Աստծո խոսքի Տերյանը

DSC0859Երևանյան մեր թաղամասի (Մերգելյան ինստիտուտի դիմացի տարածք) շենքերից մեկի պատի տակ նստում էր միջահասակ, միջին տարիքի մի տարօրինակ մարդ՝ կատվի ընկերակցությամբ: Անունը Սամվել էր: Նա մուրացիկ էր: Հարցրի՝ այս կատուն հետդ տուն է՞լ է գալիս: Ասաց՝ ոչ, երեկոյան բաժանվում ենք, ինքը իր տեղն ունի, գնում է, առավոտյան գալիս, միանում է ինձ:

Օրը մի բան ձեռքին ուներ, կարդում էր, հարցրի՝ Տերյան սիրո՞ւմ ես: Սամվելը զարմացած պատասխանեց. «Կա՞ մարդ, որ Տերյան չի սիրում»:

Ինչ որ Տերյանը գրում է, ասում մեկին, վերաբերելու է գրեթե ամեն մարդու. «Երբ կհոգնես, կգազազես աշխարհից, // Դարձի՜ր ինձ մոտ, վերադարձի՜ր դու նորից»: Կանչը հենց այնպես չէ. «Գուցե ես լամ բախտիդ համար, իմ անգին»:

Տերյանը ֆիզիկապես բացակա է, բայց հոգին շարունակում է տառապել. «Մեկը իմ հոգին տանջում է համառ»: Դեռևս 1907ին ասած խոսքը միևնույն ուժով հնչում է այսօր էլ. «Հեռավոր մարդոց ցավերը կզգամ»: «Անտուն անցորդից կխնդրեմ ես հաց»: Հիրավի, ամեն մարդ իր մեջ իր Տերյանն ունի. «Սև օրեր ես դեռ շատ կտեսնեմ»: Ազգի զավակը, ահավասիկ, այսպիսին է լինելու: Համո Սահյանն ասում էր, որ ազգի ցավը երբեմն զավակներից մեկն իր մեջ գրեթե ամբողջությամբ կրելու է, ցավ, որ նրա մեջ դրել է ազգը:

Տերյանը խոր զգաց «Յոթնապատիկ խոցված Տիրամորը»: Ինչ խոսք, Տերյանը հենց այնպես Տիրամայր չի կոչում հայ ժողովրդին: Այդ կերպ, թերևս, բացահայտել, բացել, պարզել է ուզում հայի քրիստոնեական բնությունը, հայ ժողովրդի աստվածաշնչյան ծագումն ու էությունը: Նա իր ազգը տեսնում է քրիստոսակերպ. «Մեզ խաչ են, խաչ են հանում ամեն օր»: Տալիս է իր հայրենիք Հայաստանի բնութագիրը. «Խաչված իմ երկիր»:

Ակնածանքով մտնելով Տերյանի տրտմության խորքը, երկյուղով մտածում էլ եմ՝ չլինի՞ ցավ եմ պատճառում. չէ՞ որ ինքը գրել է. «Մի որբ մանուկ է հոգիս մոլորուն»: Այնուհետև.

 

Մի անմայր մանուկ, հեկեկանքներից

Հոգնած ու բեկված, ննջել է ուզում,

Մի՛ վրդովեք դուք, մի՛ տանջեք նորից,

Մի՛ տանջեք նորից, հանգչել է ուզում…

 

Ահա այս նույն զգացմամբ գրած մի աղերս ևս. «Հիվանդ է սիրտըս // Փայփայեցեք ինձ»:

Այսպես խորհում եմ, բայցև հայտնությամբ լսում տառապյալի ձայնը. «Հարյա՜վ հոգին իմ որբ…», ասել է թե՝ հարություն առավ, համբարձվեց, գնաց մեկ այլ կյանքով ապրելու: Նա հույս էր փայփայում՝ երկրային անարդար կյանքից հետո հոգին հայտնվելու է երկնքում: Ողբալով անզոր թռչնակի նման թևերը թափած իր բալիկի վրա, երկինք նայելով՝ մխիթարվում էր. «Հրեշտակներ կփայեն հար ինձ ու անբախտ իմ բալիկին»:

***

Երկու աշխարհ՝ այս ու այն, երկրային և երկնային, միմյանց կապված, ինչպես հոգին ու մարմինը, մեկը մյուսին լրացնող, մեկը մյուսի խորհուրդը պարզող, բայցև բնությամբ տարբեր, մեկը կորստյան մատնող, մյուսը՝ հավիտենական կյանքի կոչող: Եվ քանի որ Տերյանը կրում էր հոգևոր բնություն, մարմնավորի աշխարհում մենակ մնալու էր. «Բյուր մարդոց մեջ, պաղ մարդոց մեջ մենակություն, մենակություն»: Հոգու աչքով նայելիս ինքն իրեն տեսնելու էր. «Ես Երկրի փոշում»: Վկայելու էր. «Արդարություն չկա երկրում»: Նրա փնտրածը Աստծո արդարությունն էր, որի ծարավն այնքա՜ն խորն էր, հիվանդության աստիճանի խոր. «Հիվանդ է սիրտս. փայփայեցեք ինձ»: Ինչպե՞ս հասկանալ, արդյոք Տերյանի խոսքը սրտի արատի՞ն է վերաբերում, արդյոք սա հիվանդությո՞ւն է սովորական: Ոչ, սա ուրիշ հիվանդություն է, արյան հետ կապված հիվանդություն, որ կրակի կերպն ունի, վառվում է իր մեջ, և ինքը չգիտե՝ այրվողն ի՞նքն է, թե՞ Նաիրին: Այնպես որ, Տերյանն իր բնությամբ, իր բանաստեղծությամբ այնպես է ներծծված, միահյուսված հայ ժողովրդին, ինչպես, ասենք, անձրևը՝ մայր հողին: Եվ ինչպես անձրևի և արևի դաշնությամբ ծաղկում է հողը, այդպես Տերյանն է իր բանաստեղծական խոսքով, խոսքսերմով ծիլ տալիս, ծաղկում, պտղակալում մեր հոգիներում: «Հիվանդ է սիրտս» ասող որբ ու մենավոր Տերյանին տեսել է Չարենցը, հավիտենական ընթացքի մեջ տեսել է նրա վերադարձը և խոստովանել.

 

Եվ նորից կզգանք մենք, որ սրտին մեր մո՜տ ես,

Մորմոքող հրի պես մեր հիվանդ արյան,

Որ լուսե երգին քո մեր հոգին կարոտ է,

Օ՜, հեռու ընկեր իմ, օ՜, Վահան Տերյան…

 

Հիրավի, Չարենցի նշած այս և Տերյանի զգացած այն հիվանդության միջև տարբերություն չկա, երկուսն էլ մի են, մեր արյան մեջ են: Մեր հիշողությունն էլ ոչ այնքան մեր մտքով է, որքան մեր արյամբ:

***

Ինչպես որ Աստվածաշնչի այս կամ այն դրվագը հասկանալու համար ծանոթ ու հասկացած ես լինելու ողջ Աստվածաշունչը, այդպես էլ Տերյանի բառն ու բառի խորհուրդն իսկ հասկանալու համար ծանոթ ու հասկացած ես լինելու Տերյանն իր ամբողջության մեջ՝ իր բոլոր ստեղծագործություններով: Ավելին, Տերյանին տեսնելու համար տեսած պիտի լինես նրա մանկությունը, պատանեկությունը, կյանքը: Կենսագրությունը, տվյալ ժամանակ-ժամանակաշրջանը չիմացողը Տերյան իմանալ չի կարող: Տերյանի ստեղծագործություններն ուսումնասիրելու համար հայոց պատմությունը ուսումնասիրած լինելու ես: Նա, ով խորապես չի տիրապետում հայոց լեզվին, ի զորու չէ խորապես Տերյան հասկանալու: Որպեսզի ընկալես Տերյանին, քո ականջին էլ հայերենը հնչելու է «Որպես աղոթք», քեզ համար էլ հայերենը «Արքայական լեզու» լինելու է: Իսկ ի՞նչ է աղոթքը: Հաղորդակցություն մարդու և Աստծո միջև: Ուժգին արված աղոթքը լսելի դառնալով Աստծուն՝ վերածվելու է երկխոսության, մի բան, որ լավագույնս հաջողվել է Նարեկացուն: Նարեկացու Մատյանը երկխոսություն է այնքանով, որքանով նրա սրտի խորքից բխող խոսքը խոսում է Աստծո խոսքը, ասել է թե՝ Աստծուն լսելով: Այնպես որ, Մատյանը ողբերգություն լինելուց առաջ Աստվածաշունչ Մատյան է, աստվածընծա, Աստծո խոսք-Մատյան:

***

Հայ ժողովրդի հոգևոր դաշտը կար, ահա Տերյանն եկավ և դարձավ այդ դաշտի խոնարհ մշակը: Նա այն ծառն էր, որ տնկած էր ջրերին մոտ: Հայրը, որ գյուղի եկեղեցու քահանան էր, ամենայն սրբությամբ կատարել էր «Կրթե մանուկը իր ճամփի սկզբին» պատգամը. քահանայություն անելուց բացի դպրոցում դասավանդում էր «Կրոնի պատմություն» առարկան: Փոքրիկ Վանիկին էլ հետը տանում էր: Տեր Սուքիասի մի ձեռքին Աստվածաշունչ սուրբ գիրքն էր, մյուս ձեռքով երեխայի ձեռքն էր բռնած: Պիտի ասել, հոր շնորհիվ էր, որ մանկան մատաղ հոգին սնվում, զորանում էր Աստծո խոսքով: Իսկ ինչ վերաբերում է մորը՝ Յուղաբերին, նույնպես որոշակի ազդեցություն ունեցել է. մանկանը դեռևս որովայնում կրելիս, մարմնապես և հոգեպես կազմավորելիս գյուղական պարզ ու մաքուր միջավայրում լեռնային գյուղի մաքուր սննդից բացի տվել է սննդի հոգևորը: Քանի որ եկեղեցու սպասավոր էր, ժամերգության էր, կանգնում էր պատարագի: Մայրը աղոթքի մեջ էր, Աստծո հետ հաղորդակցության մեջ: Երեխան չէր կարող այս ամենից անմասն մնալ: Այն ժամանակ եկեղեցին լեցուն էր, եկեղեցու զանգը՝ զրնգուն, ղողանջը հասնում էր հեռուները: Տերյանենց ընտանիքը բազմանդամ էր, մոր արգանդնում հասունացող Վանիկը հերթական, 11-րդ երեխան էր:

Այն ժամանակ Տիրոջ տուն կանչող զանգը մեկ այլ կերպ էր հնչում, մեկ այլ զորությամբ:

Ժամանակ է անցնում, աշխարհ մտած Վահան Տերյանի հոգին շարունակում է շրջել մանկության վայրերով՝ կենդանի ու կենսունակ պահելով այն ամենը, ինչ տեսել-զգացել էր: Նա մտովի վերստեղծում է հայրենի տան պատկերը. «Կարծես թե դարձել եմ ես տուն, // Բոլորն առաջվանն է կրկին, // Նորից դու հին տեղը նստում, // Շարժում ես իլիկը մեր հին»: Այս «Դու»-ն մայրն է: Մորը հիշելիս Տերյանը մանկանում է, հայտնվում դրախտում. «Նորից ես մանուկ եմ այսօր, // Դրախտ է նորից իմ հոգում»: Մեջբերեմ բանաստեղծական մեկ այլ նմուշ.

Այստեղ է լացել իմ մայրը

Մորմոքն իր և իր օրորը,

Այստեղ այնպես անծայր է

Կարոտն ու այնպես խոր է:

 

Մեր տունը համր ու դատարկ է,

Մեր տունը որբ ու ավեր է,

Բարակ զանգակի զարկը

Լալիս է երկրիս ցավերը:

 

Այս քառատողերը հազար անգամ մեջբերել են գրականագետներն ու գրականության սիրահարները, գրողներն ու գրելով զբաղվողները: Ինչո՞ւ: Որովհետև այստեղ տեսել են բանաստեղծի կոտրված սիրտը: Ասացի՝ տեսել են, գուցե ասեի՝ նայել են: Չէ՞ որ նայելը մի բան է, տեսնելը՝ մեկ այլ բան: Իհարկե, եկեղեցու զանգի ձայնը, որ ձայն է հավիտենական, Տերյանը, ինչպես վերը նշեցի, լսել էր դեռևս աշխարհ չեկած: Սուրբգրային լեզվով ասած, Աստված Վահան Տերյան զավակին ճանաչել, կանչել էր մոր որովայնից: Այս տունը մինչև հիմա էլ կա՝ «Վահան Տերյանի տուն-թանգարան» անվամբ: Ինձ համար, սակայն, և գուցե շատերի համար միայն տուն-թանգարան չէ, լեռների գրկում ծվարած խրճիթ չէ, սուրբ տաճար է, լուսեղեն զավակ ծնած, պահած ու պահող տաճար: Այդպես, ասենք, Զվարթնոցն է տաճար, թեև ավերված: Այդպես մշուշի միջից հայտնվող, պարզվող Նաիրին է՝ որպես տեսիլ դյութական: Եվ ինչպես ինքը կարոտել է իր Երկիր Նաիրին, կարոտելու ենք իրեն, կարոտելու են ուխտավոր, հեգ նաիրցուն ու մեզանից ամեն մեկը նրան կանչելու է նրա իսկ բառերով, կանչելու, կարոտելու է հայրենիքում գտնվողը, կանչելու է պանդուխտ-վտարանդին. «Վտարանդի՜, երկրում աղոտ, // Լուսե՜ղ, քեզ եմ երազում // Եվ հնչում է որպես աղոթք // Արքայական քո լեզուն»: Իսկ ինչ վերաբերում է եկեղեցուն, ապա այսօր էլ «Բարակ զանգակի զարկը // Լալիս է երկրիս ցավերը»:

***

Տերյանի մի բանաստեղծությունը ամբողջի մեջ է, ամբողջը՝ մի բանաստեղծության մեջ: Ծովի կամ էլ աղբյուրի ջրի բաղադրությունն իմանալու համար մի կաթիլն էլ բավական է: Վերցրու ուզածդ բանաստեղծությունը, նույն Տերյանն է, նույն արյան ձայնով, միևնույն մեղեդայնությամբ, միևնույն աղաղակով: Իրավացիորեն ու նաև ցավով գրում է. «Ո՞վ է թարգման մեր դարավոր տանջանքին»: «Մեզ չի հասկանա օտարերկրացին»: «Քեզ կմնա միշտ օտար // Նաիրական իմ հոգին»: Օտարն, ասենք, ինչպե՞ս հասկանա. «Մեր գինին մեր արյունն է դա»: Ազգի քրիստոնեից բնությունը Տերյանն այս կերպ էլ է բացահայտում. «Մեր գինին մեր արյունն է դա»: Սա որ կարդում եմ, Քրիստոսի վերջին, Խորհրդավոր ընթրիքն եմ հիշում. վերցնելով գինով լցված բաժակը՝ Քրիստոսն ասում է. «Այս է իմ արյունը, որ հեղվում է շատերի փրկության համար»: Ազգի աստվածային այս բնությունը նկատի ունենալով՝ գրում է. «Մի խառնեք մեզ ձեր վայրի, արջի ցեղերին // Տաճար է մեր երկիրը… սուրբ է ամեն քար»: Այս տաճարը ոչ թե քարե պատերով է, այլ ազգի կենդանի մարմնով: «Սուրբ է ամեն քար», ասել է թե՝ ամեն մարդու մեջ Աստծո հոգին է, որ սուրբ է: Այս կերպ է Տերյանի աստվածճանաչությունը: Նրա տառապանքն էլ, որ ինքը բախտ է համարում, աղերս ունի Քրիստոսի տանջանքների հետ: Նա իր ազգի ուղին էլ աստվածահաճ է տեսնում, դեպի հավիտենական կյանք տանող: Քաջալերում է՝ հավատի զրահն հագնել, անդրդվելի առաջ գնալ, համբերել ու կռվել, հոգևոր վազքով ընթանալ մինչև վերջ: Եվ եթե մարմնավոր զենքերով կռիվ տվողները կամ էլ մարզիկները արժանանում են պսակի, որ թառամելու է, ապա հոգևոր վազքի մեջ գտնվողները, Աստծո նախանշած ճանապարհներով ընթացողները արժանանալու են կյանքի պսակի, որ անթառամ է. «Սուրբ է քո ուղին և պսակդ վեհ»: Ի՞նչ եք կարծում, Տերյանը նստել, բանաստեղծությո՞ւն է գրել: Չէ, բանաստեղծություն չի գրել, աղոթել է: Եվ եթե բանաստեղծություն էլ է գրածը, ապա այն աստվածաշունչ է, աստվածաշունչ բանաստեղծություն: Տերյանը մարդկային շուրթերով արտաբերում է աստվածայինը: Երկնային բաներ խոսող Տերյանի նպատակը Երկրի վրա ազգը զորացած տեսնելն է: Ոչ թե նրա ուզածը մի նոր երկիր է, մի նոր տարածք, այլ այն, ինչ Աստված տվել է ազգին՝ որպես հավիտենական ժառանգություն: Եվ եթե տարածք էլ է, ապա անունը Երկիր Նաիրի է: Մի առիթով ասել եմ՝ Նաիրին ոչ միայն մարմնավոր, այլև հոգևոր երևույթ է, մեզ համար Երկիր Նաիրին այն է, ինչ, ասենք, հրեաների համար Երկիր Ավետյացը: Երկիր Նաիրին նույն Վերին Երուսաղեմի խորհուրդն է կրում: Ինչպես այնտեղ, այստեղ էլ միայն արդարներն են ժողովվելու: Երկիր Նաիրին նկատի ունի, երբ ասում է. «Տաճար է մեր երկիրը, սուրբ է ամեն քար»: Հոգևոր հայրենիք ստեղծելու տենչով լցված Վահան Տերյան զավակը, տեսնելով ազգի վիճակը, տեսնելով այն, ինչ կատարվում էր և կատարվելու էր, ձայն է բարձրացնում, բացականչում. «Ոստիկանի Հայաստան հարկավոր չէ»:

 

***

Վահան Տերյան զավակը ծնվելու էր ոչ այլ մի տեղ, եթե ոչ Ջավախքում, երկնամերձ գյուղ Գանձայում, Աբուլ սարի, Սաղամո և Փարվանա լճերի հարևանությամբ: Արձակ էին դաշտերը, աղբյուրներն ու վտակները՝ լեռնային: Ծնվելու էր եկեղեցու բակում գտնվող հողածածկ երդիկավոր տան մեջ, մի խաղաղ օդայում, որ կից էր գոմին ու թոնրատանը: Ծնվելու էր քահանա Սուքիաս Տեր-Գրիգորյանի ընտանիքում, տան և Աստծո ծառա Յուղաբեր անվամբ մորից: Ինչո՞ւ էր Յուղաբեր էր այս բարեպաշտ կնոջ անունը, որտեղի՞ց էր գալիս, ի՞նչ խորհուրդ էր կրում այս անունը: Երրորդ օրը Քրիստոսի գերեզման գնացող կանայք հետները յուղ էին վերցրել, որպեսզի օծեն Տիրոջ մարմինը: Այդ կանայք էին, որ առաջինը տեսան գերեզմանը թափուր և վկայեցին, հայտնեցին Քրիստոսի հարություն առնելը: Այդ օրվանից այդ սուրբ կանայք Յուղաբեր կոչվեցին: Ի դեպ, Յուղաբերին տեսել-նկատել էր Տեր Սուքիասի հայրը, որ նույնպես հոգևորական էր. գնացել էր Չանդուրա գյուղ քահանա հոգընկերոջը տեսնելու: Յուղաբերը քահանայի աղջիկն էր, ծառայում էր եկեղեցում, սպասավոր էր: Նայեց, տեսավ և որոշում կայացրեց՝ այդ աղջնակին ուզել իր տղայի համար: Այդպես էլ եղավ, եղավ նախախնամությամբ: Տերյանի հայրը լինելու էր ոչ այլ մեկը, այլ միայն Տեր Սուքիասը: Որպես հայր գիտեր, թե ինչ է սովորեցնելու որդուն և դեպի ուր է առաջնորդելու նրան: Երեխան դեռևս չծնված՝ հայրը մտքում դրել էր. տանել Մոսկվա և հանձնել Լազարյան ճեմարանի տնօրինությանը՝ որպես որդեգիր: Վանիկը հինգ տարեկան էր, հայրը նամակով դիմեց ճեմարանի ղեկավարությանը: Պատասխան չեկավ: Երկրորդ անգամ դիմեց. դարձյալ լռություն: Դիմեց երրորդ անգամ: Նամակ ստացավ, գրել, հարցրել էին՝ երեխան մի բան գիտե՞: Հայրը պատասխանել էր՝ հայերեն և ռուսերեն վարժ գրում, կարդում է: Այնուհետև վկայել էր՝ գիտե կրոնի պատմությունը, գիտե Հին և Նոր Կտակարանները:

Հոր պատասխան նամակը բովանդակում էր այն, ինչ հարկավոր էր Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանի տնօրենությանը: Հետագա ընթացքը տեսնել Տերյանի կենսագրության մեջ:

Իմ այս անդրադարձի նպատակն էր՝ տեսանելի դարձնել այն ազդեցությունը, կարելի է ասել աստվածաշնչյան այն կնիքը, որ դրված է Տերյանի գրական գործունեության վրա: Նա մեկն էր նրանցից, ովքեր թե՛ այս կամ այն ազգի և թե՛ ողջ մարդկության փրկությունը տեսնում են քրիստոնեական ուսմունքով առաջնորդվելու, գթասիրտ գտնվելու, աստվածճանաչությունը, արդարությունն ու ճշմարտությունը, բարոյականն ու բարին կյանքի կոչելու, կյանքի նորմ դարձնելու մեջ: Այդ առումով նա եղավ հայոց հոգևոր մեծերի հերթական, արժանավոր ժառանգորդը: Նա բանաստեղծությամբ պարզում է հայ ժողովրդի քրիստոնեական բնությունն ու բնավորությունը: Կրելով Աստծո շնորհը՝ բանաստեղծական խոսքի միջոցով, «Որպես աղոթք հնչող» հայոց արքայական լեզվով, վկայում է, որ հայը՝ որպես ժողովուրդ, Քրիստոսին զինվորյալ է, ասել է թե՝ չարչարանակից է Քրիստոսին, ուրեմն և՝ փառակից էլ: Հայ ժողովրդի «Հրով մկրտված նաիրյան հոգին» տեսնող Տերյանը տեսնելու և վկայելու էր նաև. «Սուրբ է քո ուղին և պսակդ վեհ»: Ի՞նչ է նշանակում «Հրով մկրտված հոգի», ինչպե՞ս հասկանալ, խոսքը ի՞նչ հրի մասին է: Հովհաննես Մկրտիչը, որ առաքվել էր Աստծո Որդու ճանապարհները հարթելու երկրի վրա, Հորդանան գետում մկրտում էր մարդկանց: Նրան ասում են՝ եթե դու չես մեսիան, հապա ինչո՞ւ մկրտում ես: Պատասխանում է. «Ես մկրտում եմ ջրով, բայց կգա Մեկը և ձեզ կմկրտի Սուրբ Հոգով ու կրակով»:

Սուրբ Հոգին կրակի տեսքով է: Այն, որ ՍայաթՆովան երգում է «Դուն կըրակ, հագածդ կըրակ, վո՜ւր մէ կըրակին դիմանամ», նկատի ունի Սուրբ Հոգու հետ հաղորդակցության մեջ մտածին, Սուրբ Հոգով լցվածին, Սուրբ Հոգի հագածին. «Վո՜ւր մէ կըրակին դիմանամ», այսինքն՝ ներսի՞, թե՞ դրսի: Աստված ինքն էլ թե՛ լույս է, թե՛ հուր-կրակ:

 

***

Հայ ժողովուրդը, արդարև, Աստծո ժողովուրդ է, Քրիստոսով մկրտված, Աստծուն եկած, որդեգիր ու ժառանգորդ դարձած ժողովուրդ: Ինչո՞ւ է Տերյանը շեշտում հայ ժողովրդի ուղու մասնավորապես սրբությունը, սուրբ լինելը: Որովհետև Աստծուն ամենաբնորոշ հատկանիշը սրբությունն է: Աստված ասում է. «Սուրբ եղեք, որովհետև Ես սուրբ եմ»: Տեսեք Տերունական աղոթքը. «Հայր մեր, որ յերկինս ես, սուրբ եղիցի անուն քո…»: Սուրբ, այն է՝ սրբված աշխարհական աղտից, սուրբ, այն է՝ երկնքի արքայությանն արժանի. «Եվ պսակդ վեհ»: Այս պսակը, ասացի, երկրային չէ, որ թառամելու է, սա անթառամ է, հավիտենական կյանքի պսակ: Ահա այսպես է տեսնում Տերյանը հայ ժողովրդի անմահությունը: Այստեղ ոչ թե գործողը բանաստեղծական երևակայությունն է, այլ քրիստոնեական հավատքը: Այստեղ գործողը քրիստոնյա հայ ժողովուրդն է, որ խոսում-խոսեցնում է իր ընտրյալ զավակին, ընտրյալ ու տարաբախտ, խավարի մեջ հայտնված լուսավոր զավակին:

Կար ժամանակ՝ Վահան Տերյանը մարմնով կար, որ թեև տկար էր, բայց կրում էր զորավոր հոգի: Մարմինը մոմի պես հալվեց, գնաց, մնաց լույս կրակը, որ նույնպես մարմին է՝ երգ-երաժշտության, բանաստեղծության տեսքով: Կար ժամանակ՝ Վահան Տերյանի հոգին հառաչում էր. «Ինչպես չսիրեմ, երկիր իմ կիզված»: Այսօր և հավիտյան ամեն հայ, ուր էլ լինի, ինչ հանգամանքներում էլ գտնվի, աղքատության հասած, պատի տակ նստած Սամվել անվամբ մեր եղբոր նման ասելու է. «Ինչպե՞ս չսիրեմ, կա՞ մարդ, որ Տերյան չի սիրում»:

 

***

 

Տերյանը բառ չէ, բառերով չէ, այլ աստվածային այն խորհուրդներով, որ դրված են բառերի մեջ: «Ես տառապանքս բախտ եմ համարում»: Եթե ըստ բառերի դատելու լինենք, կարող է նույնիսկ ծիծաղելի թվալ: Իրականում սա տառապանք է, որ ոչ միայն հիշեցնում է Քրիստոսի տառապանքը, այլև մոտեցնում է Աստծուն: Սա այն տառապանքն է, որ համբերություն է ծնում, համբերությունն էլ փորձառություն է բերում, փորձառությանը հետևելու են հույսը, հավատը, սերը:

Անհավատն իսկ մահվան դիմաց կանգնելիս Աստծո անունը տալու, Աստված կանչելու է: Իսկ ինչ վերաբերում է քրիստոնյա մարդուն, ապա նա առաջնորդվելու է Աստծուն ապավինած, հավատացած, որ անցնելու է մահվան ստվերներով էլ: Այսպես եղել է Ավարայրի ճակատամարտից սկսած մինչև Արցախյան ազատամարտը: Զրուցել եմ արցախյան ազատամարտիկների հետ, խոստովանել են, որ իրենք Աստված կանչելով, խաչակնքելով, իրենք իրենց հոգու խորքում մահվանը հաղթանակած զգալով են իջել կռվի դաշտ: Լուսահոգի Համո Սահյանն այդ տղաների կորուստը սգալով՝ նրանց համարում էր ազգի զտված արյունը, ազգի գենը կրողներ, ավելացնում էր. «Թուրքը շատ ավելի վախենում է հայի հավատից, քան թե նրա ձեռքի զենքից»:

Չգիտեմ ով ինչպես է մոտենում կամ մտածում, բայց ես հավատում ու սրտանց միանում եմ նրանց, ովքեր տեսնում են Աստծո փրկարար ձեռքի մասնակցությունը Արցախի ազատագրմանը: Աստված մեզ հետ էր, որովհետև մեր կռիվն արդար էր, ազատագրական. մենք մեզ ու մեր հայրենիքը պաշտպանում էինք, Ջիվանու բառերով ասած՝ «Անկիրթ ցեղերը թափառական, կուգան ու կերթան»:

***

Բանաստեղծություն գրելը Տերյանի համար զբաղմունք չէր, ոմանց նման բանաստեղծ չէր խաղում, բանաստեղծական զեղումներ չէր անում, ինքն իրենից բաներ չէր հորինում: Նրան խոսեցնողը ազգն էր, ազգի ճակատագիրը: Այն, որ հարցնում-հառաչում է՝ «Ո՞վ է թարգման մեր դարավոր տանջանքին», իրավամբ, ճշմարտության առաջ չմեղանչելով, կարող ենք վստահաբար ասել՝ մեկը ինքն է՝ Վահան Տերյան զավակը, որ ոչ միայն թարգմանն է մեր դարավոր տանջանքի, այլև մարտիկը, ազգի ոգին կրող զինվորը: Տերյանի համար հայրենիքը առարկա չէ և ոչ էլ միջոց է բարձրանալու: Հայրենիքը մեծ կամ փոքր չի լինում, ոչ էլ պատմություն է հայենիքը. մենք ենք, մեր մեջ է, հայրենիքի սերն էլ ոչ թե մեր շուրթին է, այլ մեր սրտում. «Ողբի նման են բոլոր երգերս»: Իսկ որտեղի՞ց են բխում երգերը: Իհարկե, սրտից: Ուրեմն՝ ողբացողը ոչ թե ինքն է, այլ հայրենիքը, որ սրտի մեջ է: Եվ նրա սրտի ցավն էլ, սրտի կոտրված լինելն էլ մարմնավոր երևույթ չէ, հոգևոր է. «Կախարդական մի շղթա կա երկնքում, // Աներևույթ որպես ցավը խոր հոգու»: Ահավասիկ, Տերյանն էլ տիեզերքի կախարդական, ասել է թե՝ աստվածային շղթայի օղակներից մեկն է, և նրա ցավն էլ աներևույթ է, «Որպես ցավը խոր հոգու»: Սա ոչ սկսվող և ոչ էլ վերջացող ցավ է, այլ պարզապես թե՛ սկիզբ է և թե՛ վերջ: Այս ցավն իր մեջ կարոտ ու կսկիծ ունի, սիրտ ու սեր ունի, այս ցավն ինքնին երգ է, կյանքի կոչող արյան կանչ: Եվ քանի որ բնույթով տիեզերական է, Տիրոջ եզերքից (տիեզերքից), մեծ եզերքից, Մեծի եզերքից եկող ցավ, ծագումով աստվածային է: Այս ցավը կրել՝ նշանակում է ցավել նախ ազգի և ապա՝ աշխարհի համար: Վերը մի տող հիշատակեցի. «Ողբի նման են բոլոր երգերս»: Ինչո՞ւ: Որովհետև. «Մի չար արև է այրել երկիրս»: Աշխարհ մտած Տերյանը, ուզեր թե չուզեր, հանդիպելու էր չարին, որն իր ազդեցությունը թողնում էր և այժմ էլ թողնում է կյանքի բոլոր բնագավառների վրա, այդ թվում՝ հոգևոր: Ուզեր թե չուզեր, կռիվ մղելու էր, և նրա կռիվը լինելու էր ոչ թե այս կամ այն անձի, այլ աշխարհի հետ: Դա հավիտենական կռիվ էր, հոգևոր պատերազմ, ուստի՝ զենքն էլ հոգևոր էր լինելու: Եվ այն խոսքը, որ Տերյանը հասեցագրել է հեղափոխական Ստեփան Շահումյանին, վերաբերելու է ամեն մարդու. «Սիրտըդ որպես վառ ատրուշան պահիր վառ, // Չար աշխարհի խավարի դեմ պահիր վառ»: Տերյանն այն մտավորականը չէր, այն գրիչ բռնողներից չէր, որ կեղծավոր փարիսեցու նման մի բան ասեր կամ գրեր և իրականում մեկ այլ բան աներ: Տերյանն այն էր, ինչ իր խոսքը, որ միաժամանակ գործ էր:

Հայրենիքը սիրելը, ասացի, Տերյանի համար կենսակերպ էր, կենսական պահանջ: Այլ կերպ վարվել չէր կարող: Բացի այդ, գիտեր, որ առանց զոհի ու զոհաբերության իզուր են մյուս բոլոր ջանքերը.

 

Փռեցեք այստեղ մարմինս հլու,

Խաչեցեք նորից իմ խոցված հոգին,

Սիրտըս բացված է անանց սիրելու

Եվ տառապելու կրկին ու կրկին…

 

Տառապելը զոհաբերություն չէ՞, իհարկե զոհաբերություն է:

Այս քառատողը «Փշե պսակ» շարքից է, որ առանձին գիրք էլ է: Ինչո՞ւ փշե պսակ: Իհարկե, այն խորհրդանշելու է աստվածաշնչյան փշե պսակը, որ մարդիկ հեգնանքով դրին Հիսուսի գլխին, երբ Նրան խաչում էին: Ընդամենը փուշ էր, փշից էր, կորչող մի բան, բայց Քրիստոսով հավիտենական կյանքի կոչվեց՝ որպես փշե պսակ: Այս փշերն իսկ Հիսուսի տառապանքները վկայելու են: Այս փշերը խորհրդանշում են այն ծակող, արյուն հանող վերաբերմունքը, որ ցուցաբերում է մեղքի աշխարհի մարդը՝ Անմեղի հանդեպ: Երբ որ ասում են Աստծո նմանությյուն, ոմանք կարծում են, թե դա դեմքով է լինելու: Այդպես չէ, Աստծո նմանությունը համբերելով, ներելով, խոնարհությամբ սիրելով, հնազանդությամբ ու հոժարությամբ է. «Ողջույն քեզ, տանջանք, ահեղ հիացում, // Գրկիր իմ սիրտը, քեզ օրհնում եմ ես»: Հայտնությամբ գիտենք՝ որտեղ որ մարդու գանձը, այնտեղ էլ նրա սիրտը լինելու է. «Դրեք սիրտս դարավոր // Հարազատ օրրան, // Օրորեցեք վիրավոր // Սիրտս նաիրյան»: Աշխարհի չարից փախչող, աշխարհում իրեն կալանավոր զգացող Վահան Տերյանի հոգին մասնավոր խնդրանք էլ ուներ.

 

Փրկեցեք մտքերից այս անծայր,

Փրկեցեք խոսքերից այս խելոք,

Դարձրեք ինձ մանուկ ու անհոգ:

 

Փրկեցեք օրերից այս սուրսայր,

Խորախոց խոհերից իմաստուն,

Մեր սարերը տարեք, տարեք տուն:

 

Բայց հայրենական տունն էլ ավերված էր, ավերված երազ, «Համր էր ու դատարկ, որբ էր ու ավեր»: Ինչո՞ւ: Որովհետև լքել էին, տան տերերը, շեղվելով Աստծո նախանշած ճամփից, դարձել էին թափառական: Եկեղեցին էլ լքված էր, եկեղեցու զանգն էլ՝ որպես կանչն Աստծո, լալկան էր. «Բարակ զանգակի զարկը // Լալիս է երկրիս ցավերը»: Սակայն դա մասնավոր ավերում չէր, ավերված էր Երկիր Նաիրին. «Եվ մի՞թե, մի՞թե սիրտըս ավերված // Ավերակներիդ լոկ պիտի պարզեմ»: Նույն տագնապով հառաչելու էր. «Մի՞թե ես պիտի երգեմ քեզ օրոր // Եվ արքայական դնեմ գերեզման»: Գրիչը ձեռքն առած Տերյանը, ուր էլ եղավ, ինչ հանգամանքներում էլ որ գտնվեց, երբեք չհեռացավ աստվածային իր բնությունից: Նրա սրտից բխող, շուրթին հասնող ու նաև ճերմակ թղթին շարվող բառերն ու բառերի խորհուրդները, ասել եմ, միանգամայն աստվածաշնչյան են, իրենց աղերսն ունեն աստվածաշնչյան այս կամ այն դրվագի հետ: Արքայական որ ասում է, անկասկած, միտքը գալիս է Աստծո խոսքից, աղերս ունի Քրիստոս-Արքայի հետ:

***

Շատ բան եկավ ու անցավ Տերյանի կյանքով, աշխարհական շատ բան սիրտը մտավ ու դուրս եկավ, մինչդեռ սերը, որ աստվածային էր, մնաց: Ասել եմ մի առիթով, Տերյանի սերը տառապանք էր, տառապանքը՝ սեր: Միտքմտածողությունը փոխելու, մարդկային հոգիների խավարը ցրելու ճանապարհին պատրաստ էր գնալ ինքնազոհողության.

 

Փռեցեք այստեղ մարմինս հլու,

Խաչեցեք նորից իմ խոցված հոգին,

Սիրտըս բացված է անանց սիրելու

Եվ տառապելու կրկին ու կրկին…

 

Իր և իր Տիրոջ նմանությունը տեսանելի է: Չեմ մեկնաբանելու:

Նա ոչ թե ուզում էր, ոչ թե մտածում, որոշում էր սիրել, այլ, ասել եմ, չէր կարող չսիրել: Մարդ կա ի զորու չէ սիրելու, մինչդեռ Վահան Տերյան մարդը ի զորու չէր չսիրելու. «Եվ սիրտս ցավին պարզվեց հոժար»: Նա սերը դիտում է որպես Աստծո շնորհ, որպես Աստծո պատվիրան. «Բայց ունի հոգիս մի սուրբ ավանդ»: «Պետք է այրվել ու սիրել… // Պետք է անվերջ հավատալ»: Ինչի՞ն հավատալ: Հավատալ, որ վշտի ու ցավի հետ երկունք էլ կա: Աստծո խոսքից գիտե, որ մինչև վերջ համբերողը կյանքի պսակն առնելու է: Հավատի աչքով տեսնում և վկայում է.

 

Նա պիտի գա լուսեղեն,

Նա պիտի գա հրավառ,

Դեպի երկիրն իմ խավար,

Խոր է խորհուրդն ու վսեմ…

 

Այս խոսքն, անկասկած, վերաբերելու է Քրիստոսի երկրորդ գալստյանը, բայց մինչև հրաշքի կատարվելը, դարձյալ հավատի աչքով, Տիրոջը տեսնում է երկրի վրա. «Մի Ճամփորդ է շրջում անտուն, // Ճակատը պատած փշով»: Տերյանն Անցորդին անտուն է ասում, որովհետև Հիսուսն ինքը վկայել է. «Երկնքի թռչուններն ունեն իրենց բները, աղվեսներն ունեն իրենց որջերը, մինչդեռ Մարդու Որդին գլուխը դնելու տեղ չունի»: Սա, իհարկե, մինչև համբարձվելն է: Հիսուսը խաչ բարձրանալու նախօրեին ասել է, որ ինքը, իր հոգին մահու չափ տրտմած է: Այնպես որ, Տերյանը չի հնարում. «Եվ լալիս է Անցորդըլույս, // Եվ գնում է դառը լացով, // Օրհնիր, օրհնիր, Հիսուս, // Երկիրն իմ երկունքի ծով՚: Եվ երբ նա դարձել է երկրին, ոգեկոչել է. ՙԵրկնիր իմ երկիր հավատով անմար»: Այս չար, Քրիստոս խաչող աշխարհում իր երկրի պատկերը նա տեսել է Քրիստոսի երկրային կյանքի նմանությամբ. «Որքան որ ելան արյունիդ ագահ, // Դու կամավոր զոհ-բոլորը տվիր, // Դու հավետ եղար անարատ վկա- // Չարերի կոխան, խաչված իմ երկիր»: Եվ սա, այս խոսքը 1915-ին էր, Հայոց մեծ եղեռնի ժամանակ: Հայ ժողովուրդը, չարչարանակից լինելով Քրիստոսին, միաժամանակ վկայում էր Նրան, վկան էր. «Դու հավետ եղար անարատ վկա»:

Աղոթքի պես հնչող լեզուն արքայական էր համարում: Նույն այդ լեզուաստվածայինը միաժամանակ համարում էր ազգի հոգին: Ասացի՝ այս կերպ նա բացահայտում էր ազգի բնությունը.

 

Հրկեզ քո հոգին, որպես առատ խունկ,

Աշխարհի համար պարզեցիր անպարտ,

Հեզ ընդունեցիր երդում ու երկունք,

Դու արքայաբար վեհ ու անհպարտ:

 

Եղեռնի ժամանակ հայ ժողովրդի նկատմամբ գործած ոճրագործության պատկերը նույնն է, ինչ Քրիստոսի խաչելության: Տերյանը ընթացքն էլ նույնը տեսնելու էր.

 

Ժամ է, ե՛լ նորից, իմ ծիրանավառ,

Զրահավորվիր խանդով խնդագին,

Վառիր երկունքի գիշերում խավար

Հրով մկրտված նաիրյան հոգին…

 

Տեսեք, Տերյանը դարձյալ չի շեղվում աստվածաշնչյան վկայությունից. այդ Քրիստոսին էր, որ ամբոխին ներկայացնելուց առաջ փշե պսակը որպես թագ հեգնանքով գլխին դնելուց բացի նույն մոտեցմամբ ծիրանի էլ հագցրին, գրեցին էլ, որ խաչվողը հրեից թագավորն է: Բողոքեցին, առաջարկեցին թիթեղի վրա գրածը փոխել, դարձնել՝ իրեն հրեից թագավոր էր կարծում: Պիղատոսն էլ ի պատասխան ասաց. «Զոր ինչ գրեցի, գրեցի»:

 

***

 

Տեսավ Վահան Տերյան զավակը ու հասկացավ, որ քինոտ դաշույնով խոցված Նաիրին, վիրավոր այդ հոգին առավել սիրո կարիք ունի և ոչ թե գովաբանության: Խոստովանեց էլ.

 

Մշուշի միջից, տեսի՜լ դյութական,

Բացվում է կրկին Նաիրին տրտում,

Ո՞ր երկրի սրտում թախիծ կա այնքան,

Եվ այնքան ներում  ո՞ր երկրի սրտում:

 

Չշլացա խնդուն փառքիդ

Անցյալ ու հին փայլով երբեք,

Սիրեցի հեզ, անքեն հոգիդ,

Եվ երգերդ մեղմ ու բեկբեկ:

 

Հայրենիքը միջոց չէր, հայրենիք թմբկահարելով երևելի երևալ, մարդկանց մեջ, հասարակության մեջ հեղինակություն դառնալ ու վայելել չուզեց: Նրա սրտում ազգին հասկանալն էր և ոչ հասկացվելը, օգնելն էր և ոչ օգտվելը, նրա սրտում սիրելն էր և ոչ թե սիրվելը: Նրա սերը անշահ էր, նրա շահը՝ սիրելը:

Ժամանակ չուներ իրենով զբաղվելու, գրեթե ոչ մի բան իր անձի համար չէր նախաձեռնում, Թումանյանն էր, որ նրան Թիֆլիսում գործող «Վերնատուն» գրական միավորման անդամ դարձրեց՝ առանց դիմումի: Օրվա հացը հայթայթելու համար երբեմներբեմն դիմում էր ընկերներին, այս կամ այն խմբագրությանը, նրա ուզած-ստացածն այնքան էր, որքան, ասենք, երկնքի մանանայի օրվա բաժինը: Նրան հուզողը ոչ թե իր, այլ իր ազգի վաղվա օրն էր, ազգի ճակատագիրը. «Հայրենիքում իմ արնաներկ // Գիշերն իջավ անլույս ու լուռ… // Ամեն մի միտք հիմա մի վերք»: Ասացի՝ զգաց, որ լքված հայրենիքը առավել սիրո կարիքն ունի, քան թմբկահարության:

Ինչպե՞ս չսիրեմ, երկիր իմ կիզված,

Պարզված վերստին սրերին սուրսայր,

Ինչպե՞ս չսիրեմ — հեզությամբ լցված

Դու յոթնապատիկ խոցված Տիրամայր…

 

Ահա այսպես, սիրո այս խոստովանությամբ արտահայտվում էր նրա՝ Քրիստոսից եկող, քրիստոնյա էությունը. «Իմ դուռը բաց է, եկեք բոլոր // Անուղիներդ, բաց է հոգիս, // Ով թափառում է ուղեմոլոր, // Ում սիրտը չունի քուն ու հանգիստ»: Այս ու այսպիսին է մարդուն դեպի Աստված, այն է՝ դեպի փրկություն տանող ճանապարհը: Ահա սա է, որ սովորելու ենք մարդացյալ Աստված Հիսուս Քրիստոսի երկրային կյանքը տեսնելիս. «Եկեք բոլոր բեռնավորվածներդ, և Ես ձեզ հանգիստ պիտի տամ…»: «Ինձ նման եղեք, քանզի հեզ եմ ու սրտով խոնարհ», պատվիրել է նաև. «Ձեր վրա վերցրեք իմ լուծը»: Իհարկե, դա լուծ չէ, շնորհ է դա, օրհնություն. «Իմ լուծը քաղցր է և իմ բեռը՝ թեթև»: Աշակերտների ոտքերը լվացող Հիսուսն ասել է. «Ես ձեզ օրինակը տվի»: Այնուհետև. «Դուք եք աշխարհի լույսը»: Խոսքը, որ ասել է աշակերտներին, վերաբերում է ամենքին: Ահավասիկ, Վահան Տերյանն այս առումով աշակերտում է Հիսուսին. «Մեր կրակի դեմ անզոր են… // Մենք մութ աշխարհում ջահ ենք»: «Վառ է իմ բոցը, կանչս՝ անսուտ, // Եկեք բոլորդ որբ ու անզոր»: Չէ, Տերյանն իրեն չէր առանձնացնում, շեշտում էր՝ ես ձեր շարքերում եմ, ձեզանից մեկն եմ.

Ես էլ անգետ եմ, մոլոր ձեզ պես,

Մոլոր ու որբ եմ չարիքի դեմ,

Բայց միշտ ձեզ հետ եմ, եղբայր եմ ձեզ,

Ձեզ պես անզոր եմ, ձեզ պես անզեն:

 

Ի՞նչ առումով, ինչպե՞ս եղբայր, իհարկե՝ Քրիստոսով, Հիսուսն ինքն էլ է ասում՝ դուք իմ բարեկամներն եք, մենք եղբայրներ ենք. «Հայր մեր, որ երկնքում ես»: Չի ասում՝ Հայր իմ, այլ Հայր մեր:

Քրիստոսն ո՞ւմ է մոտենում Երկրի վրա գտնվելիս. առաջինը նրանց, ովքեր հայտնվել են փողոցում, հաշմվածներին, մոռացվածներին: Մի՞թե Տերյանը՝ իր սկզբունքով, Տիրոջը յուրովի չի վկայում.

Սիրում եմ ես նրանց, որոնք խենթ են ու անտուն,

Նրանց, որոնք կայան չունեն և չունեն խնդում:

Կորածներին, շրջիկներին, մանուկներին որբ…

Նրանց, որոնց մեռած սրտում արդեն սեր չկա…

 

***

 

Թոքախտով տառապող Տերյանին ձմռան ցրտին գործուղում են. գիտեին՝ ում են ուղարկում և ինչի: Գնացողը նա էր, ով գրել էր, հառաչել. «Մա՞հն է արդյոք, թե՞ նինջը քեզ պատել, պայծառ Նաիրի», գնացողը «Հրով մկրտված նաիրյան հոգին» էր, հոգիկարոտյալը, որ կանչ էր արձակել.

 

Վտարանդի՜, երկրում աղոտ,

Լուսե՜ղ, քեզ եմ երազում,

Եվ հնչում է որպես աղոթք

Արքայական քո լեզուն:

 

Շարունակեմ. «Իմ ճամփան անվախճան մի գիշեր, // Ինձ շոյող ոչ մի շող չի ժպտա» մրմնջացող Տերյանն էր, որ գնում էր… Նա էր, ով ահազանգել էր. «Մի խառնեք մեզ ձեր վայրի, արջի ցեղերին»: Նա էր, ով պատգամել էր. «Դրեք սիրտըս դարավոր // Հարազատ օրրան, // Օրորեցեք վիրավոր // Սիրտըս նաիրյան… // Նվագներով պարզ ու նուրբ // Գըգվեցեք նրան, // Հայրենական երգով սուրբ // Սգացեք վրան… // Ոսկե թևեր ուներ նա, // Ուներ բոցեր բորբ, // Արյունաներկ է հիմա // Ու երկրիս պես որբ»: Նա էր, որ հառաչել էր. «Ավերված երազ, հայրենական տուն»: Գնում էր և գիտեր, սիրտը շատ վաղուց վկայել էր. «Անդարձ է ուղիս»: Գնում էր հառաչանքի Տերյանը. «Երկիր Նաիրի, երազ հեռավոր»: «Միշտ նույն կարոտի կսկիծը պահած» էր գնում: Տակավին ջահել, 1905-ին, ընդամենը քսան տարեկան, կանխազգացել էր այն, ինչ այնքան իրական էր ու շոշափելի մի կերպ Օրենբուրգ հասնելիս. «Ես գնում եմ լուռանտրտում, // Բայց իմ սրտում // Ցա՛վ է անվերջ, մահո՜ւ կսկիծ…»: Ձմռան այդ ցրտին, սառնամանիքին արդյոք հույժ անհրաժե՞շտ էր այդ գործուղումը: Մի՞թե դա գործուղում չէր դեպի անդրշիրիմյան աշխարհ: Սա, թերևս, մութ մնացած հարց է: Ակներևը Տերյանի զգացողությունն էր. «Ես գնում եմ մի մութ աշխարհ, հեռու երկիր, էլ չեմ գալու…»: Վաղուց, դեռևս 1911-ին տեսել էր և գրել. «Մեկը կորած շիրմիս մոտ // Հեկեկում է և երգում…: // Իմ շիրիմը հեռավոր, // Եվ մոռացված, // Եվ մենակ»: Նա տեսել և հաշտվել էր. «Իմ գերեզմանը թող լինի հեռվում, // Թող ինձ չհիշեն, թող ինձ մոռանան»: Ինչպես ասել էր, այդպես էլ եղավ, մարգարեությունը կատարված էր, միայն չհիշելը չեղավ. սերունդները ոչ թե չմոռացան, այլև շարունակ ապրեցին, ապրում են և ապրելու են նրա ներկայության մեջ: Այսօր էլ մեր պատմության ճանապարհի ընթացքին նայելիս քաջալերվելու ենք Տերյանով: Այսօր էլ նա մեզ մխիթարելու է. «Գերված ենք մենք, բայց ոչ ստրուկ, գերված մի արծիվ»: Այսօր էլ մեր ու մեր ազգի հոգին արթնության մեջ պահելու է՝ ճշմարտության ու ոգեկոչման խոսքը խոսելով. «Երկնիր իմ երկիր հավատով անմար, // Սուրբ է քո ուղին և պսակդ վեհ»: Արդարև, այս սուրբ ուղիով ընթացող զավակներից մեկը ինքն էր՝ Վահան Տերյան ուխտավորը: «Ո՞վ էր թարգման մեր դարավոր տանջանքին», մեկը ինքն էր՝ Վահան Տերյան բանաստեղծ-մարգարեն: «Հրով մկրտված նաիրյան հոգին» կրողն ո՞վ էր: Մեկը ինքն էր՝ Վահան Տերյան հավատավոր հոգին: Տերյանը հարազատ և ընդունելի է ծարավով լցված, աշխարհ մտնող պատանուն, արծվային թռիչքի մեջ գտնվող երիտասարդին, օրերից կշտացած ալեհերին, տկարին ու զորավորին, հատակն ընկածին, բարձունք ելածին, ուրախացողին ու վշտացողին, չարին ու բարուն, բոլորին՝ ինչ դավանանք էլ որ ունենան, ինչ ազգից էլ որ լինեն:

Եվ քանի որ մարգարեական հոգի ուներ, հայտնի էր իր գլխին գալիքը, ինքնակամ, խաչը շալակին, անտրտունջ ելնում էր իր կյանք-Գողգոթայով: Ասել էր. «Կգնամ իմ դժկամ ցավի հետ», և գնում էր: Ինքն իր խոսքի վկայությունն էր՝ իր իսկ ճակատագրով. «Մեր հին հոգին համր ու մոլոր, // Ա՜խ, և անզո՜ր, և անարգված…»: Բայց թե միայն այսքանը չէր, միևնույն մարմնի մեջ մեկ այլ հոգի էլ էր դրված, ասել է թե՝ բնույթով երկակի էր, մարդկային և աստվածային: Որքան նա «Կախարդական շղթա» կրող երկնքինն էր, նույնքան էլ իր «Արնաներկ երկրինը»: Մեկը, որ երկրում փնտրւմ էր, ասենք, արդարություն, մյուսն ասում էր, արձագանքում. «Քո որոնածը բնավ չես գտնի»: Մեկը, որ հոգին տանջված էր տեսնում, մյուսն ասում էր. «Գուրգուրում է ինձ մի լույս-հանգրվան»: Մեկը, որ նայում էր փշրված, ցաված սրտին, մյուսն ասում էր. «Օրհնված եք դուք, սեր, ցնորք ու ցավ, // Օրհնված եք դուք, երկիր, երգ ու կյանք…»: «Չար աշխարհը» չարացնել էր ուզում մեկին, մյուսն ասում էր. «Ես կանգնած եմ լուռ, անչար է հոգիս»: Մեկը, որ մրմնջում էր. «Մի օր կանիծեմ բախտս առհավետ», մյուսը լուռ չէր մնում. «Մնաք բարով, ասում եմ ես, բոլոր մարդկանց՝ չար ու բարի»: Մեկը, որ խռով էր և ասում էրր. «Թող ինձ չհիշեն, թող ինձ մոռանան», մյուսն ասում էր. «Բարի հիշեք ինձ ձեր սրտում, մնաք բարով, մնաք բարով»: Տերյանն ինքը ներսը նայելիս ինչպե՞ս էր տեսնում այս երկուսին. «Միշտ իրար հետ, բայց միշտ բաժան և հեռու»: Ինչ խոսք, երբեմն, երբեմն մեկը մյուսին զիջելու էր, մերվելու էր մյուսին. «Ես էլ դու եմ, ես չկամ», մեկը տեղի էր տալու. «Էլ չեմ անիծում ցավերը կյանքիս, // Էլ չեմ տրտնջում վիճակիցս ունայն»: Ինչու չէ, երբեմն էլ մեկը մյուսին խոստովանելու էր. «Հավետ քեզ կապված՝ քեզ օտար եմ ես», «Ո՞վ ես դու, ո՞վ ես, բնավ չգիտեմ»:

Երկուսն էլ, սակայն, մի էին, միմյանցից բխող, միմյանց լրացնող, ամբողջացնող, մեկն առանց մյուսի թերի էր լինելու, ինչպես, ասենք, վարդի թուփը կամ էլ մասրենին առանց փշի:

 

***

 

Եվ ի՞նչ էր Տերյանի տեսած կյանքը. «…Մահվան հովիտ, հավիտյան լալու»: Ասել է նաև. «Կյանքս, նա էլ մի լուսեղեն հեքիաթ էր»: Անձնական ողբերգությունն իր ազգի ողբերգության նմանությամբ էր. «Մանկութ ընտրեցի ճամփորդական ցուպ, // Թողի հայրենի տնակս ավեր, // Ահա ես հիմա մի մոլոր ասուպ, // Ես կույր եմ հիմա, մռայլ ու անսեր»:

Հիրավի, մեծագույն ողբերգություն էր և հիմա էլ է հայրենական տունը թողնելը: Միայն ինքը կիմանար, թե ինչ ցավով էր հառաչում. «Ավերված երազ, հայրենական տուն»: Ի՞նչ էր փափագը, ո՞ւմ էր երանի տալու. «Երանի՜ նրան, ով հայրենական տուն ունի հիմա»: Մահից չէր վախենում, նրա տագնապն ուրիշ էր. «Ով խաղաղ սրտով իջնում է շիրիմ, // Բյուր հազար անգամ երանի նրան»:

Ոչ խաղաղություն էր տեսել, ոչ արդարություն և ոչ էլ գտել էր հոգու հանգիստ: Լազարյան ճեմարանի սան էր, տագնապի մեջ էր, մի կողմից ցարական իշխանության երերալն ու այնուհետև քանդվելը, մյուս կողմից՝ ազգի անմխիթար վիճակը: Հայոց մեծ եղեռնի ցավն ապրածի, իր «Խաչված երկիրը» տեսածի համար Հոկտեմբերյան մեծ հեղափոխություն կոչվածը դառնություն էր: Նա իր ուսանողական նպաստը ստանում էր ռուսական ցարի միջոցներից, կայսերական թոշակառու էր: Ինչպես ինքը գրում է, հոգով տառապում էր հին ու նոր աշխարհների սահմանագծին: Այդ սահմանագիծը ինքը չէր ընտրել, այդտեղ նա հայտնվել էր: Երկփեղկված էր, ինչու չէ, տրտմած էր սիրտը. «Ցուրտ հոկտեմբերն է ծեծում իմ դուռը, // Եվ մրրկում է հողմը գիշերս, // Բոլորն անզոր են, բոլորն իզուր են // Եվ անամոք են ինչպես հուշերս»: Եվ երբ իրողություն էր հեղափոխությունը, այլևս հետ չնայեց, նոր քայլ արավ, հուսաց, զինվորագրվեց՝ հանուն իր ժողովրդի փրկության ու ապագայի: Այստեղ էլ նա չէր կարող իրեն խաբված չտեսնել:

Աստվածաշնչյան մտքով ասած՝ հոգով հոժար էր, մարմնով՝ տկար: Իր երբեմնի տաճար երկրի պես քայքայված էր նաև նրա մարմինը, առողջարաններում էլ հանգիստ չգտավ… Ընտանեկան երջանկություն էլ չունեցավ: Իր մանկան մահը հոգին քարուքանդ անելու էր: Վերքը փորձեց երգով մեղմել, ավելի ճիշտ՝ վշտով լցվեց, վշտով բացվեց.

 

Ես արդեն երբեք չեմ մոռանալու

Աչերդ անզոր և անօգնական,

Ձեռնիկներդ թույլ և թափված հլու

Մեռնող թռչնակի թևերի նման…

.

Ինքն իր ձեռքը բռնելով իրեն մխիթարելու էր.

 

Մթնում այս նստել ու լալ,

Ի՞նչ է մնում ինձ, էլ ի՞նչ,

Բալիկ իմ, լավ իմ, զուլալ,

Աստղիկ իմ ջինջ:

 

Մխիթարությունը միայն այսքանը չէր, ցավը մեղմելը միայն արցունք թափելով չէր, հոգին ձգտում էր «Այնտեղ, ուր մաքուր երանության մեջ // Ապրում են այնքան լուսե հոգիներ»:

Լուսահոգի Համո Սահյանն ասում էր. «Տերյանը մի օր էլ իր համար չի ապրել»: Հիրավի, այդպես է: Ինքն իրեն երբեմն տեսնում էր, նայում իր ներսը. «Սիրտ իմ, անբախտ իմ մանուկ»: «Անմայր աշխարհում» կորած մանկանը «մեռած մայրը» գիշերով գալիս փայփայում էր: Նա գիտեր իր սուրբ գործը, գիտեր իր առաքելությունը.

 

Ու մենության մութ ծոցում

Սիրտըս՝ ողջակեզ,

Սրբում եմ ես այն բոցում,

Որ անհայտ է ձեզ:

 

Մարդկանց եղբայրացած Վահան Տերյան հոգուն հայտնի էր, թե ով է մարդը և ինչ կա նրա մեջ: Ցավով հարցնում էր. «Ի՞նչ կարող եմ անել ես, արդյոք ի՞նչ, // Եղբայրնե՜ր իմ, եղբայրնե՜ր իմ, ձեզ համար՚: «Աշխարհի դեմ, չարի դեմ, // Ողջակեզ եմ, // Զոհ…»:

 

Եվ ձեր առաջ ես նորից

Ամեն օր ու ժամ

Խաչ եմ հանում ինքս ինձ

Որպես դավաճան…

 

Խնդրեմ, երկրի և իր ժողովրդի անմնացորդ նվիրյալը, անդրդվելին, ուխտավորը, նաիրյան հրկեզ ու անդավաճան հոգին, դավաճանությունը մարդուց հեռացնելու ելքը չգտնելով, ինքն իրեն տանում է «…Դեպի մի նոր խաչ, // Մի նոր Գողգոթա…»: Վարքն աստվածակերպ է. «Խաչ եմ հանում ինքս ինձ // Որպես դավաճան»: Նորից ու նորից հառաչում է. «Մի՞թե ես միշտ չեմ խաչված, // Եղբայրնե՜ր իմ, եղբայրնե՜ր իմ, ձեր առաջ»: Եվ ի՞նչ է տեղի ունենում, «եղբայրներն» ինչպե՞ս են պատասխանում այս զոհաբերությանը.

 

Եվ ծաղրում եք ահա դուք,

Քար նետում վրաս:

 

Ո՞ւմ վրա են քար նետում: Ստեփանոս Նախավկայի և նրա նմանների վրա: Քար նետեցին Հիսուս Քրիստոսի վրա, որ եկել էր աշխարհի մեղքը իր վրա վերցնելու, մարդուն մեղքի վարձք մահից հանելու և Աստծո հետ հաշտեցնելու համար: Եվ այն, ինչ Հիսուսն ասում է աշակերտներին, դարձյալ վերաբերելու է արդարության ծարավն ունեցող, հոգով անշեղ ընթացող ամեն մարդու. «Երբ ձեզ հալածեն, հիշեցեք, ձեզանից առաջ Ինձ հալածել են»: Տերյանը, անշուշտ, Քրիստոս չէր, սակայն Քրիստոս-ճառագայթը կրում էր իր էության մեջ:

 

***

 

Վահան Տերյանի «հեռու ընկեր» Չարենցը մարգարեական հոգով հառաչել էր ժամանակին.

 

Ո՜րբ, մենակ կգաս դու և կերգես քո սերը,

Որ վերջին մեր սերն էր աշխարհում գուցե:

 

Հիրավի, շարունակ գալիս է: Եվ որովհետև ասել է. «Ինձ համար չկա ժամ ու ժամանակ», այդպես էլ անում է, գալիս է ժամանակին և անժամանակ, գալիս է գարնանը, գալիս է դարձյալ «Մեկին քնքշորեն սիրելու», գալիս է ամռանը, գալիս «Իրիկնաժամին, թփերն օրորող հովի պես թեթև», գալիս է աշնանը՝ շշուկ-շրշյունով, գալիս է որպես աշնան մեղեդի՝ բաշխելով «Ոսկե տեսիլներ, անուրջների լույս»: Գալիս է ձմռանը, երբ «Բուքն է, մրրիկն է կոծում», ձյան վրա վարդեր շաղ տալով է գալիս: Գալիս է «Միշտ նույն խոհերի շշուկին հլու, // Միշտ նույն կարոտի կսկիծը պահած»:

Գալիս է լուսաբացին, երբ «Գունատվում է մութ գիշերը, և ուրախ // Արեգակն է ոսկեզօծում սար ու ձոր»: Գալիս է միևնույն կանչով.

 

Ողջույն քեզ, տանջանք, ահեղ հիացում,

Գրկիր իմ սիրտը, քեզ օրհնում եմ ես,

Մանուկ օրերից իմ դուռն ես ծեծում,

Եվ հոժար հոգիս ընդունում է քեզ:

 

Գալիս է հոգևոր հայրենիք դարձած, գալիս է նույն կերպ, որպես «Անուն քաղցր ու վսեմ»: Գալիս է խորհրդով խոր: Գալիս է նա մեր «Թախծոտ հոգին», մեր «Ցավն անմեկին» ամոքելու, մեր «Հիվանդ կրծքին», մեր «Արնոտ վերքին» մոտենալու: Գալիս է փրկարար գթությամբ, մխիթարության հավիտենական կանչով, քաջալերելով ամեն մեկին.

 

Գուցե ես լամ բախտիդ համար, իմ անգին,

Սակայն դարձի՛ր, վերադարձի՛ր դու կրկին:

 

Եվ այսպես, անվերջ գնում ու անվերջ գալիս, գալիսգնում է, ալիքի նման հառաչելով և նույն հառաչով դարձյալ դառնում դեպի ծով, դեպի հավերժություն:

Գալիս է այնպես, ինչպես եկել էր մի ժամանակ, ինչպես խոստացել էր գալ.

 

Ես կգամ, որպես մոռացված մի երգ,

Հյուսված աղոթքից, սիրուց ու ծաղկից…

 

Գալիս է նաև հայտնությամբ. «Ես գիտեմ մի աշխարհ, մի աշխարհ հոգեթով»:

 

Ես գիտեմ մի եդեմ, ծաղկազարդ մի պարտեզ,

Ուր կյանքն է երջանիկ, ուր չկա հոգս ու ցավ…

 

Գալիս է դարձյալ ու դարձյալ մխիթարելու և ոչ երբեք մխիթարանք գտնելու, գալիս է մեզ վերստին հասկանալու, մեր ցավը մեղմելու և ոչ երբեք հասկացվելու, սփոփանք գտնելու, գալիս է ներելու, գալիս է կրկին ու կրկին սիրելու… Թե՛ եկած ժամանակ և թե՛ գնալիս միևնույն խնդրանքով է. «Բարի հիշեք ինձ ձեր սրտում, մնաք բարով, մնաք բարով»: Թեև ասում է՝ «Բարի հիշեք», սակայն մեզ համար հիշողություն չէ, Տերյանը ներկայություն է:

Այն, ինչ ժառանգել էր նախնիներից, մարաթոնյան հոգևոր վազքում, որպես ջահ վերցրեց և լույս-կրակն ավելացնելով՝ դարձյալ որպես ջահ, որպես «վառ ատրուշան» հասցրեց, հանձնեց սերունդներին, որպեսզի նրանք էլ որպես հավիտենական ժառանգություն իրենց հերթին հասցնեն, հանձնեն հաջորդներին: Ահա այս ու այսպես է ուղին՝ սուրբ, պսակը՝ վեհ: Միայն այսպես, «Արքայական լեզուն՝ որպես աղոթք» հնչեցնելով է բանաստեղծի անմահությունը: Հավիտենական կյանքի խոսքը խորհելով, խոսելվ և սերունդներին հանձնելով է բանաստեղծի հավիտենությունը:

Բանաստեղծի անմահությունը ժամանակավոր կյանքից հավիտենական կյանք անցնելով է: Ամեն երևացող բան, ամեն մարմին սահմանի մեջ է, մինչդեռ աներևույթը, որ հոգի է, ժամանակ, տարածություն և սահման չի ճանաչում: Այսպես եղել է և այսպես լինելու է, որովհետև Աստված հոգին չափով չի տալիս: Վահան Տերյանն, ահա, ինչպես այն օրերին երկրային կյանքում, այս աշխարհով անցնելիս հոգի էր, այնպես էլ հիմա հոգի է: Այն ժամանակ էլ ապրում էր հոգու կյանքով: Այն ժամանակվա պես այսօր էլ մեզ հայտնում է. «Ուխտավոր, անդուլ, դարերի ժառանգ / Մի հեգ նաիրցի, գնում եմ անկանգ», «Որքան մութը սև, այնքան ես համառ»: Եվ եթե մեկը կամենալու է տեսնել ու հասկանալ հայ ժողովդրին, տեսնելու և հասկանալու է Վահան Տերյան զավակին: Ազգ ու զավակ մի են: Մեկի հետ հաղորդակցվողը մյուսի հետ հաղորդակցվելու է: Տերյանի բանաստեղծություններն այնպես են մտել հայ ժողովրդի մեջ, այնպես են խառնվել, մերվել, ինչպես, ասել եմ, անձրևի կաթիլներն են ներծծվում, խառնվում մայր հողին: Այս ու այսպես է պտղաբերությունը: Ինչպես որ սերմը մայր հողում ծիլ է տալիս, այդպես մեր սրտերում որպես կենդանի մարմին ծլարձակում է Տերյանի հոգուց բխած ամեն մի բառը: Եվ որքան բացատրելի, նույնքան անբացատրելի է այս երևույթը: Հիրավի, մեզ թվում է, թե մեր նայածը տեսնում ենք, մեր ականջին հասածը՝ լսում, մեր սիրտն ընկածը՝ հասկանում: Այնպես որ, Տերյանն իրավացիորեն գրում է.

Մի դողդոջուն երգ եմ ես,

Տխրությամբ հյուսված,

Որ մնալու է հավետ,

Հավետ չըլսված…

 

Որքան կարդում ենք, այնքան բացվում է Տերյանը, ուրանի խտություն ունեցող նրա բառը շարունակում է ճառագայթներ արձակել թե՛ լուսավոր, թե՛ խավար հոգիներում: Հեռացող օրերը մեզ մոտեցնում են մեր Տերյանին: Դեռևս չէինք էլ ծնվել, բայց նա մարգարեական հոգով մեր սիրտը բացել, կարդացել, մեր ցավը մեղմել է. «Այսօր գթանք իրարու… / Անչար լինենք ես ու դու»: Անչար լինենք, բայց ինչպե՞ս: Պարզ չէ՞, չարից հեռանալով: Բոլոր հանճարները չարից հեռացածներ են: Ես չէ, այլ Աստծո խոսքն է ասում. «Չարից հեռանալը հանճար է»: Խնդրեմ, մի՞թե մարդկության դժբախտությունը չարի իշխանության տակ գտնվելով չէ: Մի՞թե մարդկության փրկությունը գալու է այս կամ այն գիտական հայտնագործությամբ, այս կամ այն քաղաքական հոսանքով, այս կամ այն գաղափարախոսությամբ, եթե ոչ միմյանց հավատալով, եթե ոչ միմյանց սիրելով, եթե ոչ միմյանց գթալով. «Այսօր գթանք իրարու… / Անչար լինենք ես ու դու»

 

Անդին 2, 2016:

 

Share

Կարծիքներ

կարծիք