Այլ աշխարհների կարոտի երգը

Lusnaqar (1)

Ես հիանում եմ մարդու անհուսահատությամբ, համառությամբ: Բոլոր իրավիճակներում չմեռավ նրա մեջ ո՛չ լույսի, ո՛չ հավերժականին հասնելու ձգտումը, ո՛չ խիղճը: Այս է պահում մարդուն…

Արդյոք 21-րդ հարյուրամյակն առաջ կգնա՞ խղճի սկզբունքով: Կա մարդու մեջ մի հատիկ, զարմանալի մի գեն, լույսի, բարու, խղճի հիվանդություն: 20-րդ դարն իր մեջ նաև այս ամենն ուներ:

 

Մերուժան Տեր — Գուլանյան

Քանի որ գրեթե բոլոր հիվանդությունները փոխանցվում են ժառանգաբար, ուստի կարող ենք վստահաբար ասել, որ փոխանցվում է նաև խղճի հիվանդությունը: Խղճի հիվանդության պատմություններ են հոր` Մերուժան Տեր-Գուլանյանի արձակ ու չափածո բոլոր ստեղծագործությունները, հրապարակախոսությունն անգամ: Լույսի, բարու, խղճի «ժառանգական» հիվանդության փոխանցման վկայություններ են դստեր` Անի Տեր-Գուլանյանի «Լուսնաքար» ժողովածուի բանաստեղծությունները: Զարմանալի են բնության օրենքները, զարմանալի` սերմի ծլարձակման ու բանաստեղծության ծնունդի պես…

Հայրեր և որդիներ փոխհարաբերությունների մասին շատ է գրվել ու խոսվել: Այս երկու սերունդների միջև գոյություն ունեցող երբեմն՝ լուռ, երբեմն՝ բացահայտ հակամարտության հավերժական պատմությունն այնքան հին է, որքան ընտանիքը: Այդ հակամարտությունը միաժամանակ մարդկային հասարակությանը բնորոշ երկու սերունդների միջև տեղի ունեցող պայքարի և միասնության օրենքի փոքրիկ, տեղական մոդելն է:

Թվում է, թե ժամանակի տեսանկյունից իրար շատ մոտ կանգնած, հարազատական ամենասերտ կապերով կապված երկու սերունդները` հայրերը և որդիները, հակադրվելու շատ քիչ բան կարող են ունենալ: Սակայն սերունդների, ընտանիքների պատմությունն այլ բան է ասում:

Հայրեր և որդիներ փոխհարաբերության մեջ, իհարկե, գենդերային տարբերակում դրված չէ, ուստի հայրեր և որդիներ ասելով` նկատի ունենք նաև դուստրերին: Սակայն, այնուամենայնիվ, հայրերի և դուստրերի փոխահարաբերությունների մասին քիչ է մեր ձեռքի տակ եղած թե՛ գեղարվեստական, թե՛ գիտական ուսումնասիրության նյութը:

Այս հարցում գենդերային տարբերակումն, այնուամենայնիվ, ունի իր դերը: Ընտանեկան կապերի և փոխհարաբերությունների մեջ, իբրև իրար հետ սերտորեն կապված կողմեր, մեր գիտակցության մեջ ավելի ամուր նստած է հայր ու որդի և մայր ու դուստր կապը: Այստեղ իրենց դերն ունեն դարերով մշակված սովորույթը, ենթագիտակցության խորքում թաքնված ներքին այլ առնչությունները:

Սակայն պատմությանը հայտնի է նաև հայրեր ու դուստրեր հոգևոր կապի գեղեցիկ և ուսանելի օրինակներ: Հայտնի են նշանավոր զորավար Ալեքսանդր Սուվորովի և նրա դստեր` Նատաշայի ջերմ փոխհաբերությունները, Չարլի Չապլինի և Ջերալդինայի, Ֆրիտյոֆ Նանսենի և Լիվի, Հովհաննես Թումանյանի և Նվարդի ջերմ կապը, ինչը մեծ նպաստ է բերել նշանավոր հայրերի գործունեությանը:

Նշանավոր մարդկանց ընտանիքներում ծնված և մեծացած երեխաները, հայտնի է, որ շատ հաճախ օժտված են լինում զանազան բարդույթներով: Սակայն քիչ չեն դեպքերը, երբ նրանք կյանք են մտնում որպես ձևավորված անհատներ` օժտված ավելի մեծ ընդունակություններով, լայն և ընդգրկուն հայացքով ու գաղափարներով, քան իրենց հասակակիցները:

Հոր և դստեր փոխհարաբերությունները բոլոր հին ժողովուրդների մեջ սովորաբար ընդունվում են որպես տիրոջ և հնազանդ ենթակայի հարաբերություններ, ինչը, թերևս, հայրիշխանության տրամաբանությունից է բխում: Սակայն բոլորովին այլ են փոխհարաբերությունները արվեստագետների կամ գրողների ընտանիքներում, առավել ևս՝ այնտեղ, ուր հոր տաղանդի բացառիկ գեները փոխանցվում են դստերը: Սեփական դստերը պաշտող հոր քնքշանքին ավելանում է հպարտության ու երկյուղի զգացումներից հյուսված պայծառ ու գունագեղ թավիշը: Հպարտությունը, պարզ է, հայրական հզոր հոգու անհունից բխող վիթխարի, բայց հանդարտ ու անշտապ հոսող գետն է` հավերժ անսպառ, հավերժ ուժեղ, որ սկիզբ է առնում նախամարդու` ամենահին ու անխաթար ակունքից` տեսակի պահպանման բնազդից: Իսկ երկյո՞ւղը, որտեղի՞ց է գալիս երկյուղը…

Այդ սրբազան երկյուղն անծանոթ էր նախամարդուն: Դա ծնվեց այն ժամանակ, երբ մարդն առաջին անգամ բանաստեղծություն երկնեց, դա բանաստեղծի երկյուղն է: Աստվա՛ծ իմ, մի՞թե իմ դուստրը` այդ փխրուն ու թույլ աղջնակը, այդ քնքուշ ու թանկ արարածը, աշխարհ է եկել` ճակատին բանաստեղծի աստվածային դրոշմը: Մի՞թե նա կարող է դիմանալ այն ցավին, որից ծնվում է բանաստեղծությունը: Հավանաբար այսպես մտածեց հայրը` կարդալով դստեր առաջին բանաստեղծությունը: Բայց հայրական հպարտության գետի հավերժահոս ալիքները ծածկեցին, սրբեցին ու տարան տագնապներն ու երկյուղը, մնաց արևընծա հպարտությունը, այն ամուր արմատը, որից սնունդ էր առել և որին այլևս իր տաղանդի կենսառողջ սնունդն էր հաղորդելու ոգեղեն մեծ էներգիայով օժտված այս փոքրիկ աղջնակը` Անի Տեր-Գուլանյան անունով:

 

Ես ինձ հիշում եմ փոքրիկ մի աղջիկ՝

Սենյակի խավար անկյունում նստած,

Եվ խորը քնից արթնացած թախիծ`

Անցած երազից հոգումս լռած:

 

Եվ թե ի՞նչ ցավ էր ինձ այդպես տանջում,

Որն անհայտ էր ինձ ու` հայտնի Աստծուն,

Եվ Տերն ինչու էր թույլ տվել զգալ

Մեր փոքրիկ բախտը անհայտի գրկում:

 

Բանաստեղծը բոլորից լավ գիտի, որ բանաստեղծությունը ցավի, տառապանքի ու սիրտ մաշող խղճի հարազատ զավակն է: Դա է պատճառը, որ բոլոր բանաստեղծները հոգու խորքում գուցե չեն ցանկանա իրենց զավակին տեսնել բանաստեղծի «չարչարանաց» զենքը` գրիչը ձեռքին: Բայց բնությանը ոչինչ անել չես կարող…

Ոչինչ չանելու այդ փառահեղ հաղթանակը տոնեց նաև հայր Տեր-Գուլանյանը, երբ դստեր բանաստեղծությունների ժողովածուի ընծայականի էջին տեսավ նաև իր «մեղավոր ու անմեղ» անունը… Բնությանը ոչինչ չես անի…

Որքան էլ փորձենք անտեսել երիտասարդ ստեղծագործող մարդու անհատականության ձևավորման վրա ընտանիքի, միջավայրի ազդեցության անխուսափելի դերը և ամեն ինչ կապենք զուտ բնածին տաղանդի հետ, փաստերն իրենց աղաղակող պատկառելիությամբ կպնդեն այլ բան: Այդպես է նաև Անի Տեր-Գուլանյանի պարագայում: Աստծո կողմից ընծայված բնածին տաղանդի հետ, որը ժառանգել էր նաև արյան ժառանգականության օրենքով, նա ապրեց ու ձևավորվեց մի միջավայրում, որտեղ օդը լցված էր գրականությամբ, իր մանկության տարիներին դեռևս ողջ հայ մեծերի ֆիզիկական ներկայությամբ, ինչպես նաև արդեն կյանքից հեռացած աշխարհի մեծերի ոգեղեն ներկայությամբ: Նրա մանկական քունը միաժամանակ «խանգարել» և օրորել էին հայ գրականության մերօրյա մեծերը, այդ մեծերի ընտրանին` Համո Սահյանը, Հրանտ Մաթևոսյանը, Վահագն Դավթյանը… Նրանց ձայնի արձագանքը մնացել էր Անիի ունկերում` որպես հոգևոր մեղեդի: Այն գիշերները, երբ մինչև լույս իրենց տանը զրուցել ու ծխել էին հայ գրականության մեծերը, անջնջելիորեն դաջվել էին նրա հիշողության խորքում: Այդ ծուխն անգամ անհետ չէր կորել: Այն ներծծվել էր Անիի հոգու մեջ` իբրև գրականության սրբազան կրակի խնկաբույր ծուխ:

Մանկության տարիներից սկսած` խաղով տարված աղջնակի ականջը չէր կարող թեկուզ ակամայից չորսալ շուրջը պտտվող խոսակցություններն ու զրույցներն անանց արժեքների մասին, որոնք էլ հենց մեծ գրականության թանձրույթն են, ատաղձը: Չէր կարող չլսել հենց Սաղամո լճից նոր վերադարձած հոր և հայ արձակի քրմապետ Հրանտ Մաթևոսյանի խոսակցությունը` լճափի յոթ տարեկան աղջնակի ինքնաբուխ ու անկեղծ պարի մասին, նրանց հիացմունքը՝ հայուհու նախաստեղծ պարզության, մաքրության, «գեղջկակա՛ն, հայկական բարոյականության պահպանման» մասին: «Դեպի լույսը, երգը, մեծ քաղաքակրթությունը, մեծ աշխարհը նրա ձգտումն էր այդ պարը, նա ինքը ինքնին այդ ձգտումն էր: Սա իմ ժողովուրդն է, իմ ժողովրդի ինքնակա, ինքնաբավ գեղեցկությունը, այն վարքը, որ նույնն է և՛ առանձնության մեջ, և՛ ի մեջ մարդկանց»,- հետո գրեց Հ. Մաթևոսյանը:

Գուցե Անին սկզբում չհասկացավ ո՛չ «ինքնակա» և ո՛չ էլ «ինքնաբավ» բառերի իմաստը, բայց մեծ գրականությունից քամվող ազնիվ նստվածքը, այնուամենայնիվ, մնաց, որպեսզի հետո դառնա նրա բանաստեղծությունների մակարդը:

Որպես մակարդ` նրան մնաց ծնողների խոնարհումն ու մեծարանքը աշխարհի մեծությունների հանդեպ, մնաց Համո Սահյանի հետ անգամ հեռախոսով խոսելիս պատկառանքից քնքշացած հոր հայացքը: Իսկական գրքի վրա անցկացրած անքուն գիշերներից հետո հոր իմաստնացած աչքերը և ուռած կոպերը մնացին…

Այս ծանր ու քաղցր, թանկ ու պարտավորեցնող բեռով Անին մտավ գրականություն` ակամայից արդեն հասունացած ու խորախոհ…

 

* * *

Անի Տեր — Գուլանյանի բանաստեղծությունները ծնվել էին իր հետ, իր ծնունդի հետ: Դրանք չէին կարող մի օրում կամ մի գիշերում ծնված խոհեր ու ապրումներ լինել: «Լուսնաքարը» նրա աշխարհընկալումն է, մթությունը ճեղքող լույսի և քարի պես կարծր ու համառ ցավի նրա փոքրածավալ սիմֆոնիան: Օրհնյալ ցավի, որի մեջ թրթռում է ոչ թե ողբի կամ չարության ճառագայթը, այլ՝ բանաստեղծության, որը Անիի տողերում նման է լուսերգության: «Լուսանաքարը» այլ աշխարհից այս աշխարհին նայող մաքրամաքուր հայացք է, իր ամբողջության մեջ գիշերային մի պայծառ լույս, փոքրիկ, բայց շողշողուն աստղ, որը մեզ է նայում տիեզերական հավերժի անհունից: Անիի անհունի կարոտը թելադրված է ավելի բարձր աշխարհներից.

 

Իբրև եկվոր այլ աշխարհից,

Հալածում եմ կարոտն անդին,

Վերևներից թելադրված

Արձագանքն եմ ճնշում անսանձ:

 

Աշխարհը այս տարաշխարհիկ

Մանրանկար, հելունազարդ,

Եվ պատկերը գեղանկար,

Այսքան ճշտիվ, այսքան չքնաղ:

 

Իբրև եկվոր այլ աշխարհից,

Ներանձնացած մի մոլորյալ,-

Հիմա այստեղ` հավերժի մեջ,

Հիմա Այնտեղ` հավերժն իմ մեջ:

 

Արագության ու հեղձուկի դարի ծնունդ այս աղջիկը, որն այլևս բանաստեղծուհի է, իրեն շրջապատող ունայնության շղարշից դուրս կարողանում է տեսնել, զգալ, հորինել, արարել աներևույթ, աննյութեղեն, ճերմակ ու վճիտ մի մոլորակ, որտեղ «միայն ոգի ու ոգի կա, միայն սեր»:

Պատահական չէ, որ սկզբում խոսեցինք հայր և դուստր փոխհարաբերությունների մեջ անխուսափելիորեն առկա հոգևոր կապի մասին, հատկապես, երբ խոսքը ստեղծագործելու տաղանդով օժտված հոր և դստեր մասին է: Հոգևոր կապի այդ հզոր դաշտում միախառնվում ու տարրալուծվում են տոհմականչի, արյան` միևնույն ակունքից սկիզբ առնող, միևնույն ուրիշ աշխարհներից եկող կենսահոսանքներ, որտեղ ուժն ու թուլությունը ապրում են զարմանալի ճշգրիտ ներդաշնակությամբ ու խաղաղ հարաբերակցությամբ: Հայրը հզոր` իր առնական աննահանջ ուժով, դուստրը` իր կանացի թուլությամբ:

Անտեսանելի ու անիմանալի կապ կա հոր արձակ խոհագրությունների և դստեր բանաստեղծությունների մեջ: «Իրոք, ինչի՞ վրա է մարդու հույսը, երբ մոլորակների ցանկացած տեղաշարժ կարող է կործանել նրան: Նա գիտակցում է, որ մահ կա, բայց չի հավատում մահվան և մինչև վերջ չի ընդունում այն: Այլապես ի՞նչ իմաստ կունենար մնացած ամեն ինչը: Բայց նա ստեղծում է, գրքեր է գրում և շարում… Թեև «Հին կտակարանն» ասում է. «…Հասկացա, որ իր գիտելիքներն ավելացնողը իր վիշտը կավելացնի»: Ի՞նչն է մարդուն ստիպում ավելացնել իր գիտելիքները, իր ցավը: Մարդու այս ձգտումն է, որ կուզենայի խորանար 21-րդ դարում: Մարդը չվախենար այդ ցավն ավելացնելուց, չվախենար խիղճ ունենալուց: Եվ չընկրկեր Աստծուն մոտենալու իր մղումի մեջ»,- գրում է Մերուժան Տեր-Գուլանյանը`  «Դարավերջի դիմանկար» գրքում:

Երջանիկ է նա, քանզի մարդու՝ մարդ մնալու իր երազի, բանաստեղծի ու հոր երազի տեսլականն իր կողքին է, ձեռքը մեկնելու չափ մոտիկ, գիրկն առնելու չափ հարազատ:

Բայց իսկապե՞ս երջանիկ են նրանք. հայրը` հայրական երազանքի իրականություն դարձած իր աշխարհում, դուստրը` իր «ջրվեժածածան» ու «անմահհունչ» պոեզիայի պայծառ թախիծի աշխարհում, որից, ինչպես Վահագն Դավթյանը կասեր, «խղճի հոտ է գալիս»: Այս հարցերի պատասխանը ամենուր է` Անի Տեր-Գուլանյանի լուսնաքարի կաթնագույն լույսի մեջ, հոր` «Զրո ժամ»-ից դեպի հավերժություն ընթացող հարատև ու դժվար մաքառումի մեջ, այդ երկուսի միախառնությունն արտացոլող նրանց հայացքի, բառի, ձայնի ու լռության շրջապտույտի մեջ: Ամենուր…

Երազանքների նկատմամբ պետք է զգույշ լինել, դրանք կարող են իրականանալ. ահա դուստրը` Անին, իր պոեզիայով, կանացի հոգու նուրբ ու տաք խորքերից բխող լույսով, իր ուրիշ աշխարհով: «Լուսնաքարում» Անին ուրիշ վրձնով և ուրիշ գույներով ասես շարունակում ու բանաստեղծական փոքրիկ կտավների է վերածում խղճի ու մարդասիրության` ժառանգաբար իրեն փոխանցված խորհուրդը: Նա չի վախենում խիղճ ունենալուց, չի ընկրկում Աստծուն մոտենալու իր մղումի մեջ, որովհետև հավատում է.

 

Նորից արևը կգա,

Եվ կցնծա մեր հոգին,

Ինչ որ մութն էր մեզ պատմում,

Լույսը հաստատ կհերքի,

Ինչ որ անհաս է թվում,

Մեր մասնիկը կդառնա,

Դու մի փոքր հապաղիր,

Գուցե գա ու չգնա:

 

Որտեղի՞ց է սկիզբ առնում նրա ուրիշ աշխարհը:

Այդ ուրիշ աշխարհի ոգեղեն ուժը, որի խորախորհուրդ բարձունքն այսօր էլ մեծ հոգիների ծննդավայրն ու տունն է, հանճարի իր կանխազգացողությամբ ճանաչել էր նաև մի ուրիշ բարձր աշխարհի զավակ` անմահ լոռեցին.

 

Բարձրագահ Աբուլն ու Մթին սարեր

Մեջք մեջքի տված կանգնել վեհափառ,

Իրենց ուսերին, Ջավախքից էլ վեր`

Բռնած պահում են մի ուրիշ աշխարհ:

 

Այդտեղից է սկիզբ առնում Անիի աշխարհը:

Այդ ուրիշ աշխարհի երկնահաս բարձունքին հասնելու ճանապարհը հողեղեն ու երկրային չէ, այն ոգեղեն ու երկնային է, այնտեղ հասնում են միայն արծիվները, մեկ էլ մեծ հոգիները` իրենց արծվային թռիչքով: Նրանք երկրից չեն կարող բարձրանալ այնտեղ, ներքևում կանգնածի համար անմատույց են այդ բարձունքի արահետները. այնտեղ իջնում են ուղիղ երկնքից, ծննդյան օրվա գեղեցիկ ծեսին, որին մասնակից Աստված, որպես պարգև, ինքն է թևեր տալիս այդ բարձունքներում ճախրելու համար: Դա է պատճառը, որ այնտեղ ապրող հոգիները` բանաստեղծները, բոլորից շուտ են տեսնում տիեզերքի հրաշքը` արևածագը, լույսի ծնունդը, իսկ մենք` ստորոտին ապրողներս, չենք հավատում նրանց, մինչև լույսի շողերը չեն հասնում մեր հոգնած ջղերին: Եվ այսպես, արդեն քանի հազարամյակ, բանաստեղծների ցեղը լույսի ամենաառաջին ավետիսն է տալիս աշխարհին, իսկ աշխարհը միշտ այն զգում է հետո` ավելի ուշ, իսկ երբեմն էլ` շատ ավելի ուշ: Առավոտի լուսաշաղախ ավետիսն է Անիի «Լուսնաքարը», առատ, շռայլ լույս ու ջերմություն` միաժամանակ: Տագնապի խրոխտ շուրջպարի մեջ արևերգություն ու լուսերգություն է շշնջում այս փխրուն հոգին, և այդ մաքրամաքուր մեղեդին լսելի է աշխարհի հեղձուկ ու խավար գիշերվա մեջ անգամ.

 

Տագնապը շուրջս շուրջպար է բռնել,

Հեռուները` մութ, առանց ուրվագիծ:

Արև, ես նորից քեզ եմ կարոտել

Եվ՝ խավար տանող լուսավոր ճամփիդ:

 

Լեռան կատարին ճախրող արծիվները երամներ չեն կազմում, արծիվներն առհասարակ միայնակ են թռչում: Բանաստեղծները նույնպես մեծ միայնակներ են, միայնակ` բազմության մեջ, միայնակ` մարդկանց կողքին: Նրանք երբեք չեն լքում իրենց երկնաչու բարձունքի կատարները անգամ այն ժամանակ, երբ կենցաղի ու առօրյայի ունայնության մասնակիցն են դառնում:  Անիի պոեզիան միայնակ մարդու պոեզիա է, միայնակ, բայց ոչ՝ լքված: Արարման պահին նա մենակ է, ոչ ոք չկա նրա կողքին: Հենց դրանից է, որ այդքան ուժ կա նրա փոքրածավալ, մեկ րոպե տևողությամբ բանաստեղծությունների մեջ, որոնց կուտակումը, սակայն, հավերժության չափ հարատև է: Դրանք միայնակ մարդու ապրումներ են և դրանով իսկ՝ զորավոր: Ամենաուժեղ մարդը միայնակ մարդն է, Աստծո պես «միայնակ»:

 

Մենք բոլորս միայնակ ենք, միայնակ ենք աշխարհում,

Ամբողջի մեջ, ամբողջից դեն միայնակ ենք մենք մնում,

Ծխապարույր սրճարանում և լիաթոք ծիծաղում,

Միևնույն է` միայնակ ենք, միայնակ ենք մենք մնում:

Աստված ինքն էլ վերևներում` անսահմանի կապույտում,

Միևնույն է` միայնակ է, միայնակ է:

 

Ծավալի մեջ՝ զուսպ ու չափավոր, ասելիքի մեջ՝ խոր ու անսահման: Անի Տեր — Գուլանյան — բանաստեղծուհու կողերում հայ քրիստոնեական մշակույթի զգացողություն կա դաջված, ինքնասահմանափակման քրիստոնեական «բռնություն». քիչ ծավալի մեջ ասել շատ բան, գտնել այն միակ բառը, որը կկարողանա հրաշք գործել, փրկել, ետ բերել: Դարձյալ ծնվում է մտովի աղերսը. այդ մի հատիկ բառը գտնելու, նրան ապավինելու, նրա առաջ ծնրադրելու, բառի «ոտը համբուրելու» աղոթք է հայր Տեր — Գուլանյանի «Ասա բառն այն» գեղեցիկ բանաստեղծությունը.

 

Քո արցունքն է քամին տանում տերևի հետ-

Այս կորստի ցավը ո՞ւմ է վիճակվելու,

Ո՞րն է բառն այն, ասա՛, որ կբերի քեզ հետ,

Որ խոնահվեմ բառի ոտը համբուրելու:

 

«Ինքնանկար» բանաստեղծության մեջ բառի խոնարհ ծառա դուստրը նույնպես փորձում է կտավի վրա անծանոթ բառեր նկարել, ուրվագծել իր խոսքի պատկերը, գտնել, պեղել, արարել այն բառը, որը կազատի նրան անհատակ ցավից:

 

Ինչպե՞ս ազատվեմ անհատակ ցավից,

Տրտմության մոմից` այս վաղուց հանգած,

Ինչպե՞ս ձուլեմ ես իմ հոգու կարծրից

Բառը այն գունեղ` պատկերից զրկված:

 

Թե՛ վերնագրերի, թե՛ բառերի, թե՛ պատկերների մեջ Անին իսկապես ասես ուզում է նկարել իր զգացմունքները. ինքն էլ ուզում է տեսնել այն «ինչ-որ» բանը, որից ծնվում է իր բանաստեղծությունը: Նրա բանաստեղծությունները դառնում են տուն ու տեր «անտուն հարցերի», «անտեր թախիծի» համար:

Անի Տեր — Գուլանյանի ստեղծագործությունը քրիստոնեական է ոչ միայն ինքնասահմանափակման իր ձևի մեջ, այլ նաև բովանդակությամբ ու խորքով: Նա զայրանում է, բայց չի չարանում, ցավում է, բայց երբեք չի անիծում: Անգամ չարը ոչնչացնելու ոչ մի բառ չկա նրա տողերում: Նրա աղոթքն ուղղված է չարը բարի դարձնելու ուխտին: Նա հավատում է այդ հրաշքին և իր՝ աղոթագրքի չափ փոքրիկ ժողովածուով, որի բանաստեղծություններն էլ նման են մեղմ ու հուշիկ աղոթքի, նույնը հավատացնում է նաև մեզ: Բարեպաշտ ապրելու աղերսն առ Աստված նա սկսում է իրենից: Նա ուզում է ապրել սովորել «Աստծո սիրուց հյուսված անսերության մեջ», ազատվել ատելության «ներփակ ու անեզրագիծ» ճնշումից, նա ուզում է սիրել սովորել.

 

Չսիրեցինք մեր մերձավորներին,

Սերը քո համակ չներառեց մեզ,

Ատելության մեջ այս անեզրագիծ

Որտե՞ղ եմ ես, Տե՛ր, հիմա ո՞ւր գնամ:

 

«Լուսնաքարը» աչքի է ընկնում իր ներքուստ խիստ միասնական բովանդակությամբ, քանի որ այն պայմանավորված է Անիի վառ անհատականությամբ, նրա ուրույն աշխարհընկալմամբ, որը զգացվում է ինչպես յուրաքանչյուր տողի, խոհի, զգացմունքի մեջ առանձին — առանձին, այնպես էլ ամբողջ ժողովածուում՝ ամբողջությամբ վերցրած: Աշխարհը բացահայտելու նրա ուրույն տեսանկյունը ուրվագծում են մեկը մյուսին հաջորդող երկու իրականություն` գեղարվեստական և իրական: Այս անընդհատ զարգացող, հարստացող դինամիկ անցումների մեջ է Անիի պոեզիայի ուժը, որը հենց կյանքի ուժն է:

Նրա պոեզիան խաղաղ ու անկենդան լիճ չէ, որտեղ գեղեցիկ գեղարվեստականությունից բացի` ուրիշ ոչինչ չկա, ոչ էլ հորդահոս ու փոփոխական գետ է, որը երբեք կանգ չի առնում նույն հունով ընթացող իր վայրի սլացքի մեջ: Այն փոքրիկ ծով է` իր մշտնջենական տուրևառությամբ, մակընթացությամբ ու տեղատվությամբ, գեղարվեստականի ու իրականի հարատև ու անվերջանալի հերթագայությամբ: Դա կյանքն է` մարդուն տրված իր ունայնությամբ, ցավով և ուրախություններով և այդ ունայնությունն ու ցավը մերժող ու գեղեցիկին, բարուն հավատացող բանաստեղծի անուղղելի քնարական լավատեսությամբ:

«Լուսնաքարի» մեջ դժվար չէ նշմարել կայուն պահպանվող մի շարք տրամադրություններ ու գծեր, որոնց մեջ գերիշխողն ասես թախծոտ — էլեգիական տրամադրությունն է, սակայն Անիի սիրառատ հայացքի, աշխարհի և մարդու, բնության և Աստծո նկատմամբ խոր ու նուրբ զգացողության մեջ այդ տրամադրությունը դառնում է զարմանալի լուսավոր, մարդասիրական: Այդ տրամադրությունը վերաճում է մեծ կարոտի ու ափսոսանքի:

Քայլ առ քայլ, բանաստեղծությունից բանաստեղծություն տեսանելի է ընտրված հունի մշտական խորացում, ընդլայնում ու առավել լայն ընդգրկում: Ասես հեղինակն ինքն իրեն ստուգում է բոլոր կողմերից և այդպիսով զարգացնում իր աշխարհընկալման խորությունը, տրամադրությունների ու դրանց արտահայտման գեղարվեստական միջոցների, բառերի, պատկերների, մակդիրների դինամիկան: Թեմաները, մոտիվները գրեթե նույնն են, ինչ որ բոլոր սկսնակ ու խորախոհ բանաստեղծների մոտ` մենավոր հոգու ազնիվ խռովք, մահվան և հիշատակի թախծոտ խոհեր, մաքուր սիրո հրճվանք ու ջերմություն, բաժանված սրտերի ցավ, տառապանք` մեղքի մեջ խարխափող մարդու համար: Շատ պատկերներ ասես հունցված են հայ պոեզիայի` մարգարիտներ ծնող խմորից, շատ պատկերներ Թումանյանի, Տերյանի բանաստեղծության դրոշմն են կրում, բայց ինքնատիպության հետքեր երկար փնտրելու պատճառ, Անին, այնուամենայնիվ, մեզ չի տալիս:

Օրվա բոլոր պահերի մեջ ճանապարհորդող նրա անհանգիստ հոգին սիրում է գիշերն ու նրան հաջորդող արևածագը: Անիի մեծ սիրո ծաղիկը արևի մի ճառագայթից կարող է բացվել ու մի ստվերից կարող է փակվել: Սակայն պայծառ լավատեսությունն անվերջ պայքարում է նրա մեջ, հետևաբար նաև՝ ժողովածուում գերիշխող թախծոտ տրամադրության դեմ: Անիի մեծ սերը՝ մարդու և գեղեցիկի հանդեպ, մեծ ցավի մեջ չի կործանվում: Նրա մեջ ապրող միայն թվացյալ թույլ ու անպաշտպան արարածը` կինը, հզոր ուժ ունի իր մեջ` բանաստեղծության, բառի ուժը, և կարողանում է ցավն ապաքինել ցավով: Ուրիշ ոչ մի արարածի մեջ ուժն ու թուլությունն այդքան հզոր չեն, որքան՝ բանաստեղծի: Բայց կին բանաստեղծների մեջ աշխարհում Տեր ու Աստված երկու հավասար լիցքերի` ուժի ու թուլության ներդաշնակությունը կատարյալ է և հանճարեղ ու սքանչելի հենց այդ ներդաշնակության մեջ: Նա անգոյից եկող հավերժական կինն է, որ ապրել ու տեսել է ամեն ինչ` «խոտերի լռությունը», «վարարուն գետակների խինդը», «տարերքների թափը», «երկունքների ցավը վերին», «շանթահարված տղամարդուն` անօգական արարման դեմ», «նա անորսալի ցավեր է բեկել»… և մնացել է կին.

 

Ես զորեղ եմ,

Թե՞ թվում է, որ զորեղ եմ,

Թե խոնահ են քամիները հմայքիս դեմ,

Թե ես նա եմ, որ պիտի գար, ում սպասում են:

 

Հիշողության անքուն ոգու ընդերքում եմ:

 

Ես զորեղ եմ,

Թե՞ թվում է, որ զորեղ եմ,

Թե ոչինչ եմ, չնչնահավատ ու չնչին եմ,

Թե ես նա չեմ, որ պիտի գար, ում սպասում են:

 

Հիշողության անհուշերի խոհերում եմ:

 

Իր` դեռևս այնքան կարճ, փորձ ձեռք բերելու տեսակետից այնքան քիչ կուտակումներ ունեցող այս գեղեցիկ, նուրբ ու խելացի հայուհին արդեն ապրելու հավատամք ունի` ապրել ցավը, ցավից իմաստնանալ ու առաջ նայել, հավատալ, որ աշխարհում միայն մի գույն գոյություն ունի` սիրո գույնը, իսկ մնացած բոլոր գույները սիրո գույնի երանգներն են: Իսկ սերը լույսի գույն ունի:

Բանաստեղծությունը հաճախ անվանում են հոգու դեղ, հոգևոր դեղատոմս: Այդ դեպքում բանաստեղծներն էլ մեծ բժիշկներ են, խոսքի սպեղանիով բժշկող հրաշագործներ, խոսքի ցավով ու խոսքի դեղով առողջացնող կախարդներ` բառի ամենաազնիվ ու ամենաբարի իմաստով: Աղոթքի հմայություն, արարման պահի խորհուրդ և հանդիսավորություն կա Անի Տեր-Գուլանյանի տողերում, ներքին անիմանալի ուժ, որի ընդերքը մինչև վերջ դեռ չի պեղված: Անիմանալի, որովհետև զգացվում է, որ որքան էլ անմիջական է բանաստեղծուհին իր հոգևոր մեծ էներգիան ընթերցողին փոխանցելու, նրան իր ապրումների մասին անկեղծորեն պատմելու մղումի մեջ, այնուամենայնիվ, ասվածի յոթնապատիկի չափ խորություն էլ դեռ մնում է անթափանցելի` պահված մի ուրիշ հասունացման, մի ուրիշ որակի ու մակարդակի մեջ բանաստեղծության նյութ դառնալու և լույսաշխարհ գալու խորհրդով, իսկ, ո՞վ գիտի, միգուցե պահված է` որպես ներքին այրման շարժիչ, անտեսանելի ներթաքույց ուժ լինելու համար: Ճիշտ սառցալեռան պես, որին առաջ է մղում նրա` օվկիանոսի սրտի մեջ մխրճված անտեսանելի մասը` դարձյալ յոթնապատիկ վիթխարի ու հզոր: Մի բան տեսանելի է պարզից էլ պարզ. Անիի զգացմունքների, հույզերի, ապրումների բանաստեղծական զսպանակը դեռ շատ տեղ ունի ընդարձակվելու, նրա դեռևս սեղմված պարույրները շատ բան ունեն քնարերգության վեհասքանչ լեզվով, աստվածների լեզվով, Աստծո լեզվով աշխարհին իր աշխարհի մասին պատմելու համար:

Նուրբ, լուռ ու միայնակ հանդիսավորություն կա Անիի տողերում. թվում է, թե ներկա ես սրբազան մի արարողության, ուր ամեն մի բանաստեղծության մեջ մանկան փոխարեն նորից ու նորից մկրտվում է հոգին, մկրտվում է մարդկայնությամբ, սիրով, բարությամբ, լավատեսությամբ ու հավատով:

Արևելյան իմաստուն ասացվածքն ասում է, որ չի կարելի վերացնել վատ զավակին, վատ հարևանին, վատ կողակցին կամ վատ ընկերոջը, բայց երբ հավատաս Աստծուն, կկարողանաս ոչ միայն հանդուրժել և համբերել, այլ նաև օգնել նրանց: Այդ խորունկ ու իմաստավորված հավատն է Անիի աշխարհի ներքին ուժը, այն հավատը, որն ավելի շատ բարեբեր է դառնալու ուրիշների, քան իր համար: Այդ հավատով Անին համբերելու է, հանդուրժելու է ու փրկելու է ուրիշներին, ովքեր նեղություն չեն կրում հավատալու կամ իմաստավորելու իրենց հավատը, ովքեր հավատը շփոթում են մոմավառության ու խաչհամբույրի հետ:

Մարդուն մաքրագործող հավատի մասին է «Անհայտից առավել» բանաստեղծությունը: «Անառակ որդու շապիկը հագած» ադամորդին ամեն անգամ Տիրոջից ներում է խնդրում իր` կասկածով ապրած օրերի համար, և՝ միայն այդքանը: Նա նորից ապրում է` մեղքերով ու կեղծ բարեպաշտությամբ խեղված, «մանրախնդրության ունայն մրմուռից» դառնացած իր կյանքը հավատ դարձրած, ինչպես Պարույր Սևակը կասեր՝ «տոնական օրվա շապիկ»: Իսկ նա, ում համար հավատը իր «շապիկն է մսե», առավել տարողունակ խորհուրդ, քան հոգին է, աշխարհում գոյություն չունի: Կգա մի օր, և իր հավատի ու սիրո «ճերմակ անուրջների» տիրույթում, «այլ եզերքներում թևածող» բանաստեղծուհու համար ներքևում ապրած օրերը ճղճիմ երազ կթվան` շրջանկարված Տիրոջից երկյուղ չունեցող անհավատների պատկերներով:

 

Ես կթևածեմ այլ եզերքներով,

Ձեզանից հեռու, Աստծուն չհասած,

Ես իմ Տիրոջից ներում կխնդրեմ

Կասկածով ապրած օրերին իմաց:

 

Նայում եմ Անիին ու զարմանում. այս փոքրամարմին, մանկության պես չարաճճի արտաքինի տակ ինչպե՞ս է տեղավորվում այդքան ալեկոծ ու ներշնչուն մի ամբողջ աշխարհ, այդքան միտք ու խռովք, այդքան հասունություն և խորություն, այդքան իմացություն ու խելացիություն, այդքան քաջություն ու կամք: «Մանկան պես անհոգ նաիրյան փերու» նրա կերպարը կյանքի «մաշված ճանապարհներին», Երևանի Զաքյան փողոցի մայթերին այնքան արագ ու աննկատ է հասունանում, ինչպես մի գիշերում բացվում է մանուշակը:

 

Լուսայգը բացվեց կյանքի նոր էջով,

Թվում է` հուշը այլ է լինելու,

Բայց հագա նորից բաճկոնը իմ հին,

Եվ ընկա մաշված ճամփան մաշելու:

 

Նա քաջություն ունի հին բաճկոնը հագին, բայց գեղեցիկ ու թեթև անցնելու կյանքի ամայի ճանապարհներով, հասունության ճանապարհներով. չէ՞ որ նա էլ շատ լավ գիտի «Հին կտակարանի» խոսքերը, որ «իր գիտելիքներն ավելացնողը իր վիշտը կավելացնի»: Բայց նա չի վախենում իմացության պատճառած վշտից, նրա ժողովածուն ներծծված է խոր իմացականությամբ, գիտելիքի, կրթվածության, զարգացածության ու լույսի ոսկյա շարմով: Նրա բանաստեղծությունները ոչ թե չափի ու հանգի զսպաշապիկ հագած, իրար կողք կողքի դասդասված ու բարդված վերամբարձ խոսքեր են, այլ ինտելեկտուալ պոեզիայի փոքրիկ մարգարտահատիկներ, որտեղ ոչ միայն զգացմունք կա, այլ նաև՝ խոհ, ոչ միայն հույզ կա, այլ նաև՝ իմացություն, որոնք ընթերցելիս ոչ միայն զգացվում ես, այլ նաև՝ սովորում:

 

Ուզում եմ գտնել ճամփան բացատի,

Ուր կանաչ խոտը ծփում է քամուց,

Եվ բուլգակովյան անսանձ թռիչքով

Անցնել աշխարհի մանրուքից այն կողմ:

————————————————————-

Տիեզերական լաբիրինթոսում,

Հարցերը հազար` զրնգոցը ջինջ,

Մենք մեր հետքերով ետ ենք պտտվում,

Կա մեկ տարբերակ… և ուրիշ ոչինչ:

 

Եթե փորձենք գրական որևէ ուղղության կամ հոսանքի մեջ տեղավորել Անի Տեր — Գուլանյանի «Լուսնաքար» ժողովածուն, ապա ամենաճշմարիտ ուղղությունը, որ համապատասխանում է նրա աշխարհընկալմանը, մեծարենցյան «ինքզինքն ըլլալու» ուղղությունն է: «Ի՞նչ են այն ամպագոռգոռ բառերը` ռահվիրա, ռահահորդ, առաջնորդ, առաքյալ, որ կցում են գրողների անուններին,- գրում է Մեծարենցը և շարունակում,- ես լեզուական առաքելութեան փառատենչիկ ցանկացողներուն կը թողում այդ բոլոր լպրծուն տիտղոսները ու կը դառնամ ըսել ու պնդել, որ ամէն մարդ, որ իր անհատականութեան եւ արժանապատւութեան գիտակից է, ինքնին դպրոց մը կը կազմէ արդէն»:

Ավելի հանճարեղ բնութագրում դժվար է գտնել: Այս իմաստով Անիի «Լուսնաքարը» դպրոց է` գորշ իրականությունից դուրս գեղեցիկի ու մարդկայինի երկնահաս աշխարհ ստեղծելու մասին: Այս իմաստով «Լուսնաքար» գրական ուղղությունը մոտ է սիմվոլիզմին, որի խնդիրը ոչ թե իրականության արտացոլումն է, այլ մարդկային վեհ պատկերացումներից և իդեալներից մի նոր իրականություն ստեղծելը, որն ավելի բարձր է, քան շրջապատող աշխարհը: Սակայն մարդը կապված է այն աշխարհին, որի ծնունդն է ինքը: Եվ մարդու կոչումը ոչ թե այդ իրականությունից վերանալը կամ փախչելն է, այլ այդ իրականության մեջ իր հոգեկան խաղաղությունն ու ներդաշնակությունը, նախաստեղծ մաքրությունն ու պարզությունը պահպանելն է:

Վերադարձ դեպի սկիզբ, դեպի նախաստեղծ մաքրամաքուր ակունքներ:

Այս խորունկ իմաստնությանը մարդիկ հանգում են շատ ավելի առաջ գնացած տարիքում, երկար դեգերումներից, փշե ու դափնե պսակների անվերջանալի տուրևառությունից հետո: Անիի հոգու խառնարանում այդ փոթորիկը կատարվում է «Լուսնաքարի» ընդամենը 86 էջերի ներսում, որը նրա կյանքն է, դեռ այնքան երիտասարդ, այնքան գեղեցիկ ու խոհուն: Առկախ մնացած հարցերի պատասխանը կտա կյանքը, որը դեռ ապրելու է Անին` «ինքզինքն ըլլալու» քաջությունը դարձրած գրական և հոգևոր դավանանք.

 

Օրերի թմրած, բթացած դեմքով,

Հնազանդ՝ հոսքին գնում ենք առաջ,

Գուցե այստեղ չէր, որ պիտի գայինք,

Գուցե և սա չէր՝ ինչին տիրացանք:

 

Կամ ինչ էր արդյոք այս կյանքը ամբողջ,

Խավար մի ափից մյուսին անցանք…

Անժամանակ է թախիծը այսօր,

Եվ տեսիլներն են ժամանակավոր:

 

Բայց վերադարձը դեպի սկիզբ արդեն տեղի է ունեցել աղոթագրքի չափ փոքրիկ ու խորունկ այս գրքում: Անին գիտի, որ Աստված պիտի գա ու բնակվի իր մեջ, բոլորի մեջ: Ում տրված է, ավելին կտրվի, ում տրված չէ, էլի կվերցվի:

Իսկ կյանքն այստեղ է` հողի վրա: Այստեղ` այս աշխարհում, մարդու մարմինն է` հողաբույր, իսկ այնտեղ` ուրիշ աշխարհում, մարդու հոգին խնկաբույր: Այդ երկու աշխարհները եղել են միշտ, մեր ծնունդից առաջ, մեր ծնունդից հետո, կլինեն նաև այն ժամանակ, երբ մենք չենք լինի: Այդ երկու աշխարհները երբեք չեն խանգարել իրար, երկուսը միասին կազմել են տիեզերքի անհունը և ծնունդ տվել բանաստեղծությունների:

Մարդկային հոգեբանության ներքին բարդությունները, երկվությունն ու խորհրդավոր ծալքերը վերապրած, տառապանքից ծնված ցավի հետ հաշտված, կյանքի գեղեցկությունն իբրև անառարկելի ու միակ ճշմարտություն ճանաչած մարդու իմաստնությամբ Անին վերադառնում է դեպի իր սկիզբը, որը նաև ճշմարտության սկիզբն է, իր հավերժության անվախճան սկիզբը.

 

Եվ արմատներով հողին իմ կառչեմ

Այնքան նախնական, այնքան հարազատ`

Լալու աստիճան…

Կենսագրությամբ նվիրյալ սիրո,

Այն, որ չի ծնվում, պարզապես այն կա,

Այն, որ եղել է ինձանից առաջ,

Իմ խորքում պահեմ:

Այս ամենի հետ լինեմ միասին,

Համատեղ լինեմ, ամփոփեմ իմ մեջ,

Դառնամ հաշտություն և լինեմ մենակ…

Չէ, վերադառնամ ու նորից սկսեմ, այս անգամ այլ կերպ…

 

Թող որ երկինքը ինձ տանի իր հետ`

Ինչպես որ մայրը՝ բարուրը գրկած,

Եվ հողն ինձ կանչի հորս ձեռքերով,

Ճանաչի իրեն աչքերում իմ թաց:

 

2009թ.

 

Share

Կարծիքներ

կարծիք