեսերով և հմայական բանաձևերով են ուղեկցվել տիկնիկի խորհրդանշական ծնունդը և մահը: Ժողովուրդը նրանց օժտել է մոգական ուժով, չարը խափանող, վտանգից ու չարից զերծ պահող հատկություններով: Տիկնիկների միջոցով ձգտել են ապահովել բերք ու բարիքի առատությունը, պտղաբերությունը, արգասաբերությունը, ընտանեկան և անձնական հաջողությունները:

Հայաստանում հայտնաբերվել են բազմաթիվ մարդակերպ և կենդանակերպ տիկնիկներ, որոնք դարեր շարունակ օգտագործվել են ծիսական արարողությունների ժամանակ: Այսօր մեզանում քիչ թե շատ հայտնի տիկնիկը Նուրի տիկնիկն է և նրան ուղեկցող ծեսը: Իրականում մեր ժողովուրդն ունեցել է բազում այլ տիկնիկներ, որոնք ժամանակին զուգահեռ դուրս են մղվել մեր կենցաղից, քանի որ մոռացության են մատնվել ծիսական տիկնիկին ուղեկցեղ հավատալիքները և ծիսական արարողությունները:

Սովորաբար տիկնիկ պատրաստել են կանայք՝ օգտագործելով ամենատարբեր նյութեր, հիմնականում փայտ, թելեր, կավ, մետաղ, կաշի, մորթի, մազ, խմոր:

Յուրահատուկ նշանակություն ունեին խմորից պատրաստված տիկնիկները՝ Ասիլիկ-Վասիլիկները (այլ անվանումները՝ Ասիլ-Վասիլ, Ասիլ-Բասիլ, Վասիլիկ Տիկին, Խրձիկ և այլն): Ծիսական այս տիկնիկները թխվում էին Ամանորի նախօրյակին՝ գալիք տարվան ուղղված գուշակություններ անելու և բարիք ապահովելու նպատակով: Ասիլիկ-Վասիլիկների թխմամբ կարծես ավարտվում էր տոնի ամենակարևոր բաղադրիչի՝ ծիսական Տարեհացի պատրաստումը: Ասիլիկ-Վասիլիկները տարբեր կերպարանք էին ստանում՝ պայմանավորված նրանով, թե ում կամ ինչ համար էին գուշակություններ անելու տվյալ տիկնիկի միջոցով: Վասիլիկները կարող էին լինել մարդու, կենդանու, քսակի տեսքով: Ծիսական Տարեհացի (Կրկենի,Դովլաթ Կրկենի, Կլոճ, Փուռնիկ և այլն) խմորից մի կտոր էին պոկում, նրան տալիս էին համապատասխան տեսքը՝ զարդարելով չամիչով, ընկույզով և շաղախելով ձվով, որպեսզի գեղեցիկ լինեին: Թխելիս տիկնիկի ձեռքերը խաչում էին կրծքին: Այսպես հարսանիքի ժամանակ հարսն է խաչում ձեռքերը, կամ թաղման ժամանակ հանգուցյալի ձեռքերն են խաչում: Իգական սեռի տիկնիկներին գլխի հարդարանք էին սարքում և երկար շոր՝ կրկին խմորից: Տղամարդկանց և պատանիների համար ևս պատրաստում էին Վասիլիկներ: Արական սեռի տիկնիները պիտի պարտադիր գոտի և արական խորհրդանիշ ունենային: Երբեմն պատրաստում էին նաև նորածնի տեսքով Վասիլիկներ: Գուշակություն անում էին ըստ տիկնիկի փքվելու աստիճանի՝ եթե փքվեր, հաջողության նշան էր, եթե սմքեր՝ հակառակը: Օրինակ՝ եթե կին Վասիլիկ թխելիս տիկնիկի փորի մասը ուռչեր, ապա գալիք տարում տանը երեխա էր ծնվելու: Բազմաթիվ էին Վասիլիկների հետ կապված հավատալիքները: Թխելուց հետո երբեմն նրանց բաժանում էին: Տարբեր շրջաններում կային Վասիլիկներ ուտելու տարբեր օրեր՝ Զատիկի երեկոյան: Սիսիանում թխում էին միայն արական տիկնիկներ և գիշերը դնում էին տան տանիքին:

Տիկնիկի սեռը, պատրաստման ժամանակը, ուտելու ընթացքը, գուշակություններն ու այլ ծիսական գործողությունները միտված էին բերք ու բարիքի առատությանը, կանանց պտղաբերությանը և այլն:

226294_1978329587401_4186443_nՀաջորդ երկու ծիսական տիկնիկները՝ Ուտիս տատը և Պաս պապը, ներքին խորհրդանշական և իմաստային կապ ունեն միմյանց հետ: Նրանց ծիսական իմաստն ու դերը ամբողջանում է այն տոների և ծեսերի համալիրում, որտեղ էլ հայտնվում են այս տիկնիկները՝ Ուտիս տատը՝ Բարեկենդանին, Պաս պապը՝ Մեծ պասին:

Բարեկենդանը տարվա ամենազվարճալի, սպասված ու խելահեղ տոնն էր: Այն տևում էր մեկ կամ երկու շաբաթ: Երգ ու պարի, զվարճահանդեսների, թատերախաղերի, հրապարակային խնջույքների, կերուխումի, կատակների, ուրախության օրերին, որոնց ընթացքում հասարակական հարաբերությունների, ընտանեկան բարքերի, մինչ այդ ընդունված առօրեական և ավանդութային նորմերը գլխիվայր շուռ էին գալիս. ժուժկալությունը փոխարինվում էր խենեշ կերուխումով, երիտասարդների, հարսների ու աղջիկների զուսպ պահվածքը՝ վարք ու բարքի ազատությամբ և այլն: Տոնի վերջին օրը, երբ խելահեղության էին հասնում խնջույքներն ու զվարճությունները, 80-90-ամյա կանայք երեկոյան պարում էին իրենց ծիսական պարը, իսկ երիտասարդ տղաները պատրաստում էին ծիսական տիկնիկը՝ Ուտիս տատին: Այն կնոջը կերպավորող գզգզված, քրքրված տիկնիկ էր, որ Բարեկենդանի վերջին օրը՝ երեկոյան, հանդիսավոր կերպով գլորում էին սարի գլխից, այլ կերպ ասած՝ վռնդում էին, ներս հրավիրելով Պաս պապին: Ուտիս տատը խորհրդանշում է կնոջ տիրապետության շրջանը, ուտիս օրերը, իսկ Մեծ պասի ծիսական տիկնիկը՝ Ակլատիզը կամ Պաս պապը՝ արական տիրապետության և պաս օրերի շրջանը: Ուտիս տատը և Պաս պապը մշտական ծիսական պայքարի մեջ են: Նրանց վեճն արտահայտվում է Լոռվա բանահյուսության հետևյալ պատառիկի մեջ՝ «Տատը գնաց շերեփը ձեռքին, պապը եկավ չոմբախն ուսին»:

Եթե Ուտիս տատին մարմնավորում է գզգզված, քրքրված կանացի հագուստով տիկնիկը, ապա Ակլատիզին՝ խստահայաց ծերունու տեսքով տիկնիկը: Տարբեր գավառներում տարբեր էին Ակլատիզի անվանումները՝ Ախլոճ, Ախացել, Ախելուծ, Գոգոռոզ, Խուխուլիճ, Խուլուճիկ, Մոռմոռոզ, Մռմռաս, Մեծպաս, Ֆռիկ, Որոջբեկ և այլն: Նա հայտվում էր պասի առավոտյան՝ իր հետ բերելով ծիսական գործողությունների մի ամբողջ շարան, որոնք դարձյալ պիտի ապահովեին պտղաբերությունն ու արգասաբերությունը: Ակլատիզը պատրաստում էր տան ամենատարեց կինը՝ բոլորից թաքուն: Տիկնիկը իրենից ներկայացնում էր մի սոխ (կարտոֆիլ, խմորագունդ)՝ վրան յոթ փետուր խրած: Դրանք խորհրդանշում էին պասի յոթ շաբաթները: Որոշ վայրերում փետուրները կարող էին գույնզգույն լինել կամ չորսը սպիտակ, մեկը՝ սև ու սպիտակ, երկուսը՝ սև, քանի որ պասի առաջին չորս շաբաթները ձմռան շրջանում են, վերջին երեքը՝ գարնան, երբ գետինն արդեն սևացել է: Շաբաթը լրանալուն պես մի փետուրը հանում էին: Սոխի վրա խրում էին միոտանի տիկնիկին՝ պատրաստված փայտից, բեղ-մորուքով, հագին՝ տղամարդու շորեր, աջ ու ձախ պարզած թևերից քարեր կախած: Ամբողջ ընթացքում նա հսկում էր, որ ընտանիքում ոչ ոք չխախտեր պասը: Հակառակ դեպքում պատիժը չէր ուշանա՝ նա քարերով կհարվածեր պասը խախտողին կամ էլ կծու տաքդեղով կվառեր նրա բերանը:

223320_1978332987486_2572967_n

Պասի վերջին օրը՝ վերջին փետուրը հանելուց հետո, երիտասարդները Ակլատիզին տանում էին կալերը և չարախնդալով, դագանակով հարվածելով ջուրն էին գցում, իսկ Ակլատիզի սոխը կամ սոխի ծիլերը տանտիրուհիները պահում էին և գցում ճաշի մեջ: Որոշ վայրերում սոխը թաթախում էին մածունի մեջ և նետում տանիքը: Ըստ ժողովրդական պատկերացումների՝ Ակլատիզը թռչուն է դառնում, թռչում գնում է՝ մյուս տարի կրկին վերադառնալու համար: Այս պատկերացումի համաձայն՝ սոխի մի կողմից թռչունի կտուց էին դնում:

Ակլատիզին ժողովուրդը օժտել էր բավականին տարաբնույթ հատկանիշներով: Առաջինը պասը չպահողներին պատժելու գործառույթն էր՝ բերանը վառելու, քարեր նետելու, հատկապես երեխաների մեջ ահ ու սարսափ տարածելու միջոցով: Չնայած սրան Ակլատիզն ավելի դրական, քան բացասական կերպար էր: ժողովուրդը նրան սիրում էր: Դա է վկայում ծիսական այս տիկնիկին առնչվող երգերի մեծ մասը:

Ակլատիզը նաև հուսաբեր էր: Նա կարող էր խեր բերել, ուրախ տարի ապահովել, դուրս վռնդել չարիքը և ապահովել բարին: Շիրակում, օրինակ, հավաքում էին Ակլատիզի փետուրները, խուրձ անում և հաց թխելիս այդ խրձով մաքրում սեղանի ալյուրը: Փետուրները երբեմն պահում էին ներքնակի տակ՝ մինչև հաջորդ Մեծ պաս: Հավատում էին, որ դրանք կապահովեն բարեկեցությունը: Ակլատիզին էին դիմում նաև անհատական խնդրանքներով՝ «Սուրբ Ակլատիզ, կատարիր խնդրանքս, ես քեզ մատաղ կանեմ»: Նրա վերջին փետուրով ալաշկերտցիները գուշակություն էին անում: Փետուրը երդիկից վայր էին նետում, եթե մեջքի վրա էր ընկնում, լավ նշան էր համարվում, եթե կոր մասով վայր՝ հավատում էին, որ տան երեխաներից մեկը հիվանդանալու է:

Միաժամանակ Ակլատիզը տառապյալ կերպար էր: Նա գիտեր իր կյանքի կարճատևությունը և «չվանը վզին» սպասում էր իր «գանահարմանն ու դուրս վռնդմանը», ճիշտ այնպես, ինչպես իրենից առաջ վարվել էին Ուտիս տատի հետ:

Ուտիս տատի և Պաս պապի կերպարներում քողարկված են կանացի և տղամարդկային վարքի հասարակական վերագրումները, նրանց յուրաքանչյուրին վերապահված դերակատարումները:

Հայերը պատրաստել են տիկնիկներ, որոնք կապված են եղել անձրևի ու երաշտի հետ: Տարբեր գավառներում նրանք տարբեր անվանումներ ունեին, բայց ամենատարածված տարբերակը Նուրին էր կամ Անձրևի հարսը (Թերափ, Խուճուրուրուկ, Չիչի մամա, Մամա չթթիկ, Չամչա խաթուն, Ալլապիտիկ և այլն):

Նուրին երաշտի ժամանակ հայ գյուղացու միակ փրկությունն էր: Նա հայտնվում էր Ծաղկազարդի տոնին և երաշտի ժամանակ: ժողովրդական պատկերացումների համաձայն՝ Նուրին սիրունիկ էր ու խատուտիկ, ծաղկազարդ ու գեղեցիկ: Նուրիի աչքերից էին ծնվում շաղն ու ցողը, անձրևի կաթիլները: Նա բարեսիրտ է ու գթառատ: Երբ մարդ ու անասուն տառապում են ջրի սակավությունից, Նուրին արտասվում է, և նրա արցունքներով թրջված հողն ու արտերը կենդանանում են, ծիլ ու ծաղիկ տալիս: Նուրիի շապիկը լուսակերտ էր ու պատկերազարդ, իսկ մեջքի գոտին ծիածանն էր: Հայոց բոլոր ազգագավառներում աղջիկների ու տղաների խմբերը ցախավելից կամ փայտից էին պատրաստում Նուրիին: Այն կանացիակերպ էր, գունավոր գոտիով, գլխաշորով, դեմքը՝ սպիտակ լաթով, աչք-ունքով, քիթ-բերանով: Նուրիի գլխին ծաղկեպսակ էին դնում և ամբողջությամբ զարդարում ծաղիկներով: Աղջիկ երեխաները՝ հին շորեր հագած, երգելով ու պարելով, պտտեցնում էին Նուրիին տուն առ տուն և տիկնիկի համար ալյուր, ձու և այլ մթերքներ հավաքում: Պատուհաններից ու դռներից անընդհատ ջուր էին լցնում Նուրիի վրա: Երեխաները հավաքած բարիքներով հետո կամ խնջույք էին անում, կամ էլ վաճառում էին և ստացած փողերով դարբնին պատվիրում էին մետաղյա մի տիկնիկ պատրաստել, որը թողնում էին գյուղի սրբավայրում:

Նուրիին ուղեկցող ծեսը կարևոր էր հայ գյուղացու համար: Նույնիսկ մեր օրերում այն չի մոռացվել և կենցաղավարում է որոշ գյուղերում:

Հատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում այն տիկնիկները, որոնք հարսանիքից մի քանի օր առաջ թաքուն պատրաստում էր հարսնացուի տատը կամ մայրը: Տիկնիկը օժիտի բաղկացուցիչ մաս էր կազմում: Այն հաճախ ունենում էր հղի կնոջ տեսք, մեկ կամ երկու ոտքով: Վերջիններս պատրաստում էին եղջյուրից: Քանի որ տիկնիկը թաքուն էին պատրաստում, ասում էին, թե իբր այն փեսացուի տան աղջիկ անդամներից մեկի համար էր: Օժիտը տանելուց հետո ևս աշխատում էին այն թաքուն պահել՝ չար աչքից հեռու: Ոչ մեկին ցույց չէին տալիս և պահում էին անկողնու ծալքերում: Տիկնիկի տիրուհին շատ զգույշ էր վարվում նրա հետ, հանում էր, գուրգուրում, զրուցում հետը: Այն փոխանցվում էր մորից ավագ աղջկան: Տիկնիկը հարսնացուի համար խորհրդատու և զրուցակից էր հանդիսանում: Այս ծիսական տիկնիկը պատրաստելիս հետևում էին, որ ամեն ինչ տեղը տեղին լինի՝ ձեռքերն ու ոտքերը, աչքերը, հոնքերը, քիթը, զգեստները: Ժողովրդական պատկերացումների համաձայն՝ եթե տիկնիկն ունի աչքեր, քիթ ու բերան, ապա նա շնչավոր, կենդանի էակ է: Հայկական բանահյուսության մեջ տեսնում ենք, որ, հավատալիքների համաձայն, փայտե տիկնիկները կարող էին կենդանանալ և օգնել իրենց տերերին:

Երբ երիտասարդ ընտանիքն առանձնանում էր իր գերդաստանից, հարսնացուն անպայման իր հետ վերցնում էր այս տիկնիկին:

Ծիսական ամենագեղեցիկ տիկնիկներից է Համբարձման տոնի տիկնիկը՝ Վիճակի Արուսը: Համբարձումը ևս մեր ցնծագին տոներից էր: Տոնածիսական արարողությունները սկսվում էին տոնի նախորդ՝ չորեքշաբթի օրվանից: Այդ օրը աղջիկների մի խումբ գնում էր սար ու ձորից ծաղիկ հավաքելու: Եվ ոչ միայն ծաղիկ: Սափորի մեջ յոթ աղբյուրից յոթ բուռ ջուր էին լցնում, յոթը ծաղկից՝ յոթ տերև ծաղիկ, յոթ հոսող ջրից՝ յոթ քար: Հավաքված ծաղիկներից մեծաթիվ ծաղկեփնջեր էին սարքում, որպեսզի հաջորդ օրը բաժանեին: Պատրաստում էին նաև հատուկ մի ծաղկեփունջ՝ խաչի ձև տալով նրան, և անվանում էին Ծաղկամեր: Սա դրվում էր այն փարչի մեջ, որի մեջ հավաքել և լցրել էին յոթ աղբյուրից ջուր, յոթ ծաղկից տերև, յոթ աղբյուրից՝ ջուր: Այս ամենը միասին կոչվում էր Վիճակ: Վիճակի փարչի մեջ գյուղի չամուսնացած աղջիկները իրենց զարդերն էին լցնում՝ հաջորդ օրվա գուշակության ծեսի համար: Ծաղկամոր մյուս տեսակն է պճնված, զարդարված տիկնիկը՝ Վիճկի Արուսը: Աղջիկները վերցնում էին մի կանգուն երկարությամբ ճիպոտ, վերևի մասում կապում էին մի թզաչափ փայտիկ, արդյունքում ստացվում էր խաչանման հարմարանք, որի վրա հագցնում էին կանացի զգեստներ, գլխի հարմարանք, նկարում էին քիթ, բերան, աչքեր, հոնքեր:

Տիկնիկն ունենում էր ճակտնոց, ոսկեշար մանյակ, կրծքի շռայլ զարդեր: Վիճակի Արուսն ամրացնում էին փարչի բերանին: Վիճակը պիտի ամբողջ գիշեր մնար երկնքի տակ: Դա կոչվում էր աստղունք դնել: Մեր ժողովուրդն այս տոնին տան մրոտված առաստաղ-երդիկին հաճախ աստղեր է նկարել:

Հինգշաբթի առավոտյան Վիճակը տեղափոխվում էր բախտագուշակության հրապարակ: Այստեղ տիկնիկը անջատում էին փարչից, համբուրում և դնում էին մի բարձր, պատվավոր տեղ: Ապա մի անմեղ աղջնակի քողավորում էին՝ հարս էին դարձնում: Նա փարչից հատ-հատ հանում էր աղջիկների զարդերն ու գուշակության խաղիկներն էր երգում:

Բոստանի խրտվիլակները ևս ծիսական տիկնիկներ են: Դրանք խորհրդանշում են բարի ոգիների, որոնք պահպանում են տան այգին, բոստանը, արտերը և այլն: Տիկնիկը պատրաստում էին իրար խաչած փայտերից: Նրանք մարդահասակ էին, և միակ ոտքը խրվում էր հողի մեջ: Քանի որ տիկնիկը արական սեռի էր, նրան հագցնում էին տղամարդու հագած շորեր և գլխարկ, իսկ վզից կախում էին դատարկ տարաներ, որոնց նպատակը միայն աղմուկ բարձրացնելն ու թռչուններին քշելը չէր: Սրանցով վանում էին նաև չար ոգիներին: Հաճախ խրտվիլակի գլխին հագցնում էին նաև կավե կճուճ, դույլ, կամ էլ գլուխն ավարտվում էր ցախավելով: Դա կապվում էր բոստանը չար աչքից պաշտպանելու հետ:

Մեր ժողովուրդը պատրաստել է նաև ավելե տիկնիկներ: Հայկական հրաշապատում հեքիաթներում հանդիպում ենք ոգեկիր ավելների՝ դևերի կողմից առևանգված աղջիկները պարզում են, որ իրենց ամուսինների հոգիները գտնվում են ավելների և ցախավելների մեջ: Նրանք ավելներին կանացի տարազ են հագցնում և խաղում: Հեքիաթների այս տեղեկություններն անհիմն չէին, քանի որ կենցաղում ևս եղել են նմանատիպ ավել-տիկնիկներ՝ կանացի տարազով և զարդերով: Տան աչքի ընկնող մասում կախված զարդարուն ավելը կոչվում էր Պուրպիկ: Պատրաստել են նաև զարդարուն Ջնջան ավելներ, որոնցով մաքրել են հացի փշրանքները սեղանից:

Մեր մշակույթի ամենագեղեցիկ արժեքներից մեկը՝ հայկական ծիսական տիկնիկները, այսօր գտնվում են մոռացման եզրին: Դրան հանգեցրել է ժամանակի ընթացքը: Նկարագրված ծեսերից ու տոներից շատերն արդեն չեն կենցաղավարում, բնականաբար մոռացվել են նաև դրանց ուղեկցող բազմաթիվ երևույթներ՝ երգեր, պարեր, ուտեստ: Եթե չի իրականացվում ծեսը, չեն ստեղծվում նաև տիկնիկներ: Սակայն հիշել և գիտելիքի տեսքով փրկել նրանց գոյությունը մենք կարող ենք և պարտավոր ենք:

 

Անդին 3, 2016

Share

Կարծիքներ

կարծիք