Պատմվածքներ

12743728_997873463604879_2995982411697344056_nՊարոնը

Իր շանն այդպիսի մականուն էր տվել՝ Պարոն: Եվ Դուքով էլ դիմում էր: Իսկ երբեմն մականվանը ևս մի բառ էր ավելացնում, հիմնականում այն մարդու անունը, մասնագիտությունն ու պաշտոնը, ում վրա զայրացած էր, իսկ նա միշտ էլ ինչ-որ մեկի վրա զայրացած էր, թեև այդքան էլ չար մարդ չէր: Եվ շունն այդ ամենին անհաղորդ դիմանում էր ու չէր նեղանում: Ավելի շատ նա զայրանում էր մի ծեր կնոջ՝ Սեդա մորաքրոջ վրա, ով մեր ու Գիժ Սաքոյի տան բակում առևտուր էր անում, դույլերի մեջ թթու էր ծախում ու դեռ Պարոնին էլ վարունգ էր հյուրասիրում: Իսկ Սաքոն բռնում ու զայրանում էր, շան վրա գոռգոռում.

-Պարոն Սեդա, գնանք այգում Ձեր կերածը դատարկելու: Ձեզ թթու վարունգ չի կարելի: Փորը կփքվի, ծարավն էլ մի կողմից կտանջի:

Գիժ Սաքոյի հիսունը նոր էր լրացել: Երբեք ամուսնացած չէր եղել, ասում են՝ ժամանակին լավ քիմիկոս էր եղել (մինչև 93 թիվն ինչ-որ քիմիական գիտահետազոտական ինստիտուտում էր աշխատել), բայց հետո պարզվել էր, որ Սաքոն իսկապես տառապել է պարանոյա հիվանդությամբ, ինչի մասին դեռ թեթև գլխի էին ընկել Սաքոյի ծառայակից ընկերները: Եթե մինչև 91 թիվը Սաքոյին թվում էր, թե իրեն ՊԱԿ-ը հետևում է, ապա Միության փլուզումից հետո նա արդեն վստահ էր, որ ամերիկյան հատուկ ծառայությունն իր ետևից ընկած ուզում է իրեն անհայտ ուղղությամբ տանել:

Քիմիական գիտահետազոտականը 93-ի հունվարին փակվեց, և Գիժ Սաքոն մինչև օրս այլևս ոչ մի տեղ չաշխատեց: Մայրը՝ տիկին Արշալույսը, որդու համար հաշմանդամության կարգ հանեց և թոշակ նշանակել տվեց, իսկ հետո, 1995-ի օգոստոսին քնի մեջ խիղճը հանգիստ մեռավ:

Հինգ տարի շարունակ Գիժ Սաքոն ամբողջ օրով քարշ էր գալիս մեր քաղաքի փողոցներով, գնում-կցվում տարբեր ցույցերի, միանում սրճարաններում նստած իր զանազան կիսածանոթներին, ովքեր նրան սուրճ ու օղի էին հյուրասիրում ու ստիպում, որ մուլտֆիլմերից մանկական երգեր երգի, և անհոգ քրքջում էին, երբ Գիժ Սաքոն աչքերը պտտեցնելով և այս ու այն կողմ թռչկոտելով, բարակ ձայնը գլուխը գցած երգում էր՝ «Ես մկնիկն եմ Պույ-Պույ լա լաա լա լա լա…»:

2000 թվականին մեր հարևաններից մեկը Սաքոյին շան ձագ նվիրեց: Հենց դա էլ Պարոնն էր, բացարձակ անգույն մազով, անհրապույր տեսքով մի շուն, բայց խոշոր, խելացի ու բարի աչքերով: Այս օրվանից էլ սկսեց Գիժ Սաքոն ծաղրուծանակի ենթարկել Պարոնին՝ «Պարոն կոմունիստ», «Պարոն տականք», «Պարոն շունշանորդի», «Պարոն գանձապահ», «Պարոն զինկոմ», «Պարոն տուրիստ», «Պարոն քած», ինչպես ասես, որ խեղճ շանը չէր ասում Գիժ Սաքոն: Չգիտենք, թե այս կապակցությամբ ինչ էր մտածում ինքը՝ Պարոնը, բայց երբ հանկարծ լսեր քնքուշ «Պարոն հարազատ» կամ «Պարոն ընկեր», թույլ թափահարում էր պոչն ու դունչը հպում տիրոջ ոտքին՝ գոհունակ նայելով ներքևից վերև: Երևի Պարոնն էլ էր այնուամենայնիվ կյանքից բան հասկանում:

Գիժ Սաքոն բարձրահասակ էր, կուզիկ ու նիհար և տարվա ցանկացած եղանակին սև բերետ էր կրում՝ ա լյա Չէ Գևարա (իհարկե, առանց կարմիր աստղիկի): Ի տարբերություն հայտնի կոմանդանտեի Սաքոն չէր ծխում, բայց երբեմն խմում էր, երբ բախտը բերում էր ու որևէ տեղ էին հրավիրում, կամ էլ ինքն էր գնում, դատարկ շշեր գտնում, հանձնում և ստացած փողով էժան օղի էր առնում: Սաքոն, պարզ է, աղքատ էր, չէ՞ որ նրա թոշակը երբեմն հազիվ բավականացնում էր, որ Պարոնի համար որևէ բան գներ: Ինչ-որ մեկը Սաքոյին խորհուրդ էր տվել վաճառել Փոքր կենտրոնի իր երկսենյականոց բնակարանը, որտեղ Պարոնի հետ էր ապրում, և փոխարենը հեռու մի տեղ մեկսենյականոց գնել, բայց Գիժ Սաքոն լսել անգամ չէր ուզում այդ մասին:

-Սա մորս տունն է,- ասում էր հիսունամյա Գիժ Սաքոն ու շարունակում էր ապրել աղքատության մեջ:

Այսպես էլ ապրում էր Գիժ Սաքոն իր Պարոնի հետ իր մոր երկսենյականոց բնակարանում՝ Երևանի հենց կենտրոնում, Օպերայից ոչ հեռու: Օր օրի: Եվ աստիճանաբար դառնում էր մեր քաղաքի թեև ոչ անհրաժեշտ, բայց պարտադիր մասը: Եվ արդեն լրիվ սովորական էր լսել նրա ահագնացող, թունոտ, ոչնչացող ձայնը.

-Պարոն, բոզի՛ տղա, դե գնացինք տուն:

Իսկ հետո Պարոնի վրա կրակեցին: Գիշերը, ավելի ճիշտ՝ լուսադեմին, շուրջկալի ժամանակ: Գիժ Սաքոն քնած էր, և Պարոնն ինքն էր բացել դուռը ու բակ վազել՝ իր շնային կարիքները հոգալու: Նման բան մի անգամ չէ, որ պատահել էր: Երևում է, որ Պարոնը չէր ուզեցել տիրոջն անտեղի արթնացնել: Ահա այդպես էլ նրա վրա կրակել էին:

Երբ ի վերջո Գիժ Սաքոն արթնացել էր ու գնացել գտնելու իր Պարոնին, արդեն լույսը սկսել էր բացվել: Գնդակահարված Պարոնին արդեն մեքենայի մոտ էին քարշ տալիս, որպեսզի հավաքեն սպանված շներին ու բարձեն մեքենան: Գիժ Սաքոն հազիվ ի վիճակի եղավ գոռալ.

-Պարոնին թողե՛ք: Պարոնին թողե՛ք, մի՛ տարեք Պարոնին: Ես: Ես կթաղեմ նրան: Ես ինքս:

Երբ «Մաքրենք քաղաքը անտուն կենդանիներից»-ի աշխատակիցները գնացին, Գիժ Սաքոն նստեց մեր բակի մայթեզրին, ծնկներին դրեց արնաթաթախ Պարոնի՝ արդեն անշնչացած մարմինն ու հեկեկաց, ոռնաց ու տնքաց.

-Ասա ո՞ւր էիր մենակ գնում: Ինչո՞ւ էիր մենակ գնում: Ինձ ինչո՞ւ չարթնացրիր: Հեյ, Պարո՜ն, հե՜յ, Պարո՜ն: Պարոն հարազատ, պարոն ընկեր, պարոն ախպեր, պարոն միակ…

Ու լացեց: Իսկ հետո՝ նորից.

-Ախր մենակ ո՞ւր էիր գնում, ինչո՞ւ էիր մենակ գնում:

Հետզհետե մեր բակի բոլոր բնակիչները հավաքվեցին Սաքոյի ու նրա սպանված շան շուրջը: Ոչ ոք չգիտեր ինչ անել: Իհարկե մեղք էր Պարոնը, բարի շուն էր, բայց Սաքոն ավելի մեղք էր: Հիմա ո՞ւմ վրա էր գոռգոռալու Սաքոն: Ո՞ւմ պատճառով էր հունից դուրս գալու: Եվ ընդհանրապես, հիմա ո՞նց էր Գիժ Սաքոն ապրելու առանց իր Պարոնի: Մեր բակում սրա պատասխանը ոչ ոք չգիտեր:

Պարոնին թաղեցին շենքի ետևում, ավտոտնակների մոտ: Թաղումն արեցինք ամբողջ բակով, շատ մարդ կար, և Գիժ Սաքոն մի կարճ խոսք ասեց: Իսկ հետո, չգիտես ինչու, սև BMW-ով մի չինովնիկ, թե պատգամավոր եկավ ու գոռգոռաց մեզ վրա, թե՝ միայն Սաքոն չի, որ գիժ է, բոլորս էլ գիժ ենք, այսինքն՝ մեր շենքի բոլոր բնակիչները, որ Երևանի կենտրոնում էր գտնվում, Օպերայից ոչ հեռու:

 

 

Նամակը

Ամառային, առավոտից տոթ շաբաթ օր էր: Կանաչ լոբին կոտլետով ուտելուց ու պարտադիր հիսուն գրամ թթի օղին խմելուց հետո Արշակ պապը, որ նոր էր վերադարձել այգուց, խաղաղ ննջում էր հյուրասենյակի թախտին: Բախչան, այսպես ասած, գտնվում էր քաղաքից դուրս, հէկ-ից ոչ հեռու, և այնտեղ հասնելու համար պետք էր վեց համարի ավտոբուսը նստել, որը, ըստ էության, քաղաքի միակ ավտոբուսն էր, ուրիշը չկար: Ոչ հինգերորդ համարի ավտոբուս կար, ոչ էլ յոթերորդ:

Նրա կինը՝ Սոնա տատիկը, տեղավորվել էր ամուսնու ոտքերի մոտ՝ նույն թախտին, և թոռան համար գուլպա էր գործում, ինչպես կարգն է՝ հինգ շյուղով՝ վեցերորդը մազերի մեջ խրած: Ոչ ոք չգիտեր, թե տատիկի ինչին է պետք վեցերորդ շյուղը, որը երբեք էլ չէր օգտագործվում, բայց տատիկն այդ գաղտնիքը ոչ ոքի չէր բացում:

Սոնա տատիկը գուլպան գործելիս մշտապես մտածում էր իրեն միաժամանակ անհանգստություն, տխրություն ու վախ պատճառող բոլոր կարևոր բաների մասին: Այն, որ դուստրերի կյանքն այդքան էլ երջանիկ չդասավորվեց. ավագ դուստրը՝ Լուսիկը, հարբեցողի կին դարձավ, միջնեկի՝ Տաթևիկի ամուսինը Մոսկվա խոպան գնաց, իսկ կրտսեր աղջկա՝ Նունեի ամուսինը, դեռ ավելին, գրող է: Դեռ մի կողմից էլ Մանյան՝ վերևի հարևանը, նորից սպիտակեղենը սխալ է փռել. ծրարը էսպես է պետք փռել, իսկ բարձի երեսը՝ այ էսպես: Իսկ Արշակի բնավորությունը գնալով ավելի անտանելի է դառնում. «Կոտրվեց մարդը, երբ թոշակի գնաց, իսկ հետո ավելի կոտրվեց, երբ Վետերանների խորհրդի նախագահի պաշտոնում ընտրեցին մեկ ուրիշին, ավելի ջահելին»: Որ, ի վերջո, էս Ամերիկան, ռազմավազքում ուժեղանալով, լրիվ չափն անցնում է… Ու էլի շատ ու շատ բաներ, որոնց մասին մտածում էր Սոնա տատիկը, երբ թոռան համար գուլպա էր գործում: Ու ինչքան շատ էր հյուսվում նրա մտքի թելը, այնքան ավելի շատ էր ցուցամատի վրա թել փաթաթվում, ու շյուղերն այդքան ավելի բարձր ու արագ էին թխկթխկացնում նրա մատերի վրա, ինչից էլ ավելի ու ավելի խորն էր քնի մեջ ընկղմվում նրա ամուսինը՝ ծեր Արշակ պապը: Կարճ ասած, սովորական, ամառային, առավոտից տոթ շաբաթ օր էր:

Իսկ հետո համար հինգ բնակարանի դուռը, որը Կապանի Երկաթուղայինների փողոցի հինգերորդ համարի շենքում էր, թակեցին, և Սոնա տատիկը գնաց բանալու: Շեմին կանգնած էր ծեր փոստատար Վազգենը՝ Վազոն, ով ընդամենը տասը տարով էր փոքր Սոնա տատիկից, բայց համառորեն նրան կոչում էր ոչ այլ կերպ, քան «Սոնա տոտա».

-Նամակ եմ բերել, Սոնա տոտա,- երկրորդ հարկ բարձրանալուց դեռ շունչը տեղը չբերած ասաց Վազոն,- Արշակ դայու համար է:

-Վազո ջան, ներս արի, շեմին կանգնած մի մնա: Ահա քո 200 դրամը, իսկ սա էլ Ռոզային փոխանցիր, գրեթե հագած չի: Չհրաժարվե՛ս: Շատ լավ, տաք, գործած ժակետ է,- ասաց Սոնա տատիկը՝ միջանցքի պահարանից հանելով անհասկանալի «Marlboro» գրությամբ պոլիէթիլենային տոպրակը:- Ինձ Տաթևիկս է ուղարկել Երևանից, բայց գույնը չի սազում: Իմ կանաչ աչքերի հետ էս ժակետը… դե չէ, էլի:

-Չէ՜, կարիք չկա, Սոնա տոտա, շնորհակալություն… Նամակը, ասում են, շատ երկար ճամփա է եկել:

Երբ փոստատար Վազոն գնաց, Սոնա տատիկը նամակը ձեռքին վերադարձավ հյուրասենյակ, նստեց թախտին ու զննեց ծրարը՝ «Ուկրաինա, ք. Չերտկով, Յուրի Սերեդնիկչենկոյից…»:

«Չերտկով. էս էն քաղաքը չի՞, ուր Արշակը 43 թվին գնաց քաղղեկների բարձրագույն սպայական դասընթացների,- հիշեց Սոնա տատիկը:- Այնտեղից արդեն սպաներին ուղարկեցին ճակատ: Արշակը Չերտկովում մի տարի մնաց… Նամակը կարևոր է: Մեկ էլ տեսար ինչ-որ փաստաթղթեր են պահանջում Զինվորական փառքի տեղական արխիվի համար: Կարդալ է պետք: Արշակը գնալով վատ է տեսնում, դե, ռուսերեն էլ իրենից հո լավ գիտեմ»:

Եվ Սոնա տատիկը, ճակատից ակնոցը աչքերին սահեցնելով, բացեց ծրարն ու հանեց նամակը: Ծրարի մեջ նամակին ամրացված լուսանկար էլ կար՝ միջին տարիքի մի տղամարդ, սևահեր, բեղավոր:

-Էս հո իմ Արշակն է ջահել ժամանակ,- բարձրաձայն ասաց Սոնան,- բայց… լուսանկարը նոր է, գունավոր… Ախր իմ Արշակն է: Վայ, աման…- Ու սկսեց կարդալ:

«Հարգելի Արշակ Լևոնովիչ. անունս Յուրի Պետրովիչ Սերեդնիչենկո է, ես Նադեժդա Օսիպովնայի որդին եմ, ում հետ իր բնակարանում ապրել եք 1943 թվականի հունվարից մինչև դեկտեմբեր: Դուք երիտասարդ սպա էիք, պատրաստվում էիք ճակատ մեկնել, և հնարավոր է, զոհվեիք այնտեղ: Այն ժամանակ մայրս արդեն Ձեր՝ Չերտկով գալուց կես տարի առաջ զոհված իր առաջին ամուսնու սև թուղթը ստացել էր, ով այդպես էլ հայր չդարձավ: Ես կրում եմ մորս երկրորդ ամուսնու ազգանունը, ով 1947 թվականին դարձավ իմ խորթ հայրը և ում ես շատ բանի համար եմ պարտական: Իսկ Ձեզ, հարգելի Արշակ Լևոնովիչ, պարտական եմ իմ լույսաշխարհ գալու համար, մի խոսքով՝ իմ կյանքով: Գիտեմ, որ Պրահան ազատագրելուց հետո՝ 1946 թվին, դեպի Հայաստան տունդարձի ճանապարհին Դուք երկու շաբաթով մնացիք Չերտկովում, իմ ու մայրիկիս մոտ: Այն ժամանակ ես երեք տարեկան էի: Գիտեմ, որ հենց Դուք եք ինձ նվիրել սպայական ռազմավարային դաշույնը: Մինչ օրս պահում եմ… Ինչի՞ համար եմ գրում այս ամենը… Մտածեցի, որ Դուք պիտի իմանաք: Մի ամիս առաջ թաղեցինք մայրիկին՝ Նադեժդա Օսիպովնային… Թող հողը թեթև լինի վրան… Գիտեմ, մայրս կուզեր, որ ես Ձեզ գրեի: Ես ընտանիք ունեմ, շուտով թոռս կծնվի: Չգիտեմ էլ՝ կհասնի նամակս, թե ոչ: Մայրիկիս թղթերի մեջ գտա այս մինչպատերազմյան հասցեն: Եթե նամակը կորչի, ուրեմն այդպես էլ պետք է լիներ… Ձեզ ամուր առողջություն եմ մաղթում ու երկար տարիների կյանք: Ձեր՝ Յուրի Պետրովիչ Սերեդնիչենկո, որդի Յուրա»:

Սկզբում Սոնայի շունչը կտրվեց, իսկ հետո ընդհանրապես դադարեց շնչել, իսկ հետո սկսեց շնչել, բայց արդեն ոչ այնպես, ինչպես նախկինում: Հայացքը սահեցրեց հիսուն գրամ թթի օղուց հետո խաղաղ քնած ամուսնու վրա: Չգիտեր էլ, արթնացնի՞ նրան, թե ոչ: Մտածեց, թե մի քիչ ջահել լիներ, Արշակի աչքը կհաներ թեկուզ հենց քնի մեջ: Կամ տեղում կսպաներ… ախ… սպայական դաշույնն է նվիրել… Ես քեզ ցույց կտամ՝ ոնց կողքից երեխա կորզել: Տղա երեխա էիր ուզում, հա՜:

Սոնա տատիկը նստեց ամուսնու գրասեղանի առջև, դարակից թուղթ ու գրիչ հանեց ու ծերությունից դողացող ձեռքով սկսեց գրել («ո՞վ կմտածեր, որ էսքան տարի հետ դեռ ռուսերենս ինձ պետք կգա: Շնորհակալություն Թիֆլիսի գիմնազիային»):

«Հարգելի Յուրի Պետրովիչ: Ձեզ գրում է Արշակ Լևոնովիչի այրին՝ Սոնա Կարապետյանը: Այսքա՜ն տարի է անցել: Ցավակցում ենք Ձեզ: Մենք էլ ցավ ունենք: Արշակ Լևոնովիչը՝ Ձեր հայրը, մահացել է: Երկար ժամանակ տառապում էր սարսափելի, անբուժելի հիվանդությամբ: Սկզբում նրա ոտքերը հրաժարվեցին, ապա ձեռքերը, իսկ հետո սկսեց ավելի ու ավելի ծանր շնչել, դեմքը սևացավ, լսողությունը կորցրեց, իսկ հետո վրան դուրս տվեց, հետո թուլացավ, պոկվեց, հոտեց նրա…»: Սոնա Կարապետյանը, Սոնա տատիկը, Սոնա տոտան չգիտեր ինչպես շարունակել: Այդպես էլ մինչև վերջ չգտնելով, թե է՛լ ինչ չարչարանքներ կարելի էր ամուսնու համար հորինել, ճմռթեց անավարտ նամակը, ուկրաինական ծրարն էլ նամակի ու լուսանկարի հետ ճմռթեց, ամբողջը փաթաթեց թերթի մեջ ու նետեց խոհանոցի աղբարկղը: Հետո գնաց պատշգամբ, ձայն տվեց թոռանը, որն առավոտից հեծանիվով թրև էր գալիս: Երբ երեխան բարձրացավ տուն, Սոնա տատիկն ասաց.

-Հապա մի գնա էս աղբը դուրս թափի, դույլը լցվել է արդեն… Ու արդեն տուն արի, պապը շուտով կարթնանա, ընթրելու ենք:

Երբ Արշակ պապն արթնացավ, հարցրեց.

-Ո՞վ էր եկել, Սոնա: Ինչ-որ բան լսեցի:

-Չէ, հա՜, ոչ ոք էլ չէր եկել, թվացել է քեզ:

Սոնա տատիկը մահացավ կես տարի հետո: Պարզապես մի օր չարթնացավ: Արշակ Լևոնովիչը ապրեց մինչև 99 տարի:

Կյանքի վերջին օրերին, երբ Արշակ պապը պատրաստվում էր հրաժեշտ տալ այս աշխարհին ու չգիտես ինչու որոշել էր կնոջ համար էլ մի նվեր տանել հետը, քրքրեց կնոջ սնդուկն ու մի ճմռթված նամակ գտավ. Չերտկովից որդու ուղարկած նամակն էր, որը կինը հանել էր աղբանոցից ու պահել նրա համար:

 

 

 

Ռուսերենից թարգմանությունը՝ Մարիա Լազարևայի

 

Անդին 1, 2016

 

Share

Կարծիքներ

կարծիք