Ֆրոյդական բանապաշտությունը և մեղքի առեղծվածը

Հեղինակ:

«Ֆրոյդականները պաթետիկայի պատրանքի զոհեր են. նրանք բանապաշտներ են, որոնք միշտ բավարար հիմունքներ ու հասկանալի շարժառիթներ են փնտրում…»:

Օ. Հաքսլի, «Խորքերի լռությունը», էջ 21

 

Երբ Ադամն ու Եվան ճանաչեցին բարին ու չարը, իմացան, որ իրենք մերկ են ու ամաչեցին իրենց մերկությունից: Անշուշտ, երկարատև փորձից սովորելով՝ մեր ժամանակի սատանան ավելի խորամանկ է, քան նախապատմական ժամանակներինը. այն, ինչը նա խոստանում է մարդկանց, այլևս չարի ու բարու իմացությունը չէ, այլ այն իմացությունը, որը մարդուն պիտի ձերբազատի բարին ու չարը ճանաչելուց: Ֆրոյդական ուսմունքի հաջողության պատճառը շատ մտավորականների շրջանում, որոնք այնքան էլ ընդունակ չեն արժևորելու հոգեվերլուծական բուժական մեթոդների նշանակությունը, այն է, որ նրանք շատ են ուզում, որ այն օգնի մարդկանց գիտակցությանը կորցնել մեղքի զգացողությունը, այսինքն՝ դադարի գիտակցություն լինելուց: Շատերի թաքուն ցանկությունը սա է. որ ես ինձ ճանաչեմ այնպիսին, ինչպիսին կամ՝ դժոխային ու աստվածային բոլոր առասպելաբանություններից անդին, որ ես այլևս չվախենամ իմ վախերից, որ ոչ մի կիրք չարթնանա իմ կրքերի դեմ, որ մարդն այլևս չընդվզի ինքն իր դեմ, որ ես դառնամ բնական մի անմիջականություն, ինչպես որ էի բարու ու չարի իմացությունից առաջ: Ֆրոյդի ուսմունքը, թվում է, արդարացնում է այդ գայթակղությունը, որը ժամանակակից մարդուն մղում է ընդունելու ինքն իրեն՝ իրեն ճանաչելու համար, և ճանաչելու ինքն իրեն՝ իրեն ընդունելու համար:

Այն ներկայանում է որպես ժամանակակից մարդու ներքին կյանքի բանապաշտություն (ռացիոնալիզմ), որն իրեն իրավունք է վերապահում բացատրելու այն, ինչը մենք անվանում ենք մեղք: Արդյոք այդ ուսմունքը, ինչպես Լը Սեննը կասեր, «այն տափակ դիալեկտիկաներից մեկը չէ՞», որը մտքի կենսագործունեությունից վերառնում է ամեն մի շեշտադրություն ու խորություն՝ այն հանգեցնելով փաստերի գորշ հաջորդականության, որոնք բացատրվում են մեկը մյուսով, այնպես որ մարդը նմանվում է իրի՝ այլ իրերի շարքում: Ուստի զարմանալի չէ, որ քրիստոնեական գիտակցության հակազդեցությունը ֆրոյդականության նկատմամբ մերժողական է:

Գնանք ավելի առաջ մեր վերլուծության մեջ. ի՞նչ է մեղքը քրիստոնյայի համար. կամքի ներգրավվածություն, որն իր վրա է վերցնում որևէ մտքի, որևէ զգացմունքի կամ վատ արարքի պատասխանատվությունը: Մեղքի չարիքը բխում է նրանից, որ այն անհնազանդության դրսևորում է աստվածային կարգավորվածության նկատմամբ և անկարգության կամեցողություն է, մասի խռովությունն է ամբողջի դեմ, հրաժարում է՝ իրականացնելու համընդհանուր ներդաշնակության հանդեպ անհրաժեշտ կոչումը: Մեղքի ծանրությունը գալիս է ոչ միայն այն բանից, որ այն մարդուն դարձնում է կարգավորվածության դասալիք, որ այն աստվածացնում է խաբուսիկ ու կախյալ կեցությունը, այլև նրանից, որ մեղքը Աստծո մի տեսակ ձախողումն է. մի կամք, որը մի քանի վայրկյան համառում է, ընդունակ է հաղթելու անսահման Սիրո ամենազորությունը. ու եթե նա չի ապաշխարում, իզուր է դարձնում Խաչն ու Աստծո մահը: Այստեղ մենք մոտենում ենք մեղքի ամենամութ անդունդին, ոչնչի հարուցած այն գլխապտույտին, որը փիլիսոփայությունն ու աստվածաբանությունն անգամ անզոր են արտահայտելու, բայց որը ներշնչել է Բոսյուեի կամ Բերնանոսի պես հեղինակներին իրենց երկերը կերտելիս:

Արդ, մեղքի այդ գիտակցության մեջ ֆրոյդական ուսմունքը կարող է միայն տեսնել պատրանքների կուտակում, որից հոգեվերլուծությունը ստեղծում է մի տեսություն նույնքան հեշտորեն, ինչքան ֆիզիկոսն է բացատրում անապատի տեսիլախաբկանք-պատրանքը:

Պատասխանատվության զգացումը պատրանք է. «զգացմունքայնության, ագահության, գոռոզության մեղքը ավելի ուժեղ մի ցանկություն է, քան բոլոր գրաքննությունները, և գնացել է մինչև վերջ՝ իր պահանջի մեջ. դա ոչ այլ ինչ է, քան մի փլուզված պատնեշ և հոգեկան մեքենաբանության խնդիր, որը լուծվում է՝ այն առաջ քաշելուց անմիջապես հետո»:

Պատրանք է անհնազանդության զգացումը. նախնյաց արգելքները, նախնադարյան տաբուները կաթիլ առ կաթիլ բյուրեղացել են մեր մեջ, ու այդպիսով մեր մեջ հետզհետե ձևավորվել ու աճել է մի գերես, որը թշնամի է կենդանական ու վավաշոտ մեր ինքնությանը. դրաման խաղարկվում է մեր անգիտակցականի մեջ՝ հասարակության և բնազդի միջև. գիտակցական ես-ը գիտե լոկ ողբերգական հանգուցալուծում. Աստված, որին ես չեմ հնազանդվել, իմ մտքի խավարի մեջ է, ու ես սարսափում եմ այն դեմքից, որն իմ նախնիները աղճատել են:

Պատրանք է անկարգության զգացումը. ես վարժվել եմ ես-ի ու գերես-ի մի հավասարակշռության. գրաքննությունը սովորաբար արտամղում է գազանին, իսկ երբ այն վրիպում է, ես չեմ կարողանում չունենալ այն զգացումը, թե հաստատված կարգավորվածությունը խախտվել է: Ի վերջո, քավության այդ նախագծի ամբողջ մետաֆիզիկան տանուլ է տալիս՝ իմ մեղավոր կամքի միջոցով, և հեշտ է ըմբռնել դրա պատճառն ու ուժը:

Հոգեբույժները լավ գիտեն ինքն իր դեմ ոխակալության այդ ձևերը, ինքնախարազանման այդ զառանցագին ցանկությունը, որը պարանոյիկին ստիպում է ամենաարտասավոր պատմությունները հնարել, որ գալիս են ծանրացնելու իր մեղքը. ցանկացած երևակայական բան ընդունվում է, եթե այն ճնշում է հիվանդին: Օրինակ՝ սխալի հանդեպ տածվող վախն ունակ է վերածվելու սարսափի ու առասպելներ ստեղծելու. մի մարդ, որն անտարբեր է գտնվել իր երեխայի հանդեպ, ինքն իրեն կմեղադրի, որ ուզեցել է սպանել նրան. սա շատ հայտնի և դասակարգված մի նևրոզ է, այնպես, ինչպես այն հավատացյալինը, որն ինքն իրեն մեղադրում է Աստծուն սպանելու մեջ՝ իր սխալի պատճառով:

Միով բանիվ, ֆրոյդականության մարդը ժամանակավոր մի հավասարակշռություն է և մշտապես ենթակա է հակասական միտումների. նա մի կենդանի է, որը նախապես հանձնված է ամենազոր հաճույքին. նա ողբերգական մարդն է, քանզի ծվատում է ինքն իրեն, և քանի որ հանգուցալուծումը նախապես գրված է իր բնության մեջ: Բայց նա մարդ է առանց պատասխանատվության, որն ունակ չէ իմանալու, թե ինչ է մեղքը և վերին օգնությունը:

 

Ֆրոյդականության պաթետիկան

 

Քրիստոնեական գիտակցության այդ մերժողական հակազդեցությունը լրիվ ինքնաբերական է, և դրա պատճառները մենք ցույց տվեցինք մի քանի ձևակերպումներով: Սակայն ֆրոյդականությունն արժանի է ավելի ուշադիր վերլուծության, և օրինական է հարցնելը, թե արդյոք այդ մերժողական հակազդեցությունը չի՞ անվանարկում Ֆրոյդին՝ նրան մեղադրելով «տափակության» մեջ:

Ֆրոյդականությունը մի ճիգ է՝ տեխնիկական հնարների միջոցով լուսաբանելու մարդկային անգիտակցականի մութ կողմերը: Եվ մի՞թե այն մեր արդիականության տրամաբանության մեջ չի մտնում, որն իրականացնում է «Ճանաչիր ինքդ քեզ» դրույթը մի այնպիսի վճռականությամբ, որ անգամ Սոկրատեսը չէր կանխատեսում:

Արժեքային դատողությունը այս կամ այն գործողության կամ մտածողության վրա տարածելուց առաջ, որը դրանք մեղքերի է վերածում, մի՞թե օգտակար չէ իմանալ դրանց ակունքները, դրանց հոգեբանական կառուցվածքը, դրանց պատմությունն ու բնույթը: Մեր օրերում Սուրբ Լյուդովիկոսը կհետաքրքրվեր քրիստոնեական քաղաքականությամբ, բայց նա կկիրառեր նաև ժամանակակից ընկերաբանների ու տնտեսագետների տեսությունները, կիմանար Կոնտին ու Դյուրկհեյմին, Մարքսին ու Մորային: Նույն կերպ էլ Սուրբ Օգոստինոս Երանելին պիտի կարդար Պրուստին ու Ֆրոյդին: Մարդու հետազոտության ոչ մի մեթոդ չի կարող անտարբեր թողնել նրան, ով ուզում է գործել հանուն մարդու:

Արդ, ֆրոյդականությունը (ինչպես այն հիանալիորեն նկարագրել է Dalbiez-ը [1] իր աշխատություններում, որոնք գիտության ու ազնվության իսկական կոթողներ են) նախ բացատրական մի համակարգ է: Ֆրոյդական մեթոդը ցանկանում է մարդու ներքին կյանքից դուրս մղել ամեն մի պատահականություն: Ոչինչ առանց պատճառի չէ. ամենաակնթարթային երազն անգամ, ամենաաննկատելի շարժումն իսկ արտահայտում ու մատնանշում են մարդկային բնության խորքերը: Ամեն ինչ բացատրվում է, ու ոչ մի խաբկանք այնքան ճարպիկ չէ, որ մոլորեցնի հոգեբանություն գիտությանը. բնությունը միշտ բնություն է մնում, ու ինչքան էլ դիմակը լավ քողարկի, միևնույն է, ինչ-որ թրթիռ անպայման կմատնի դրա տակ թաքնված դեմքը: Ամենափոքր իսկ փաստի հայտնաբերումն արդեն ծնվող գիտության նշան է:

Շարժուձևերը, պատկերները միշտ ինչ-որ բան են արտահայտում, և այստեղ ֆրոյդականությունը հաստատում է Նիցշեի մի կռահումը, այն է՝ բնազդների խորին ուժաբանությունը: Մարդը միտվածություն է կա՛մ առ մի նոր հաճույք, կա՛մ առ արդեն ապրվածի կրկնություն, ու երբեք այդ բնազդները չեն քնում: Բացահայտել դրանց պատմությունն ու բախումները,- սա է ընկած ամեն մի հոգեբանության ուսումնասիրության հիմքում:

Այդ պահից սկսած, մի՞թե հոգեբանությունը Ֆրոյդի շնորհիվ չի անցնում կառուցողական դիրքի: Արիստոտելյան ֆիզիկոսները կարծում էին, թե այս վերարտադրվող ու նեխող աշխարհն այնքան զերծ է օրենքներից ու այնքան է անորոշ, որ նրա հանդեպ կիրառելի է լոկ ճշմարտանմանի ֆիզիկան: Նույն կերպ էլ Ֆրոյդից առաջ հոգեբանները կարծում էին, թե բնազդների, երազների, ներքին խոսակցության այդ երկիմաստ աշխարհը երևայական, հիմնազուրկ ու անկապ մի աշխարհ է, որը գտնվում է գիտության ոլորտից դուրս. ուստի հոգեվերլուծական մեթոդը ընդհանուր բան ունի մաթեմատիկական խորհրդանշայնության հետ, որը թույլ է տալիս ինչ-որ կարգավորվածություն մտցնել այս աշխարհում. այն թույլ է տալիս օրենքներ գտնել մի անծանոթ աշխարհում, որն համարվում էր անկապ ու քաոսային, այն է՝ «ենթագիտակցականի աշխարհում»: Ակադեմիական հոգեբանությունների ներկայացուցիչները, ինչպես ֆրոյդականներն են սիրում ասել, նման են հին դարերի այն կենսաբաններին, որոնք դասակարգման չենթարկվող բրածոները համարում էին «բնության խաղերի արդյունք»: Մտքի կենսագործունեության մեջ, ուսուցանում է Ֆրոյդը, չկա որևէ երևակայական բան, որն ինքնանպատակ լինի, չկան գիտակցության «խաղեր», չկա հետևանք՝ առանց պատճառի. ենթարկվում է կարգավորվածության ոչ միայն բանականության ու տրամաբանության, այլև պատկերների ու բնազդների աշխարհը. դժոխքը նույնպես իր օրենքներն ունի:

Նման մեթոդաբանական դրույթները մի՞թե ինտելեկտուալ ու բարոյական մեծ հետաքրքրություն չեն ներկայացնում քրիստոնեական փիլիսոփայության համար: Դրանք ենթադրում են մի ուսմունք, որը գիտակցությանը մոտենում է որպես բոլորովին մի այլ բանի, քան տպավորությունների ու պատկերների քաոսն է: Ֆրոյդականության մարդը հակոտնյան է անգլիական հոգեբանության մարդու, որի ցավալի պատկերը տրված է Հյումի փորձերում կամ Հաքսլիի վեպերում: Մարդը իրար հետ կապ չունեցող գիտակցության վիճակների մի հաջորդականություն չէ, տպավորությունների փոշի չէ. նրա մեջ ամեն ինչ հիմունք է կամ պատճառ, նշան է կամ հետեվանք: Libido-ի հաստատունությունը մարդու ամբողջականությունն է. այսուհետ, ցրվածության, մոռացկոտության, անուշադրության մեջ հոգեբանը կարող է վերծանել նույն, հաճախ չբավարարված, բայց երբեք չմեռնող բնազդների ներկայությունը: Հակառակ տարածված մի նախապաշարման՝ ֆրոյդական մարդը անկապ էակ չէ, նա կապակցված էակ է, և կա մարդու ճշմարտություն:

Այսպիսի հոգեբանությունը կյանքին տալիս է լրջության իմաստ, որը կարևորվում է քրիստոնեական բարոյականության կողմից: Ոչինչ պատահական չէ: Որևէ անուն կամ մտադրություն մոռանալը անլուրջ բան չէ: Փողոցում սխալ քայլը լուրջ բան է: Վրիպակը լուրջ բան է: Ամենաքմահաճ ճաշակներն ու վախերը, կարմիր գույն սիրելը կամ վախը սարդերից նույնպես լուրջ բաներ են: Դրանք նշանակում են չգիտակցված, բայց գործուն համակրանքներ ու հակակրանքներ: Ոչինչ չկա, որը ինչ-որ նուրբ ու անգիտակցական ձևով չառնչվի հոգեկան ոլորտի հետ, ոչինչ, որը ինչ-որ բան չնշանակի, ոչինչ, որը կարևոր չլինի կամ չլինի նշան:

Կարող են հարց տալ, թե այս ուսմունքը համահունչ չէ՞ արդյոք մեղքի քրիստոնեական իմաստին: Անցյալի ու ներկայի անկասելի շարունակականությունը մի՞թե ֆրոյդական մտածողության հիմնական դրույթը չէ, և մի՞թե այն ընկած չէ պատասխանատվության ու մեղավորության վերագրելիության բացատրության հիմքում: Հաքսլիի ծիծաղելի հերոսը հարցնում է ինքն իրեն, թե արդյոք ինքը այն նո՞ւյն մարդն է, որ էր տասը տարի առաջ, քանզի չունի ո՛չ նույն սիրուհիները, ո՛չ էլ նույն գաղափարները: Իսկ դա ինչպես քրիստոնեական, այնպես էլ ֆրոյդական ուսմունքների համար բացարձակ անհեթեթություն է: Անցյալի ներկայությունը մարդու ինքնության հիմքն է: Ֆրոյդը դա ցույց է տալիս ոչ թե դիալեկտիկական փաստարկների, այլ կլինիկական ճշգրիտ փորձերի միջոցով: Մանկական մոռացված, բայց գործուն մի հիշողությունը այս ծերունու զառանցանքի միակ բացատրությունն է: Մարդը Ժիդի այն թռչունը չէ, որը չվելով՝ լքում է իր ստվերն ու իր անցյալը. ո՛չ, կյանքի ճանապարհին մենք ոչ մի բեռ չենք թողնում: «Մեր արարքները մեզ հետևում են», ասում էր վիպասանը, որն ուզում էր պաշտպանել քրիստոնեական ճշգրիտ ու կուռ դրույթը, բայց նա չէր ասում դա կտրուկ ձևով. ֆրոյդականը պիտի ավելացներ. «Մեր մտքերը հետևում են մեզ, մեր մտադրությունները հետևում են մեզ, մեր պատկերները հետևում են մեզ»: Այսօրվա նևրոզը վճարում է մանկության այն անմաքուր հետաքրքրասիրությունների համար, որոնք ընկղմված են անգիտակցականի մեջ. հոգեբույժի, ինչպես և ավետարանիչի համար ամուսնական անհավատարմություն գործել ցանկանալը նույնն է, ինչ իսկապես այն գործելը: Մեր թեթևամտությունը անփութորեն անկարևոր է համարում այդ վատ մտադրությունը, որը միայն մի ժամով է խանգարել մեր ուղեղը ու մի վայրկյանով՝ մեր սիրտը: Եվ ագնոստիկ հոգեբան Ֆրոյդն իր բառապաշարով գալիս է հաստատելու քրիստոնեական բարոյականության դատավճիռը մեր անհոգության նկատմամբ:

Մարդու ֆրոյդական ուսմունքն ուրեմն ինչպես նրա համակիրները, այնպես էլ հակառակորդները, կարող են շարունակել անսպասելի ուղղություններով: Ոչ մի այլ հոգեբանական ուսմունք այդքան շատ լրջություն չի հաղորդում մարդու պատասխանատվությանը, որքան ֆրոյդականությունը, ու դա՝ երկու պատճառով:

Առաջին. քանի որ այն անցյալը շաղկապում է ներկային ավելի սերտորեն, քան դա կարող է մտածել սովորական գիտակցությունը: Միայն բերգսոնյան հոգեբանությունն է, որը դարձյալ ժխտելով մոռացության բացարձականությունը՝ ընթանում է նույն ճանապարհով, սակայն այդ հոգեբանությունն էլ չափազանց հեշտությամբ է ընդունում, որ անցյալը քնած է և անօգտակար՝ գործողության համար: Ֆրոյդի համար անցյալը շատ ավե-լի վտանգավոր կերպով, իսկ դրա ուրվականները շատ ավելի անհամեստ կերպով են ներկա:

Այնպես որ, ֆրոյդական հոգեբանությունը ավելի մոտ է թվում ինքնության փիլիսոփայությանը, քան շարունակականության կամ անընդհատականության հոգեբանությունները. Ֆրոյդի մարդն ավելի շատ է ժամանակի մեջ, քան Տենի կամ նույնիսկ Բերգսոնի մարդը:

Երկրորդ. Պասկալը ողջ մարդկության անձկությունը տեսնում էր արտաքնապես անմեղ զվարճանքի, փոփոխության և ինքնամոռացության հանդեպ նրա հակման մեջ, որը և նախնական մեղքի շարունակությունն է: Սրամիտ խոսքի, մոռացկոտության կամ երազի պատկերի մեջ Ֆրոյդը բացահայտում է ճակատագրի գաղտնիքը: Մի խոսքով, ակտիվ անգիտակցականի ֆրոյդական ուսմունքը մարդու համար մարդու կշիռն ավելի է ծանրացնում. այն թույլ է տալիս հասկանալ, որ այն բանից, ինչը մի անգամ արդեն հետք է թողել գիտակցության մեջ, ոչինչ չի կորչում, որ ոչինչ բարոյապես անմասն չէ, որ ամեն ինչ վկայում է կամքի մասին: Սա քրիստոնեական պաթետիկայի տեղափոխումն է բնագիտության բնագավառ:

Բացի դրանից, Ֆրոյդական ուսմունքը ասես ակամայից արժանին է հատուցում և՛ պատրանքի ուժին, և՛ բարոյական գիտակցությանը: Ֆրոյդը թույլ է, երբ առաջնային կամ վերջնական հիմնավորվածության մի խնդիր է առաջադրում, բայց նա ուժեղ է, երբ առաջադրում ու լուծում է փաստական որևէ խնդիր: Ֆրոյդական ուսմունքն ու բուժական մեթոդը մարդու մեջ ենթադրում են արդյունավետ բարոյական գիտակցություն. որքան էլ Ֆրոյդը նոր բառ հնարի ու այն կոչի գրաքննություն, միևնույն է, դրանով հոգեվերլուծությունը ավելի է շեշտում դրա ուժը. ինքը՝ անգիտակցականը, բնական մի բան չէ, այն գրաքննության (իմա՝ մեկնաբանության.- Անդին) արդյունք է. եթե շատ բաներ չճանաչված են մնում, պատճառը գրաքննությունն է, որը դրանք ընկղմում է մթության մեջ, որպեսզի մեզ դրանցից ավելի լավ պաշտպանի՝ չկարողանալով ոչնչացնել, քանզի ոչինչ չի կորչում. այն թաքցնում է չարիքը, երբեմն անհաջող կերպով փորձելով վնասազերծել: Բարոյական գիտակցությունն ուրեմն պարտականության այն ընդունակությունը չէ, որն ակադեմիական հոգեբաններն իջեցնում են երկնքից՝ խղճի դեպքերը քննելիս: Այն ներկա է ամենուրեք: Անգամ, երբ բանականությունը լռում է, երբ կամային եռանդուժը թուլանում է, գրաքննությունը, բարոյական գիտակցությունը միայն կիսով չափ են քնում: Երազի մեջ էլ սերեր կան, որոնք չեն համարձակվում իրենց անունը հայտնել, քանզի վախենում են. ամենաաանպարկեշտ երազի մեջ անգամ պարկեշտություն կա. (այս կինը երևակայում է, թե խեղդում է իր սպիտակ շնիկին, քանզի չի ուզում ինքն իրեն խոստովանել, որ ցանկացել է խեղդել իր խորթ քրոջը): Ես քնած եմ, բայց իմ խիղճը արթուն է, և ցանկությունը, որը դատապարտվել է նրա կողմից, կարող է իրականանալ միայն հանելուկների ձևով: Երազների խորհրդանշայնությունը, որը ֆրոյդական հնարամտության նվաճումն է, կամայական մի բան չէ. այն ապացուցում է, որ ճկուն բանականությունը, որը ճարպիկ է թեմաներ խտացնելու, սերերն ու ատելությունները տեղափոխելու, պատկերներին ու իրավիճակներին լարվածություն հաղորդելու մեջ, գործում է երազում՝ ծառայելով գրաքննությանը: Երազի անգամ անհեթեթության մեջ ի հայտ է գալիս գիտակցության իշխանությունը. իմ բավարարված ու միաժամանակ խաբված ցանկությունը ինձ վրա գործում է երկիմաստության, անճշմարտանման ճշմարտության մի հետաքրքիր տպավորություն: Ասես գրաքննող գիտակցության մեջ լինի մի զվարճացող հեգնանք. քո ցանկությունները դու կարող ես բավարարել միայն պատրանքների ու խաբեության ձևով: Բարոյական գիտակցությունը դառնում է մի տեսակ գեղարվեստական գիտակցություն: Այդպես էլ արթուն մարդկությունն է տրվում իր խենթությունների, իր արատների ու կրքերի թատրոնին, դրանք անվնաս դարձնելու նպատակով ծպտում գեղեցկությամբ ու երևակայությամբ, իսկ բնազդների գազանաբարոյությունը՝ պատումի հնությամբ ու խոսքի ռիթմով: Երջանիկ մի խաբեություն, որն արվեստի ու միաժամանակ երազի հայրն է: Առանց անողոք գրաքննության մարդը չէր լինի ոչ փիլիսոփա, ոչ արվեստագետ:

Վերջապես, եթե վատ ցանկությունը հաղթում է, և եթե, ի հեճուկս գրաքննության, այն իրականանում է, պարտված խիղճ-գիտակցությունը դեռևս կարող է վրեժ լուծել իր պարտության համար. այն ստեղծում է անձկության այն գլխապտույտը, որն հատուկ է մղձավանջներին, և որից ելնելով՝ մենք կարող ենք ասել, որ այն բարոյապես չեզոք չէ:

Մի՞թե այս հոգեբանությունը անսպասելի ու զարմանալի ձևով չի հաստատում քրիստոնեական վաղեմի այն կռահումը, թե չարը վախենում է լույսից: Մեղքը վախենում է դատվելուց. այն առաջ է շարժվում դիմակավորված, իր վախի միջոցով խոստովանելով, որ ինքը չեզոք մի գործողություն չէ, և որ իր մեջ աղոտ, հազիվ գիտակցված ձևով ապրում է ուրիշին վիրավորած լինելու սարսափը:

Նևրոզներն ու պսիխոզները, ինչպես և երազը, վկայում են բարոյական գրաքննության ամենուրեքության մասին: Քանզի մարդը երբեք ամբողջությամբ վստահ չէ իր գործողությունների մեջ՝ միշտ ենթակա լինելով խելագարության. և հոգեբանությունը շատ զառանցանքների գաղտնիքի մեջ հայտնաբերել է մարդու ինքնադատափետումը: Այդ ախտաբանական ժլատությունը գալիս է օրինական ժառանգին անարդարացիորեն իր իրավունքներից զրկելու վախից: Ով զանց է առնում իր խիղճը, դրանով այն անվնաս չի դարձնում: Եթե մարդը բարոյական էակ չլիներ, մտահոգ՝ ինքն իր համար, զառանցանքի այդ բոլոր չարքերը նրան չէին հետապնդի: Ինչքան ամբարտակն ավելի բարձրանա, այնքան հեղեղումն ավելի կործանարար կլինի: Եթե մարդն իր ներքին բարբարոսությունների դեմ այդքան պատնեշներ չկանգնեցներ, զառանցանքը նրան չէր սպառնա: Ֆրոյդի ինքնատիպությունն այն է, որ նա հոգեկան հիվանդությունները բացատրում է ոչ թե հասարակ կազմախոսական տկարություններով, այլ հոգեկան ուժերի այն բախումով, որոնք հնարավոր չէ հավասարակշռել, այդպիսով մարդու մեջ ցույց տալով այն հակասությունը, որն առաջանում ու սրվում է բարոյականության պահանջներով: Մի՞թե Ֆրոյդը չի ստեղծում մարդու դրամատիկական մի ըմբռնում, որը վերին աստիճանի մոտ է քրիստոնեական ըմբռնմանը:

Ֆրոյդն այնուհետև ցույց է տալիս, որ չարիքը միշտ պատժվում է. կա մի ներքին արդարադատություն, որն այնպես է անում, որ մարդը պատժում է ինքն իրեն, ասես մեղքը ինքն իր պատիժը լինի:

Մեղավորի համար՝ իրեն ծվատող բարոյական քաղցկեղը թաքցնելու դժվարության պատիժը. «Նա, ով լռում է լեզվով,- գրում է Ֆրոյդը,- շատախոսում է ձեռքերով»: Quid latet apparebit-ը, որն Ավետարանը դարձնում է մեղքի հավիտենական ու ահարկու պատիժ, ճշմարիտ է արդեն այս աշխարհում, ժամանակի և գիտակցության խավարի մեջ: Մոռանալու անհնարինության պատիժը: Անգիտակցականը աննկուն ու հավատարիմ ծառա է, ի հեճուկս մեր ինքնասիրության: Անցյալի ցավը թունավորում է գալիք օրերը:

Վերջապես այն պատիժ է, քանզի նևրոզներն ու պսիխոզները անկասելի մի արդարադատություն են իրականացնում: Բավական է հիշել հոգեվերլուծաբանների նշած բազմաթիվ օրինակները ուժգին զգացումների մասին, որոնք հիվանդագին փոխհատուցումներն են սկզբում ընդունված, հետո արտամղված մեղավոր զգացումների: Օրինակ՝ մայրը, որը թշնամաբար է ընդունել մայրական խոստումը, անգիտակցորեն ամոթ է զգում իր առաջին ներքին զգացումից՝ իր երեխայի առաջին ժպիտը տեսնելով. ու այդժամ, ինքն իր դեմ ծառանալով, նա դառնում է իրեն հետապնդող մտքերի զոհ, որոնք նրան կստիպեն անդադար վախենալ իր երեխայի առողջության ու կյանքի համար. նա չի կարողանալու իր միտքը շեղել հնարավոր դժբախտություններից՝ պատժվելով իր իսկ գորովանքի համար: Կամ՝ երբ ամուսինը դավաճանում է իր կնոջը և այդ պահին դա անկարևոր բան է համարում, բայց երբ կինը մեռնում է, նա ընկնում է պարանոյայի մեջ ու ինքն իրեն մեղադրում, թե ինքն է սպանել նրան: Անգիտակցականի ու գիտակցականի խաղի մեջ ասես արդարադատություն է իրականացվում:

Այդ պատիժն արտաքին մի բան չէ գործողության նկատմամբ, ինչպես հասարակական պատիժը. այն դրան ներհատուկ մի բան է, ուր ի հայտ է գալիս ինքն իր կողմից պատժված միտքը:

Վերջապես, պատիժ՝ անձկության մեջ, ուր պատժվում է խոստովանության հանդեպ վախը. չխոստովանած սխալն է, որ անձկություն է ծնում. մի տեսակ հոգու թունավորում է դա (որն այնքան լավ է նկարագրել Մաքս Շելերը իր ոխակալության հոգեբանության մեջ). հոգեվերլուծական բուժումը դարմանում է, երբ տեղի է ունենում գիտակցում, ասես հաստատելով քրիստոնեական բարոյականության այս երկու գաղափարները՝ ներքին լուսավորվածության արժեքն ու խոստովանանքի իմաստությունը:

Ֆրոյդական հոռետեսության մեջ անգամ ուրվագծվում են քրիստոնեական ավանդության մի քանի դրույթներ: Հենց որ հանենք քաղաքավարության դիմակները, ի՞նչ կմնա մարդուց քրիստոնեական խոստովանահոր կամ հոգեվերլուծողի համար. վախեցած ու սեռապես մտահոգված կենդանի:

Եթե սեռականության ուժը փաստ է, ինչո՞ւ վախենալ ճշմարտությունից, եթե անգամ այն նվաստացուցիչ է: Յուրաքանչյուր ջատագովական գրականություն հիմնվում է անմաքրության մեր փորձի և մաքրամաքուր երկնքի միջև առկա հակասության վրա: Մոնտենի երկերը սարսափեցնուն էին բարեմիտ մտածողներին, իսկ Պասկալն իր բարեկեցությունը փնտրում էր ամենաանմաքուր տեղերում:

Մարմնի գայթակղությունները հաղթահարելու համար նախ պետք է իմանալ դրանց ներքին կառուցվածքը: Դաստիարակները պիտի զգուշացվեն բոլոր այն շեղումների մասին, որոնց ենթարկվում է սեռական բնազդն իր զարգացման ընթացքում՝ հետագա հավասարակշռությունը պահպանելու համար: Նրանք պիտի զգուշացվեն նաև այն լուրջ հետևանքների մասին, որ կարող է ունենալ չափազանց երկարաձգված սեռական անտեղյակությունը (պատանիների բոլոր այդ պատմությունները վերար-տադրության հանելուկի մասին, և որոնք խռովելու են նրանց միտքը հասուն տա-րիքում): Պետք է, ի վերջո, տեղյակ լինել սրտի կյանքի և զգացմունքների կյանքի տարբաժանման մասին, որը բոլոր դեռահասների սովորական դարձած փորձությունն է: Ինքնատիրապետման տեխնիկան նույնպես կարող է փոփոխվել ֆրոյդական գաղափարների օգնությամբ. երբ գայթակղությունը սևեռուն գաղափարի ձև է ընդունում, իզուր ու բարոյապես անօգուտ բան է ձեռնամարտի բռնվելը. ներքին լուսավորվածության ճիգը, որը մոռացված հիշողության մեջ բացահայտում է սևեռուն մտքի պատճառը, ավելի արդյունավետ է, քան կամքի բոլոր գերլարումները: Սեռականության այդ բնագավառում լուսավորյալ հոռետեսությունը մի՞թե ավելին չարժե և մի՞թե ավելի բարերար չէ, քան ձևական լավատեսությունն ու անտեղյակությունը:

Ֆրոյդականությունը հոռետեսական է նաև, երբ բացահայտում է գիտակցությունը ծպտելու արվեստը: Նվաստացուցիչ բանը թաքցնելու այդ ինքնաբերական հնարամտությունը, ինչպես տեսանք, վկայում է գրաքննության ուժի մասին. բայց այն ցույց է տալիս է նաև, թե ինչպես է միտքը տրվում խաբեությանը. Omnis homo mendax: Եվս մի քրիստոնեական ներըմբռնողականություն, որն հաստատվում է հոգեվերլուծության կողմից: Մեղքը լոկ հստակ գործողություն չէ, այն կարող է լինել ներքին խաբեության այն մթնոլորտում, որը Ֆրոյդը նկարագրում է առանց որևէ բարոյախոսական մտահոգության: Խաբեություն երազի մեջ, որը դիմակ է ցանկանում (ֆիզիկական մաքրության մտահոգությունը թաքցնում է մի հին խղճի խայթ, որը չի ուզում մեռնել), խաբեություն՝ ախտաբանական ատելության մեջ, որը վկայում է մեղավոր սիրո մասին: Գիտակցությունը չի ուզում ճանաչել ո՛չ գրաքննության խստությունը, ո՛չ կենդանական ցանկության սարսափը՝ այդ բախումից խույս տալու համար. նա երևակայական, երազային ու սովորութային ինչ-որ ֆանտազիա է հնարում: Մենք ես ենք անվանում այդ խաբող փոխզիջումների ամբողջությունը (այդ կերպ դեռահասը վերափոխում է իր սադիստական բնազդը):

Ֆրոյդական ուսմունքը հոռետեսական է, վերջապես, իր անվերապահ դետերմինիստական կեցվածքով. միտքը ուժերի բախում է, դրանցից ամենաուժեղը, անշուշտ, հաղթող է դուրս գալիս: Ինչպե՞ս քրիստոնյան կարող է այստեղ զարմանալ. օգոստինոսյան ողջ ավանդույթը մի՞թե չէր համարում, որ հաճույքին միտվածությունը, որը մեղքի աղբյուրն է, մեղավոր մարդու կանխորոշվածությունն է առ չարիք: Եվ նա, ով չգիտե, թե ինչ է Վերին Օգնությունը, արդյոք կիրքը չպիտի՞ համարի աներկբայորեն որոշիչ մի բան:

Այդ հոռետեսական մթնոլորտը ֆրոյդական հոգեբանությանը մի անորոշ մեծություն չի՞ հաղորդում արդյոք, որը քրիստոնեական գիտակցության համար ավելի ընդունելի է, քան ակադեմիական հոգեբանությունների լավատեսությունը: Այլևս չկա տափակության վտանգ, լոկ պաթետիկան է մնում:

Վերջապես, ֆրոյդական ուսմունքը, որ սովորաբար նյութապաշտական են համարում, իրականում ավելի ոգեպաշտական է, քան շատ բժշկական ու համալսարանական հոգեբանություններ. այն չի բացատրում չարիքը կազմախոսական պատճառներով. մտքի կենսագործունեությունը այն չի դարձնում մարմնի կենսագործունեության մի արտառոց երևույթ: Հոգեվերլուծության համար մտքի հիվանդությունների պատճառագիտությունը հոգևոր կարգի է. հոգեկան խանգարումը լոկ հոգեկան պատճառներ կարող է ունենալ. բուժումը, որը նա առաջադրում է, հոգեբանական է: Այսինքն՝ պետք է հաստատել, որ միտքը սկզբնական ուժ է, նյութից անկախ: Բացի դրանից, անգիտակցականի ու հիշողության ֆրոյդական ուսմունքը ենթադրում է հոգևոր բնույթի դրույթներ: Ուրեմն, իր սխալների համար մարդը պատասխանատու չպիտի համարի իր մարմնի ախտաբանությունը կամ իր նյարդային համակարգի վատ կազմակերպվածքը, կամ էլ իր անորոշ կազմախոսական ժառանգականությունը. նա պետք է պատասխանատու համարի իր հոգևոր ոլորտը:

Մարդու դրաման իր և իր մարմնի միջև պայքարի մեջ չէ, այլ մարդկային մտքի՝ ինքն իր հետ բախման մեջ: Ի՜նչ հսկայական առաջընթաց է սա Ռիբոյի և անգամ Ժանեի համեմատությամբ. ի՜նչ անսպասելի փաստարկ՝ հօգուտ մարդկային արժանապատվության. կենդանին չգիտե ցանկությունների մրցակցություն, բնազդների պատերազմ. նա ինքնաբերաբար գնում է դեպի իր նպատակը. մարդը պիտի կայանա՝ անցնելով հակասությունների միջով: Նա, ինչպես Նիցշեն էր ասում, հիվանդ է ինքն իրենով: Այդ ողբերգական ճակատագիրը արդյոք մարդուն չի՞ դնում կենդանական աստիճանակարգությունից դուրս: Այդ խորհրդածություններն ընդգծվում են հոգեվերլուծության ամենադրական տվյալների մեջ: Այն հոգեբանությունը, որը տեսնում է միայն չարի ու բարու պայքար, ավելի մոտ է իրականությանը, քան վարքի հոգեբանության տափակությունները կամ սուբյեկտիվ հոգեբանության գրական բոլոր խորամանկությունները: Ողբերգականի այդ զգացումը, որը մեղքի սպառնալիքը ներմուծում է մարդկային կյանքի մեջ, Ֆրոյդը հայտնաբերում է ասես բնականորեն: Եվ ո՞վ կարող է մետաֆիզիկական նախապաշարմունքների մեջ մեղադրել ծանակելու սիրահար, առարկություն չընդունող և ագնոստիկ մտածողության տեր այդ բժշկին:

 

 

Ֆրոյդական բանապաշտությունը, ընդունակ չլինելով նվազեցնելու սխալի պաթետիկան, ոչնչացնում է մեղքի իմաստը:

 

Ֆրոյդականությունը, ասես ակամայից, տալիս է մարդկայինի պաթետիկայի զգացումը, որի հանդեպ կրոնական գիտակցությունը, ի տարբերություն դրապաշտական մտքի, անտարբեր չէ: Ինչքան էլ գիտնական-մեկնաբանները որոշիչ հիմքեր գտնեն՝ այն հանգեցնելու անգիտակցականի հետազոտման բարոյապես չեզոք տեխնիկայի, միևնույն է, ֆրոյդականության մեջ մնում է անկման ու ճակատագրայնության մթնոլորտ: Սա ցույց է տալիս, որ ֆրոյդականությունը բնավ ճապաղ մի ուսմունք չէ, և նրա ու վարքի «տափակ» հոգեբանությունների ու գիտակցության հոսքի միջև առկա է սկզբունքային տարբերություն: Վերջինս բացատրում է նաև դրա աղերսները քրիստոնեական մի որոշակի հոռետեսության հետ, որը մենք նշեցինք, և որը հիասթափվում է մարդուց միայն այնքանով, որքանով ավելի շատ է հույս կապում Վերին Օգնության հետ: Ֆրոյդականությունը, որն ամեն ինչ բացատրում է, կկարողանա՞ր բացատրել ինքն իրեն՝ իր համար, ուզում եմ ասել՝ ինքն իրեն հաշիվ տալու համար այն ճնշող շեշտադրության մասին, որն առկա է իր ամենապայծառատես ու ամենաանխռով վերլուծությունների մեջ:

Անօգուտ մտավարժա՞նք: Ո՛չ. իրականում մենք խնդրի բուն կենտրոնում ենք. ինչո՞ւ ֆրոյդականությունը չի հրաժարվում պաթետիկայից, մինչ ամենուրեք հավակնում է նվազեցնել այն: Մի օրինակը բավական է՝ ցույց տալու համար, որ անգամ այն ժամանակ, երբ ֆրոյդական բացատրությունը դառնում է իսկապես ծիծաղելի, այն չի կարողանում սակայն ողբերգականի տպավորություն չթողնել: Ֆրոյդը հավակնում է բարոյական գիտակցության ծագումը գտնել նախնադարյան հորդայի կողմից հոր սպանության մեջ. պարտադրանքի ուժը, գրաքննության խստությունը, վերջին հաշվով, իբր ծագում են այդ հարատևող վատ հիշողությունից, որը մարդ տեսակի ամենահին հիշողությունն է և արմատախիլ չի եղել հանրույթի գիտակցությունից: Բայց այս ծիծաղելի բացատրությունը մի տարօրինակ տհաճ զգացողություն է ծնում: Բարու և չարի օրենքը՝ մարդկության խռովքն ու հենարանը, միաժամանակ իբր ծագում է մի խղճի խայթից, որը վաղուց ի վեր մոռացվել է, բայց շարունակում է իր ազդեցությունը գործել: Ինչպես Շեքսպիրի ու Էսքիլեսի դրամաներում սպանված հայրը շարունակում է անհանգստացնել ապրողներին ու կշարունակի անհանգստացնել մինչև աշխարհի վերջը: Անգամ գտնելով պատրանքի ծագումը, որի պատճառով բնազդը արյունալի հաշմման է ենթարկվում, մի՞թե մարդը պիտի շարունակեր հավատալ դրան: Արդյոք հնարավո՞ր է հասկանալ նման խղճի խայթի անսահման զորությունը: Ինչպե՞ս չմտածել անեծքի մասին և ինչպե՞ս զարմանալի չհամարել ինչ-որ զուգորդության սևեռունությունը, որը սխալը սերնդեսերունդ կապում է հոր կամ աստծո մահվան հետ: Ֆրոյդը հավակնում է մարդու ներքին կյանքից դուրս մղելու ամեն մի առեղծված ու դրանով ավելի է թանձրացնում մթությունն ու խավարը:

Նա, ով կփորձի կիրառել Ֆրոյդի հոգեվերլուծությունը, պիտի անչափ զարմանա անտիկ աշխարհի հանդեպ դրա հիմնադրի հետաքրքրությամբ: Բայց այդ նախընտրությունն ունի իր բացատրությունը: Ֆրոյդը հասկանում է ինքնակամորեն բանապաշտ և ակամա պաթետիկ այն միտքը, որը հին հունական ոգու անբաժանելի մասն է կազմում, այն է՝ աշխարհում ամենուր նշաններ են. անողոք ու արդարամիտ Nemesis-ը, որը ճնշում է գործադրում մարդկային պատմության վրա, ուր աստվածներն իրենք գտնվում են ճակատագրի հայեցողության տակ, ուր իմաստության հեգնանքն անգամ վատ է թաքցնում նախնադարյան սարսափները: Այս բոլորն առկա են Ֆրոյդի ուսմունքի մեջ: Այս հոգեբանն ավելի շատ ճշմարտություն է գտնում անտիկ առասպելների մեջ, քան գաղափարապաշտ փիլիսոփաների դիալեկտիկաներում, որոնց ինքը քամահրանքով չի անդրադառնում: Ֆրոյդի Libido-ն Պլատոնի Eros-ն է, որը ճարպկորեն խաբում է ու հնարում. այն մեկ կախարդ է, մեկ՝ իմաստակ, մեկ՝ փիլիսոփա. մեր մեջ առաջին ճակատագրայնությունը մշտապես անհագուրդ և մշտապես ծպտվող Eros-ն է: Ֆրոյդի համար հույն Էդիպոսը մարդու սեռականության մեծ դրամայի առաջին օրինակն է: Ինչպե՞ս բացատրել անտիկ խորհրդանիշների հանդեպ Ֆրոյդի այդ հակումը, եթե ոչ ընդհանուր Weltanschauung-ով:

Հներն ամենուր նշաններ էին տեսնում, ու երբ սկսում էին դատողություններ անել, այդ համընդհանուր խորհրդանշայնությունը նրանք բացատրում էին աշխարհի միասնականությամբ, ինչպես որ անում էին ստոիկները, որոնք նույնպես հավատում էին նախանշաններին ու երազներին: Ամեն ինչ կարևոր է և լի խոստումներով ու սպառնալիքներով, անգամ զոհաբերումների փորոտիքը կամ Պիթիայի անկապ խոսքերը: Սա մի տեսակ սրբազան վախ է աշխարհի հանդեպ, և այդ վախի տեղափոխումը Ֆրոյդի ուսմունքի մեջ ակնհայտ է: Ֆրոյդը չէր բազմապատկի գիտակցության հանելուկները, եթե շարժվեր գիտնականի սառն ու անկողմնակալ հետաքրքրասիրությամբ: Նա օժտված է իրերի գաղտնիքների մեջ թափանցելու ներըմբռնողականությամբ, որը սակայն իր դրապաշտական միտքը խիստ բնագիտականացրել է: Նշանի իմաստը չի կարող հանգեցվել պատճառականության հարաբերության պարզ կանխազգացման. խորհրդանիշը համակարգային է: Ու Ֆրոյդը, ինչպես և անտիկ գիտակցությունը, առեղծվածը իջեցնում է հանելուկի մակարդակի, անգամ վերածում ռեբուսի. նախանշանները մեկնաբանելու արվեստը ի չիք է դարձնում կանխազգայվող առեղծվածները: Ֆրոյդականությունը մտքի անճանաչելիության առջև «սարսափը» վերացնելու մի ճիգ է, և այն ավելի ծանրակշիռ է, քան բոլոր ակադեմիական հոգեբանությունները միասին վերցրած, քանզի երբեք մինչև վերջ հաջողության չի հասնում իր այդ ճիգի մեջ:

Անտիկ աշխարհին տիրում է կույր ու պայծառատես Արդարադատությունը, որը երբեմն Nemesis է կոչվում: Նա է Էլեկտրային ու Օրեստեսին դատապարտում սպանելու Կլիթեմնեստրային, իսկ Էդիպոսին՝ հավիտենական խավարի ու աքսորի: Այն փոխհատուցման ու հավասարակշռության Արդարադատություն է. սպանությունը պահանջում է սպանություն, չափը չպահպանելը՝ նվաստացում. ամեն ինչ հավասարակշռվում է ճշգրիտ նժարների վրա, ոչ ոք չի կարող խույս տալ իր ճակատագրից:

Ֆրոյդականության ներքին արդարադատությունը նման է այդ անարդար արդարադատությանը. վաղ պատանեկության սեռական սխալը մի ծանր զառանցանքով պիտի մթագնի չափազանց լավ կարգավորված, չափազանց բարեկեցիկ կյանքը. ներելի մի սխալն էլ բավական է, որպեսզի մեր գիշերը լցվի վատ երազներով: Ֆրոյդական Nemesis-ը, ինչպես և անտիկ Nemesis-ը, ոչինչ չի մոռանում, այն համբերությամբ սպասում է հատուցման պահին. միշտ պետք է վճարել, երբեմն՝ սեփական բանականությամբ: Աշխարհը, ուր ճակատագիրն է իշխում, ուր չարիքներն հավասարակշռվում են չարիքներով, չի կարող լինել տափակ՝ առանց խորության: Բայց այն մարդուն դարձնում է որսը մի օրենքի, որն ավելի ուժեղ է, քան մարդը. վերջինս, որը դատապարտված է սխալի ու հատուցման, չգիտի բարոյական գիտակցություն ու փրկություն:

Այդժամ մենք ավելի լավ ենք հասկանում այն ողբերգական անհեթեթությունը, որը դարանակալում է ֆրոյդականության մարդուն. արվեստի բոլոր նրբություններն ու մտածողության բարդությունները գալիս են բնազդների ու գրաքննության բախումից. գրաքննությունն էլ մի այլ բնազդ է, բայց պակաս վայրի: Այդ բախումից ծնվում է գիտակցության լույսը, ինչպես կայծը՝ երկու հակադիր էլեկտրական հոսանքների բախումից. մարդն ավելի թույլ է, քան բոլոր այն խնդիրները, որոնք ծագում են իր մեջ որպես բնական ուժեր. նա կորչում է դիմակների այդ խաղի մեջ. նա կենդանուց տարբերվում է միայն նրանով, որ ավելի ցած է իջնում, քան կենդանին: Ի՞նչ է նշանակում այդ հակամարտությունը, որը կարող է հաղթահարվել լոկ խաբուսիկ փոխզիջմամբ կամ վերաճել խելագարության: Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում արարչագործության վերին աստիճանին գտնվող այդ կենդանին, որը հիվանդ է ինքն իրենով: Գիտական բացատրությունը միայն   կարող է վեր հանել այդ անհեթեթության սարսափը: Համլետը նախընտրում է չլինել, քանզի ինքն իրեն չի հասկանում:

Խուսափել իր «սարսափից»՝ ինքն իրեն գիտականորեն բացատրելով: Մենք հենց նոր ցույց տվեցինք այնպիսի մի ձեռնարկի անհնարինությունը, որը գիտակցության մեջ փաստը խստորեն շաղկապում է փաստի հետ, երբ ցանկացած նշան դիտարկվում է որպես անհայտ պատճառի հետևանք, ու կամքի պատասխանատվությունը անհետանում է անցյալի ու անգիտակցականի ամենազորության առջև: Ուրեմն, մարդու համար չկա ոչ մի մեղք, ոչ մի վախ: Այդպիսով, իրերի մաթեմատիկական բացատրությունը դուրս մղեց աշխարհի հանդեպ երկյուղալի ակնածանքը:

Այստեղ է, որ պետք է խոսել ֆրոյդականության նյութապաշտության մասին, քանզի ներքին աշխարհը կառավարվում է օրենքներով. այդ պահից ի վեր անձնավորությունը ընկրկում է: Անձի ինքնությունը փրկելու համար բավական չէ ցույց տալ, որ ներկան անցյալի տրամաբանության մեջ է: Անշուշտ, գիտակցության մեջ կա պատճառականություն, բայց դա լոկ մեխանիկական պատճառականություն չէ, որով բացատրվում է ներկան: Կա նաև ապագայի կանչ, ձգտում առ ավարտ: Ֆրոյդականության մարդը փակ մարդ է, քանզի չգիտե այնկողմնայինի հնարավորություն, ազատագրում՝ իդեալի գաղափարի միջոցով, որն ավելի իրական է, քան իրականը, քանզի այն Աստծո գաղափարն է: Այդժամ մենք հասկանում ենք այդ ամեն ինչից ուժեղ Nemesis-ի զորությունը, որը ֆրոյդական աշխարհը դարձնում է ճակատագրապաշտության աշխարհ, ուր բոլոր նշանները ճակատագրի նշաններ են: Մենք հասկանում ենք, թե ինչու մեղքի գաղափարն անգամ հասկանալի իմաստ չի կարող ունենալ այնտեղ, և սակայն այն թողնում է մեղքի աշխարհ լինելու տպավորություն: Եթե մարդկանց արարքներն անխուսափելի են՝ չկա մեղք, սակայն կա առաջ գնալուց հրաժարվելու, ներկան ինչպես որ կա ընդունելու մեղք. հուսահատությունը ամենամեծ մեղքերից չէր լինի, եթե ամենափոքր մեղքի մեջ անգամ չլիներ որոշակի հուսահատություն: Իրերի ներկա դրության հետ հաշտվելն ու նպատակի բացակայության հուսահատությունը չեն կարող մեղքի տպավորություն չթողնել: Նպատակայնության օրենքները, որոնք ամեն էակի կապում են իր կոչմանը, ֆրոյդականությունը շարունակ զանց է առնում: Այդժամ մենք հայտնվում ենք eadem omnia semper հնադարյան շրջապտույտի մեջ, այդ ավելի դժոխային դժոխքի մեջ, քան քրիստոնեական դժոխքն է:

Սակայն եթե մարդը բացատրվի ոչ թե անցյալի ճնշող բեռի միջոցով, այլ ապագայի կամ հավերժության կանչով, եթե հակասությունները, որոնք ինքը գտնում է իր մեջ, հարցեր են՝ ուղղված իր հանճարին, կամ փորձություններ՝ վասն իր հերոսականության, ապա նա անմիջապես ազատագրվում է ճակատագրից, և փրկությունը դառնում է հնարավոր:

Ուրեմն, մարդու մասին ֆրոյդական տեսության մեջ անշարժություն կա, որը խորթ է անսահմանության գաղափարին, արարված էակի շարժունությանը: «Երազը,- կասեր Ֆրոյդը,- այն բանի նշանն է, ինչ ես եմ»: Իսկ այն, ինչ ես կկարողանայի լինե՞լ, ինչին ես կոչվա՞ծ եմ, մի՞թե ավելի կարևոր չէ, քան այն, թե ինչ եմ ես: Այստեղ պարզորոշ երևում է ֆրոյդական խորհրդապաշտության արհեստականությունը (իսկ հոգեբանական սխալը ամբողջություն է կազմում բարոյական սխալի հետ): Այն գիտակցության բոլոր վիճակները դնում է մեկ հարթության վրա, քանզի դրանք որպես փաստեր է դիտում: Արդ, արդյոք երազը գոյություն ունի նո՞ւյն կերպ, ինչ հստակ գաղափարը: Ավելի ճշգրիտ՝ արդյոք հնարավո՞ր է երազի պատմությունը երազից անջատել: Մի՞թե երազը իր ձևը չի ստանում քնից զարթնած մարդու պատմածի մեջ: Ես կարիք ունեմ նորից մտածելու, վերապրելու իմ երազը, որպեսզի այն դարձնեմ, այսպես ասած, իմը: Երազը մի քաոս է, որը ենթարկվում է հնարավոր բազմաթիվ մեկնաբանությունների, քանզի մտքի յուրաքանչյուր ստորին ձև գոյություն ունի լոկ բարձրագույն ձևերի համար: Այնպիսի դատողունակ էակի մեջ, ինչպիսին մարդն է, կարո՞ղ են լինել զուտ ինքնաբերականության պահեր: Հավակնել երազն ըմբռնել որևէ բանական մոտեցումից դուրս՝ ավելի խենթ գաղափարապաշտության մի փորձ չէ՞ արդյոք, քան բոլոր կարտեզիականություններն ու կանտականությունները: Երազի մի պատկեր դարձնել ճակատագրի գաղտնիքը բացահայտող փաստ՝ չի՞ նշանակում արդյոք շփոթել մտքի կենսագործունեության տարբեր կարգերը: Հաստատ որոշումը, պարզ հնարամտությունն ավելի շատ են ասում մարդու մասին, քան նրա գիշերային ցնորատեսիլքները: Միշտ պետք է հաղթահարել գաղափարապաշտ այն նախապաշարմունքը, թե երազի նույնիսկ տպավորությունն ավելի ճշմարիտ է, ավելի բանական է, քան սեփական անձի առարկայական արտահայտությունը, կամքի արարումն ու գործողությունը: Ուր առկա են ներգրավվածություն ու զգոնություն՝ անձնավորությունն այնտեղ է: Իմաստուն կույսերը երբեմն դառնում են խենթ կույսեր՝ իրենց երազների մեջ, բայց նրանք զգուշանում են իրենց երազներին չափից ավելի հավատ ընծայելու խենթությունից:

Եթե ես ունեմ զգացական մտատանջություն, իմ երազներն անմիջապես ձեռք կբերեն զգացական շեշտադրություն. եթե մտատանջությունը փոխվի, երազների իմաստն էլ կփոխվի դրա հետ: Մահվան հանդեպ վախն այնքան երազներ կարող է բացատրել, ինչքան սեռական ցանկությունը. մանկական խաղ կլիներ մի ամբողջ խորհրդանշական համակարգ ստեղծել այն պատկերների համար, որոնք Ֆրոյդն անվիճելիորեն սեռական է համարում, և որոնք ներկայացնում են մահվան կամ թաղման արարողություններ (մի թռուցիկ օրինակ. ինչո՞ւ ճամպրուկները, սկահակները չպիտի խորհրդանշեն գերեզման): Ո՞վ այդ տվյալներից չէր կառուցի մի հոգեբանություն, որը ցույց տար, թե մարդը մի կենդանի է, որը վախենում է իր ոչնչացումից, որին մշտապես հետապնդում է մահվան հանդեպ վախը, որ արվեստն ու երազը ինքնապաշտպանական բնազդի կողմից հնարամտորեն հորինված պատրանքներ են՝ մահվան անտանելի իրողությունը թաքցնելու համար:

Այստեղ կանխավարկածը փոխարինելի է մեկ այլ կանխավարկածով. երազը կարիք ունի մեկնաբանության, որը նրան պիտի կարգավորվածություն ու առարկայականություն հաղորդի, որ նրան պակասում են, և չթողնի, որ ընկնի մոռացության ու բացարձակ անգիտակցականության ոլորտը: Այդպես էլ երևակայությունը շտապում է ամպի մեջ տեսնել ինչ-որ կենդանու գլուխ՝ նախքան այն կցրվի: Այդտեղից է սկիզբ առնում արվեստը: Ֆրոյդյան շատ հրեշներ այլ ծագում չունեն: Մի մարդ, որն այդ աստիճանի շփոթում է պոեզիան ու ճշմարտությունը և դիմելով իր երազներին՝ ձգտում ճանաչել այն չար ուժերը, որոնք գտնվում են իր մեջ, նույնքան անմիտ է, որքան նա, ով հարցերով դիմում է Պիթիային: Երազի բացատրությունը հնարավոր չէ անջատել արժեքային դատողությունից. այն մարդուն լոկ մասամբ է ներգրավում. քրիստոնեական իրապաշտությունը պահանջում է մարդու մեջ տարբերել էականն ու պատահականը. եթե որոշ իմաստով անձը արտացոլվում է մի թափառող պատկերի մեջ, ապա դա անձն է՝ հանած իր շարժունությունը և լարվածությունը. երազը, ուրեմն, ստվերի ստվերն է, և քրիստոնեական իրապաշտությունը, որը միշտ տարբերել է արժեքի աստիճանն ու կեցության աստիճանը, պետք է մեզ հեռու պահի այդ կերպ երազներին մոտենալուց, որը պարտադրում է ինքնության հրաժարում և գիտակցության կորուստ: Երազների հանդեպ այդ ուշադրությունը իր անձի հանդեպ հիվանդագին ուշադրության նշան է, որը կարող է շատ նևրոզների ու պսիխոզների պատճառ դառնալ:

Որքա՜ն անհեթեթություններ ու արտառոց բաներ են անցնում մարդու երևակայությամբ մեկ ժամվա ընթացքում. ինչքա՜ն տարօրինակ, ծիծաղելի ու արգահատելի զուգորդություններ: Մեծ ուշադրություն դարձնել դրանց, դրանք դիտել որպես անձը նշանակող բաներ, դրանց մեջ փնտրել ես-ի ճշմարտությունը՝ նշանակում է կանգնեցնել գիտակցության մղումը, նշանակում է ինքդ քեզ վրա փակել կյանքի շրջանը, մի արատավոր շրջան, որի մեջ պարփակվածը զառանցում է: Պարանոյիկը հավատում է իր ասածներին. դա նույնն է թե կարծել, որ մեր բոլոր ինքնաբերական շարժումները իմաստ են արտահայտում. ձգտել ինքն իրեն բռնեցնել սեփական վրիպակների մեջ, լրտեսել ինքն իրեն սեփական սխալ քայլերի պահին՝ ասել է թե դառնալ սեփական Պիթիան, ու այդժամ ամբողջ աշխարհը՝ ներքին թե արտաքին, կսկսի երերալ: Կյանքի առաջմղումը, որը ենթադրում է որոշակի անուշադրություն ու մոռացկոտություն, լրջորեն վտանգվում է:

Ուշադրություն ընձեռել ոչ թե ինքդ քեզ, այլ քո կոչմանը. սա է մտքի առողջության ու բարոյական լիարժեքության գրավականը: Միայն բաց ու դեպի սեփական վերջը շարժվող հոգիներն են հավասարակշռված. նախնիների հանդեպ հեգնանքը շարժման մեջ գտնվող այդ հավասարակշռության պայմաններից մեկն է: Ֆրոյդականության մարդը չափազանց հուսահատորեն լուրջ է՝ հասկանալու համար հեգնանքի բարոյական արժեքը և իմանալու համար, որ կա քրիստոնեական հեգնանք չարիքի ու կրքի նկատմամբ, որը փրկության ազատարար ճշմարտության ապացույցն է:

Իրականում մենք ենք արարում բարոյական ճշմարտություն մեր կոչման հանդեպ հավատարմության շնորհիվ. այդ ճշմարտությունը լրիվ ավարտված չէ մեր մեջ: Ֆրոյդականության ամենալուրջ սխալն այն է, որ կարծում է, թե յուրաքանչյուրի ճշմարտությունը նրա գիտակցության մեջ թաղված է, ինչպես գանձը՝ դաշտի մեջ, ու արտաքին շերտը մի կողմ տանելով՝ մենք կկարողանանք այն հանել մակերես: Բայց այդ կերպ մենք կդառնայինք մեր ճշմարտության բանտարկյալները, ինչպես որ դասական ողբերգությունների հերոսն է դառնում իր բնավորության բանտարկյալը:

Թատրոնի հոգեբանություն է սա: Իրականում հավատարմությունն ու դավաճանությունը, աշխատանքը կամ ծուլությունը, զգացմունքայնությունն ու խստակեցությունը վերափոխում կամ ձևափոխում են մեր կեցությունը: Մեր մեջ նյութի ճկունություն և ձև ընդունելու մղում. սա է մեր գիտակցության ճշմարտությունը:

Պետք է ընտրել, և ընտրությունը հոգեբանական ու բարոյական է. կամ գիտակցության փաստերի հոգեբանություն, ուր փաստերը շաղկապված են իրար, ինչպես բնական իրողությունները, ու այդ դեպքում մենք դառնում ենք առարկաներ. մասնակի նպատակները, որոնց մենք հասել ենք, մենք ընդունում ենք որպես համընդհանուր նպատակներ. բայց մենք մեղքի նույն մթնոլորտի մեջ ենք գտնվում, երբ դադարում ենք այդ նույն ՙմեղք՚ բառին իմաստ հաղորդել: Եվ կամ մեր հոգեբանությունը պիտի լինի ոչ թե գիտակցության փաստերի հոգեբանություն, այլ գիտակցության մղումի հոգեբանություն, որը միակն է, որ թույլ է տալիս իմաստ հաղորդել Աստծո և հոգու միջև ընթացող երկխոսությանը, որն արտաքնապես կոչվում է բարոյական կյանք, իսկ իրականում՝ փրկություն:

Այժմ մենք կարող ենք առաջադրել գոյության ու անգիտակցականի բարոյական արժեքի միակ ու երկակի խնդիրը: Անգիտակցականը, իսկապես, անցյալի ծանրությունն է մեր մեջ, բայց ինչքան վտանգավոր բան է մեր մեջ մի անձ կառուցել, որն ավելի իրական է, քան մեր գիտակցական ես-ը, և որից մենք նույնքան բաժանված ենք, որքան մեր մերձավորի գիտակցությունից. եթե իմ մեջ կա մի թունավորված ակունք, որին ես կարող եմ հասնել լոկ բարդ տեխնիկական հնարքների միջոցով, արդյոք ես դրանով ինքս ինձ չե՞մ կորցնում: Ճիշտ է, որ եթե ես ազատ եմ, ապա կարող եմ տրվել իմ անցյալին, նմանակել ինքս ինձ, լինել լոկ արձագանքն այն բանի, ինչը եղել եմ, ֆրոյդականությունը դարձնել իմ կյանքի մասնավոր ճշմարտությունը. ու այդժամ գալիս է իմ երազներին դիմելու պահը:

Անշուշտ, անգիտակցականի մետաֆիզիկան դեռ պետք է կառուցել. սակայն կարելի է կռահել, որ մի վերջավոր էակ, որն ստիպված է չարքաշ կյանք վարել՝ ժամանակի ստվերի տակ կուտակելով և արկածախնդրական ուխտագնացության մեջ իր վերջը որոնելով, ինքն իրեն չի կարող ներհայել մի հայացքով ու բոլոր կողմերից. նա ինքն իրենից խույս է տալիս. բայց այդ անգիտակցականը լոկ անցյալի սպիներից ու մագիլներից չի կազմված. այն խոստում է, հնարավորություն, աղբյուր, եռանդուժ, որոնք թույլ պիտի տան կառուցելու այն սրբությունը, որն ուզում է ծնվել մեր մեջ: Անգիտակցական կա, որը մութ է, քանզի այն անցյալի ստվերն է, և կա մեկ այլ անգիտակցական, որն անվճռական է, քանզի այն վաղվա ուրվագիծն է. կա անգիտակցական, որը բանականության համար անթափանցելի է, քանզի կենդանականության մնացուկ է. և կա մեկ ուրիշը, որն անթափանցելի է՝ հենց չափից դուրս թափանցիկ լինելու պատճառով, քանզի այն խոստում ու աստվածային օգնություն է մեր մեջ: Քանի որ մարդը գտնվում է երկու աշխարհների սահմանագծին, այն, ինչ անվանում ենք անգիտակցական, երկիմաստ բան է (Ֆրոյդը կանխազգում է դա, երբ անգիտակցականի մեջ դնում է Այն-ի ու Գեր-եսի պայքարը), բայց այն չի կարող որոշիչ լինել. ինչպես որ հնարավորն է իրականի հարաբերությամբ, այդպես էլ անգիտակցականը իմաստ չունի առանց կամքի ու գիտակցող մտքի. այն նույնքան դեր ունի ճակատագրի կանխորոշման մեջ, ինչքան մարմարի զանգվածը՝ ապագա արձանը կերտելու համար: Մարդն իր ամբողջության մեջ հիմնականում անկատար էակ է, որն իր անցյալի հարցում անորոշության մեջ է և միտված է իր եզակի ու անձնական երջանկության կանչին: Սեփական անգիտակցականը քննելիս նա ավելի շատ չի հայտնաբերում իր ճշմարտությունը, քան Նարցիսը, որը դիմում էր աղբյուրի մեջ արտացոլված իր պատկերին: Գիտական մոգության մի տեսակ կա, որը կարողանում է ոգեկոչել լոկ դևերի. այն ծամածռություն է՝ դեմքի փոխարեն, քանզի որոնում է մարդուն անորոշի ու ստորինի մեջ: Այն, ինչն ավարտված չէ, միշտ ինչ-որ հրեշային բան ունի իր մեջ: Պարփակվել մեռած անցյալի պատկերների միջև, սեփական կյանքի հանդիսատեսը դառնալ՝ նշանակում է կորցնել կյանքը: Խղճի խայթը մեր մեջ սպանում է առաջ գնալու մեր մղումը՝ մեզ վերածելով կատարված գործողության հանդիսատեսի, միաժամանակ ոչնչացնելով մեր միտքն ու հոգին: Մակբեթն իր ձեռքերից չի մաքրի այդ բիծը: Հիշողության կողմից հիպնոսացված լինել՝ նշանակում է ցամաքեցնել բոլոր աղբյուրները: Մեղանչումը, ընդհակառակը, ազատագրության իմաստի մեջ է, քանզի այն վերստին բացում է ապագան և հանդիսատեսին դարձնում է գործող անձ:

Այսպիսով, մենք տեսնում ենք անգիտակցականի գաղափարի վտանգը, եթե այն մեզ բանտարկում է, եթե այն նշանակում է հրաժարում կամքից. այստեղ մենք մոտենում ենք մեր բանավեճի հանգուցակետին. ֆրոյդական մարդը մարդ է առանց կամքի (ու ինչպես չասենք, որ նա չի կարողացել, որովհետև այդպես է ուզել: Կամքի բացակայությունը կամքի ընտրություն է). արդյոք սա հետազոտողի կողմից կիրառվող մի պայմանականություն չէ՞, որը կուզենար լույս սփռել մարդկային հոգու խորքերի վրա՝ ուրիշներին թողնելով դրանց գագաթները լուսավորելու հոգսը: Ֆրոյդականությունը ասես մարդու կենդանականության ճշմարտություն լինի. և իբր բավական է դրան ավելացնել նաև հոգևոր կողմի հոգեբանությունը, որպեսզի ունենանք մարդու լիարժեք ճշմարտություն: Բայց սա դատապարտված փորձ է. մարդն ամբողջական էակ է, և անհնար է նրա ճշմարտությունը գտնել իր զգացմունքային ոլորտում, եթե բանականության ոլորտում սխալվում ես՝ գտնել պատկերի ճշմարտություն՝ չունենալով մտքի ճշմարտություն:

Կենդանին իր նպատակին հասնում է բնազդով. մարդու մեջ՝ ընդհակառակը, կա բնազդի ձախողում, և այդ փաստը բարոյական խորհրդածությանը ստիպում է գործել. բնազդը հասնում է մասնավոր նպատակների, իսկ մարդուն խոստացված է համընդհանուր նպատակ: Բնազդից բնական այդ հիասթափությունը ֆրոյդականությունը դատապարտված է չիմանալու, քանզի այն չգիտե մի կամքի մասին, որը լիարժեք երջանկության փնտրտուք ու խոստում է միաժամանակ: Բնազդների այդ վրիպումները, միտվածությունների պատերազմը, հաճույքների այդ մրցակցությունը, մարդու կեցության այդ բոլոր տվյալները, որոնց մեջ ֆրոյդականությունը խճճվում է, իմաստ ունեն այնքանով, որքանով մարդու մեջ առկա է միչև անսահմանություն ձգտող այն մղումը, որը մենք կամք ենք անվանում: Մեղքը քողազերծող բնազդի այդ անձկությունը ֆրոյդականությունը ի զորու չէ հասկանալու: Անհնար է հոգեբանություն կառուցել, եթե երջանկությունը շփոթում են հաճույքների հանրագումարի հետ, եթե բնազդը վերածվում է մարդու հիմնական գործունեության: Դա նշանակում է մտքի մեջ դնել հակասություն և ոչինչ:

Այստեղից էլ ֆրոյդականության մեջ ընդունելի մեթոդը դատապարտելի ուսմունքից տարբերելու անհնարինությունը: Ինչպե՞ս կարող է որևէ մեթոդ կիրառվել իրականության հանդեպ՝ առանց ուսմունքային դրույթների: Յուրաքանչյուր տեխնիկա, որի ուսումնասիրության առարկան մարդն է, իր առջև նպատակներ է դնում, և բարոյականությունն է այդ նպատակների դատավորը. ասել է թե հոգեվերլուծական մեթոդը աղերսներ ունի քրիստոնեական բարոյագիտության հետ և որ հոգեվերլուծական բուժական մեթոդը մի ամբողջ բարոյագիտություն է ենթադրում: Ինչպես որ քաղաքականության մեջ չկա բարոյապես չեզոք գործողության տեխնիկա, այնպես էլ հոգեբանության մեջ չի կարող զուտ տեխնիկա լինել: Բարոյական գիտակցությունը հոգեբանական գիտակցության նկատմամբ չի կարող ինչ-որ արտաքին իրողություն լինել: Այն բխում է հոգեբանական գիտակցության սահմանափակումից:

Ֆրոյդական վերլուծությունը ես-ի ճշմարտությունը որոնելն է՝ ինքն իրեն բացարձակ ինքնահոսի մատնելով, որ նշանակում է՝ կամային ճիգի ընդհատում և երևակայության լրիվ ազատություն. այդժամ ներքին հրեշները դուրս են գալիս ջրի երես, ու մենք հանկարծակիի ենք բերում ինքներս մեզ: Այդ կեղծ գիտական լեզվի մեջ ո՞վ չի կռահում իբր անկեղծության այդ սխալ բարոյականությունը, որի վնասակարության մասին նշում էր Ժակ Մարիտենը: Այդ կերպ մենք կենդանություն ենք հաղորդում դատապարտված հնարավորություններին, մենք ընտրում ենք, մինչ մեզ թվում է, թե չենք ընտրում: Ասես ինքներս մեր մասին դատողությունն ընդհատելով՝ մենք ավելի շատ ենք մենք, քան երբ հսկում ու կառավարում ենք մեր հոգեբանական զուգորդումներն ու մտքերը:

Այդ մեթոդի մեջ պարունակվում է մի ամբողջ փիլիսոփայություն. այն հասնում է մինչև այնտեղ, որ բարու և չարի տարբերակումը փոխարինում է բնականի ու արհեստականի տարբերակումով. կամքն ու բանականությունը իմ եսի համար նույնն են, ինչ հագուստը՝ մարմնի համար: Բայց ինչպես՞ կարելի է մարմնի ճշմարտությունը գտնել հագուստի մեջ: Այդպես հանձնվել ստորինին այն պատրվակով, թե գիտական կամ բանական ճանապարհով ես-ի ճշմարտությունն են որոնում, նշանակում է ծաղրանմանակել գիտակցության ինքնազննումն ու խոստովանությունը, որոնք արթուն ու զգոն գիտակցության սեփականությունն են և ցույց են տալիս, որ ինքն իրեն որոնել՝ նշանակում է որոնել իր կոչումը բանականության ու կամքի միջոցով:

Ֆրոյդական ուսմունքի սխալը նրա բանապաշտության ու դրապաշտության (պոզիտիվիզմ) մեջ է: Նրա դրապաշտությունը մարդուն վերածում է (համարձակվենք մեջբերել Վինյիի բառերը) ՙլռակյաց ու մշտապես սպառնալիքի ենթարկված էակի՚: Լռակյաց, քանի որ անգիտակցականի խավարում նա թաքցնում է իր կյանքի ցավագին գաղտնիքը, և մշտական սպառնալիքի տակ, քանզի նրա մեջ բնազդների հավասարակշռությունը խախուտ վիճակում է՝ անընդհատ ենթարկված արտամղվածի հետ գալու կամայականությանը: Ֆրոյդականությունը չի տեսնում, որ կամքի կայունությունը այն նպատակի մեջ է, որը առաջադրված է իրեն՝ կամքին, և որին այն դեռևս չի հասել: Իմ կատարելությունն ավելի իրական է, քան իմ անցյալը, ավելի իրական, քան այն, ինչ ես իրագործել եմ մինչ հիմա: Առանց անձի այդ մետաֆիզիկայի ու նրա կոչման հնարավոր չէ ո՛չ հոգեբանություն, ո՛չ էլ բարոյականություն: Վերջապես, ֆրոյդականությունը մի բանապաշտություն է, որը փորձում է մարդկային գիտակցությունից վերառնել ամեն մի խորհրդավորություն. լոկ օրենքներ են գործում, որոնք միմյանց կապվում են փաստերով. սա նշանակում է ոչնչացնել ամեն մի ազատություն:

Եվ սակայն, ճակատագրականությունը, որին նա ստորադասում է մարդու աշխարհը, մի խորհրդավոր այլասերման տպավորություն է թողնում: Ֆրոյդականությունը խիստ համակարգված ու նուրբ մի փորձ է մարդկային սրտի գաղտնիքները բացահայտելու համար. ինչպե՞ս է նա դա անելու, քանզի մեր հաճույքի ծարավի ու մահվան հանդեպ մեր վախի մեջ նա չի կարողանում տեսնել Աստծո ցանկությունն ու սարսափը, որն սպասում է մեզ մեր ճակատագրի վերջում:

  1. «Հոգեվերլուծական մեթոդն ու ֆրոյդյան ուսմունքը» /R.Dalbiez/:Ֆրոյդի մասին որևէ ուսումնասիրություն սնվում է այս աշխատությունից, եթե անգամ չի բաժանում ո՛չ նրա գաղափարները, ո՛չ էլ եզրակացությունները:

 

 

Ֆրանսերենից թարգմանեց Գառնիկ Մելքոնյանը

 

Անդին 1 և 2, 2016

 

 

Share

Կարծիքներ

կարծիք