Պրիշակ լիներ էդ Բաքուն…

DSC_0070_zoom (1)Գեղեցկախոս ու խոսքաշեն կին էր շատ տարիներ առաջ Կրկժան հարս եկած Լուսիկը: Անուշ ձայնով արցախյան խաղիկներ էր երգում, համով-հոտով պատմություններ պատմում: Նա մի առանձնահատուկ հպարտությամբ էր ասում, որ այդ ամենը հորից էր սովորել: Թողնեիր՝ անհոգնել կպատմեր հոր՝ Մելիքի աստվածատուր շնորհներից, «ղաչաղության» տարիների բազմաթիվ քաջագործություններից: Տան մի անկյունը թանգարանի էր վերածել, որտեղ երկյուղածությամբ պահում-պահպանում էր սիբիրյան աքսորավայրում չարագործի ձեռքով թունավորված-սպանված հոր իրերը՝ քամանչան, դուդուկն ու դհոլը, ինչպես նաև կարճկոթ «մաուզերը», դաշույնն ու թուրը, որոնց համար ամուսինը՝ Հակոբջանենց Անդրին, քիչ էր մնացել ինքն էլ Սիբիրում հայտնվեր:

Մի թեմա կար, սակայն, որի մասին Լուսիկը չէր խոսում. Բաքվում իրենց ընտանիքի ապրած տարիներից չէր պատմում: Եթե հետաքրքրվում էինք, լռում էր, ու զգում էինք, որ աչքերից թափվելիք արցունքները քիթն ի մեջ էին թափվում, ու նա, հուզմունքը թաքցնել փորձելով, շփոթ շարժումներով գոգնոցի գրպաններում թաշկինակն էր փնտրում՝ հետը կռիվ տալով՝ անտե՜ր մնաս, հա՛, անտեր, որ պետք եղած ժամանակ գետինը պատռում, մտնում ես մեջը… Իսկ ես կողքից օգնում էի՝ հուշելով, որ շորի գրպանում կլինի, ու երբ գտնում էր, ես իմ բաժին գովեստի խոսքերն էի ստանում՝ խելոք է՜ էս խոխան, խելոք… Ու ինձանից երջանիկն այդ պահին չէր լինում:

Մի բան էլ կար, որ, ինչպես նկատել էի, Լուսիկին գցում էր անսովոր շփոթմուքի մեջ. դա իրենց տան մոտով անցնող ճամփին ազերիներ տեսնելը կամ նրանց ձայնը լսելն էր: Հակառակի պես, Շուշիի տակի հանդերը տանող միակ ճամփան էր դա: Այդտեղով էին անցնում նաև ոտքի ճամփով Շուշի գնացողները: Եվ այդ քարուքռեճ ճամփան լավ էլ բանուկ էր: Ու ես հաճախ էի վկա լինում Լուսիկի միակողմանի խոսք-կռվին. «Չո՜ռ, զեհիրմա՜ր, յանի Աստված մի օր ըրածներդ ըռջներդ չի՞ պիրիլեն, մինչև մեռնելս յանի տսնլան չը՞մ, թա Աստված ծեզ հինչ պատիժ ա տամ. սերտս հուվացած քինամ էս ըշխարհան»: Նման պահերի շատ էի զարմանում, որովհետև տեսնում էի, թե նա ինչպես է նույն այդ թուրքերի աղքատ-մուրացիկներին միշտ ՙբաժին՚ տալիս, թե՝ մեղք են: Մի ուրիշ տեսակ էր նաև նրա և այգեկից տանն ապրող թրքուհու՝ Թելլիի հարևանությունը. այն սովորական չէր. նրանց տան շեմին առաջին և վերջին անգամ ոտք էր դրել, երբ նրա ամուսինը՝ ազգությամբ թալիշ Թելմանը, մահացել էր: Սա առաջին և վերջին այլազգին էր, որ տնավորվել էր Կրկժանի հայկական մասում: (Գյուղի միակ աղբյուրը, որի սառնորակ ջրին, ասում են, շատ էր կարոտում Նապոլեոնի՝ ծնունդով ղարաբաղցի փեսան՝ մարշալ Մյուրատը, բաժանում էր հայկական թաղամասը թուրքականից. դրանք իրարից բավականին էլ հեռու էին):

Անդրին ասում էր՝ Թելմանը թորք չէ (ղարաբաղցիները ազերիներին թորք են ասում): Ջահել ժամանակ Լենքորանի կողմերից փախել, եկել էր Կրկժան. հովվություն էր անում. տարվա կեսը արոտավայրերում էր քնում, մյուս կեսը՝ սրա-նրա գոմում: Անտուն-անտեղ թալիշին կրկժնեցի թուրքերը խորթ աչքով էին նայում. չէին սիրում: Բայց արի ու տես սա էլ ոչ ավել, ոչ պակաս սիրահարվում է գյուղի ամենասիրուն աղջիկներից մեկին` Թելլիին, որի հայրն ու եղբայրները, կռահելով իրենց մոտ-մոտ անող տղայի միտքը, ոչ միայն ակնհայտ հասկանալ են տալիս, որ դա լինելու բան չէ, այլև սպառնալիքով մի քանի օր ժամանակ են տալիս գյուղից հեռանալու: Թելմանը հենց մի քանի օր հետո էլ անհետանում է, բայց ոչ մենակ. աղջկան փախցնում տանում է հետը: Մի քանի ամիս հետո են նրանց հետքերը գտնում. սիրահարված հովիվը Թելլիին տարել էր Լաչինի գյուղերից մեկում ապրող հորեղբոր տուն: Աղջկա հարազատները մի երկու տարի հետո հաշտվել էին նրանց հետ, բայց պայման էին դրել՝ Կրկժանում չերևան: Սրանք էլ եկել, հայկական թաղում լքված կիսավեր մի տանը բնավորվել էին, կամաց-կամաց շինել-սարքել, տան տեսքի բերել ու հա բազմացել՝ աշխարհ բերելով տասնմեկ երեխա: Հայերեն խոսում էին իրենցավարի, ամեն կերպ ջանում էին հայերի հետ բարիդրացիությունը պահպանել: Միշտ չէր, որ ստացվում էր: Մեծերը թերևս ավելի հանդուրժող էին, բայց փոքրերն ու ավելի ջահելները հասակակից այլազգիներին մոտ չէին թողնում իրենց հավաքատեղերին, խաղ ու զրույցներին, թե՝ թորք են, թուրքերն էլ չէին շփվում, թե՝ հարամ են. հայերի հետ են ապրում:

Ինչպես ասացի, Լուսիկն ու Թելլին առանձնահատուկ ձևով էին հարևանություն անում. Լուսիկը երբ թոնիրը վառում էր՝ հաց թխելու, Թելլին մոտենում էր ցախաշար պարսպին՝ մեր բարբառով՝ չափարին, ու կանչում.

-Լուսի՜գ, հի՞նչ կա-չկա, օզումըս հաց թխե՞ս. կյա՞մ քյոմագ անեմ,- հարցնում էր թրքահունչ հայերենով: Լուսիկը թուրքերեն ՙջանսաղություն՚ էր մաղթում ու քաղաքավարի մերժում, հետո էլ քթի տակ ինչ-որ բան քրթմնջում: Մի օր էլ նրան հարցրի, թե ինչու է Թելլի խալային մերժում. կարճ կապեց՝ թորք ա՝ ծեռքերը արնոտ…

Որ թուրքերի ձեռքերը արյունոտ են, էլի էի լսել. իմ դասվարն էր ասել՝ վախեցած մերթ մեզ՝ աշակերտներիս, մերթ դասարանի դռանը նայելով: Ու նրա վախից էլ հասկացել էինք, որ արյան փոխաբերությամբ հրեշավոր մի բան է ակնարկվում, որի փակագծերի բացումը, իհարկե, արվեց, բայց մի քիչ ավելի ուշ՝ մեր հայոց լեզվի ուսուցչի կողմից: Այնպես որ, Լուսիկի կտրուկ տոնով կարճ կապած խոսքը երկուս չարեցի, որոշեցի սպասել և հաջորդ օրը ուսուցչիս հարցնել, թե թուրք կանանց ձեռքերը բա ինչպես են արյունոտվել…

Թոնրի բերանը փակելուց հետո հարևանուհուն կանչելու հերթը Լուսիկինն էր.

-Թելլի՜, մին խոխա ղարկե, կյա, մի երկու տաք-տաք հաց տամ, տարեք կերեք:

Մեկի փոխարեն յոթ-ութ երեխա՝ աղտոտ ու քրչոտ, վազում, կախվում էին  չափարից ու իրենց իսկ բացած անցքերից ձեռքները մեկնում. ամեն մեկն ուզում էր, որ ինքն առաջինը հացերը փախցնի: Լուսիկը հացերը ճոթ-ճոթ էր անում, դնում մեկնված ձեռքերի մեջ ու դիմում Աստծուն.

-Աստվա՛ծ ջան, ես սրանց հաց կտամ. տու էն անմեղ կյառներին տեղ լյավ   եշի. սովածըն մորթվալ…

Ու այսպես՝ միշտ:

Երբեմն էլ հետաքրքրասեր ու զրույցի կարոտ Թելլին այգեբաժան չափարի մոտ ոտքը կախ էր գցում և փորձում հարևանուհուն խոսքի մեջ քաշել: Թելլի բաջին՝ թրքակերպ հայերենով, Լուսիկ քույրիկը՝ անխառն թուրքերենով, մի քանի նախադասություն էին փոխանակում, ու ՙզրույցն՚ այդքանով ավարտվում էր: Հիշում եմ՝ նման մի «զրույցից» հետո նրան հարցրի, թե ինչու էր իր հետ հայերեն խոսող թրքուհուն թուրքերեն պատասխանում, զարմացավ, որ երեխա տեղովս նման բաներ էլ էի նկատում, ու էլի կարճ կապեց.

-Թորք ա, է՜… Հու մեր լուզվավ չըմ խուսելու…

Ճիշտն ասած, ի՞նչ յուրովի իմաստ էր դնում ասվածի մեջ՝ ինձ համար այնքան էլ հասկանալի չէր. ինձ դուր էր գալիս, որ թրքուհին ջանում էր հայերեն խոսել, իսկ Լուսիկի թուրքերեն պատասխանելը այնքան էլ սրտովս չէր:

Տարիներ հետո, երբ գյուղ էի այցելել ու տեսել Թելլիենց ավերակված տունը (ավելի տխուր բան, քան ավերակված տունը, չկա. թշնամու լինի, թե ում՝ մեկ է), հիշեցի դեպքեր ու պատմություններ, հարցուփորձ արեցի նրանց գերդաստանից. պարզվեց, որ 88-ին գյուղից ամենավերջինն են հեռացել, և հայերը նրանց ոչ մի վնաս չեն հասցրել, իսկ տունն ավերվել էր ցեղակիցների արկերից:

Արցախյան դեպքերի թեժ օրերն էին: Ստեփանակերտում էի: Մայրս ինձ ասաց, թե Լուսիկ մաման (այդպես էի ես դիմում մանկության տարիներին ինձ շահած-պահած Լուսիկին) լավ չէ. հիվանդ է: Ուշադրություն չդարձնելով վտանգների մասին զգուշացումներին՝ այցելեցի նրան. ուրախությանը չափ չկար: Մանկորեն պայծառ այդ ուրախությունը տեսնելով՝ ես ինձ Աստծուց պարգևատրված զգացի: Եվ ոչինչ, որ գյուղի ամեն անկյունում մահացու վտանգ կար դարանած: Մորս հետ որոշել էինք այդ գիշեր նրա մոտ մնալ. համաձայն չէր. մեր կյանքի համար էր անհանգստանում: Բայց ի՞նչ տարբերություն՝ Կրկժանո՞ւմ էինք, թե՞ Ստեփանակերտում. վտանգն ամենուր էր:

Օրերի տագնապնե՞րն էին առիթ տալիս, թե՞ իր մոտալուտ մահն էր զգում. երևի և՛ մեկը, և՛ մյուսը, Լուսիկը որոշել էր մեզ պատմել իրենց և հարևան ընտանիքների հետ անցյալ դարի տասնութ թվականին Բաքվում պատահածը: Նա հավատում էր, որ օրերից մի օր ես անպայման թղթին եմ հանձնելու իր կյանքի պատմության գոնե այն դրվագը, որից սկսվում էր նրա՝ դաժանորեն սպանված մանկությանը հաջորդած կյանքը:

Ցավում եմ, որ ուշացումով եմ դա անում:

Ինձ հետաքրքրում էր, թե իր գերդաստանի մասին մեծ սիրով ու հպարտությամբ պատմող կինը ինչո՞ւ էր այդքան տարիներ լռել. ոչ մի խոսք, ոչ մի բառ՝ երբեք անցյալ չդարձող մեծ ցավի մասին: Ամեն անգամ պատասխանը հիշելիս նորովի եմ ընկալում նրա զուսպ համբերության մեծ իմաստնությունը: Մինչև օրս էլ առիթ լինում է այդ խոսքը հիշելու ու նաև՝ խորհելու, վերջին ժամանակներում՝ առավել հաճախադեպ.

-Ջահել ու քյորփա էիք. չէի ուզում վախ ընկներ սրտներդ. թորքին կողքին ապրողը պիտի նրանից չվախենա… վախենալուց սարսափելի բան չկա, բալա՛ս…

Իսկ ես ուզում եմ Լուսիկ մամայիս մի խնդրանք-պատգամն էլ կատարել. շատ էր ուզում, որ իր պատմած ձևով գրեմ, ասածները ՙշուռումուռ չտամ՚ ու չհորինեմ: Այդպես էլ կանեմ. միայն բարբառով պատմածը կփոխադրեմ գրականի:

 

«Պրիշակ լիներ էդ Բաքուն, քանդված լիներ, տեղը՝ փուշ ու ցաք բուսած, որ ես էլ էդտեղ ծնված չլինեի ու տեսած չլինեի՝ ինչ տեսել եմ: (Հենց այսպես էր սկսել): Ես ութ-ինը տարեկան աղջիկ էի: Մինչև սև դառած այդ թվականը հայկական թաղամասի հայաբնակ բակում անցնող իմ մանկությունը ամենաբախտավորներից էր. ծնողներիս միակ զավակն էի՝ առանձնահատուկ ուշադրությամբ ու սիրով շրջապատված: Ասում են՝ լուսերես երեխա էի՝ կապուտաչյա, փարթամամազ ու բազմաընտանիք բակի բոլոր բնակիչների սիրելին: Արդեն շատ բան էի հասկանում, ու իմ աչքից չէր վրիպել, որ մորս փորն օր օրի չափերը փոխում ու կլորանում էր: Պարզ էր՝ քույր կամ եղբայր էի ունենալու: Չգիտեի՝ ուրախանայի՞, թե՞ տխրեի. ուղղակի խանդում էի, բայց և երազում էի եղբայր ունենալ: Միայն չէի հասկանում, թե ինչու էին ծնողներս ու բակի մեծահասակները լռակյաց ու մտահոգ դարձել. բակը մի տեսակ փոխվել էր. առաջվա աշխուժությունը չկար. անուրախ, տագնապոտ օրեր էին: Երեխաները, մեծերի անհանգստություններից ու ջղագրգիռ վիճակներից վատ բան կանխազգալով, օրվա մեծ մասը մայրերի չորս կողմն էին պտտվում՝ փեշներին կպած: Մայրերը, եթե թույլ էին տալիս դուրս գալ բակ ու խաղալ, հատուկ զգուշացնում էին՝ «Մեր բակից դուրս չգաս. կանչեմ՝ կողքիս լինես նույն պահին: Բակին մոտեցող թուրք տեսնես՝ վազի՛ր տուն»: Խե՜ղճ մայրեր… Աստիճանաբար սաստկացող անհանգստությունները վերածվում էին վախ ու սարսափի՝ «Անգամ մեր բարեկամ-քիրվա Մամեդ ամին էլ քեզ մոտենա, «պապա՜» կանչիր ու վազի՛ր տուն…»: Նույնանման հրահանգներ առավոտ-երեկո ես էլ էի ստանում ու մորս խոստանում, որ հենց թուրք տեսնեմ՝ «պապա՜» կգոռամ ու կվազեմ տուն:

Էդ օրը ոչ լիներ: Կեսօր էր, ու թվում էր՝ Բաքուն խաղաղ էր, խաղաղ էին հայոց թաղն ու բացառապես հայերով բնակեցված բազմաընտանիք բակերը: Դրանցից մեկն էլ մերն էր:

Այն, ինչ կպատմեմ այդ օրվա մասին, իմ տեսածն է, իսկ ինչ չեմ տեսել, հորս պատմածով կներկայացնեմ. բաներ կան, որ հայրս ողբաձայն՝ ասես երգելով էր պատմում, ու լսողները չէին դիմանում. որը՝ թաքուն, որը՝ աչքառ արցունքներն էին մաքրում. լացող ու մարդասպանների հասցեին անեծքի խոսքեր ասողներ էլ էին լինում: Հետո ճնշող լռություն էր իջնում, հայրս վեր էր կենում, պատից կախված դուդուկն իջեցնում ու սկսում նվագել. շա՜տ տխուր մեղեդիներ էին. հայրս էլ այդպես էր լացում:

Հա՛, հեռու չտանեմ խոսքս, հետ դառնամ սև դառած էն օրվան ու մեր բակին: Երեխաներով պահմտոցի էինք խաղում: Ես թաքնվել էի բերանի վրա շուռ տված մեծ քթոցի տակ ու տապ արել… Հաշված րոպեների ընթացքում բակը վերածվել էր դժոխքի: Զինված թուրք խուժանի մի մեծ խումբ մտել էր բակ ու վայրենի գոռում-գոչյունով հարձակվել տների վրա: Օրը կիրակի էր. տղամարդիկ տանն էին. բոլորին ծեծուջարդով հանել էին բակ ու կապկպած գցել գետնին: Նրանց աչքի առաջ անարգում ու մորթոտում էին կանանց ու երեխաներին: Խուժանին առաջնորդողներն ու իրենց դաժանություններով առանձնացողները այդ նույն բակի ծառերի շվաքում իրենց հետ ՙընկեր-ախպերացած՚ հայերի հետ տարիներ շարունակ նարդի էին խաղացել, աղուհաց կիսել ու վայելել նրանց մայրերի ու կանանց հյուրասիրությունները: Մորթվող երեխաներից շատերը, նրանց ծնկներին նստած, քանի՜ անգամ կլինեին բեղներից քաշած ու մանկորեն ուրախացած: Խուժանի պարագլուխը հորս քիրվան էր՝ Ջաֆարը:

-Մելի՛ք, ես քեզ չեմ սպանելու, դու պիտի մնաս, որ սրանց գլուխ ու «ջանդաքները» հավաքես, թաղես. ես վառած ջանդաքահոտ չեմ սիրում, թե չէ քո ձեռքով իրար վրա դարսել կտայի ու քո ձեռքով էլ վառել կտայի,- ասել էր անունը թաղած Ջաֆարն ու հռհռացել:

Բակի մեջտեղում սալաքարերով պատված գուռ կար, որի մեջ էր թափվում  բնակիչներին ջուր մատուցող միակ ջրածորակից գիշեր ու զոր հոսող ջուրը, որ միշտ խցանվող մի հին, ժանգոտ խողովակով գնում լցվում էր մայթեզրով անցնող նեղ ջրուղին: Այդ օրը հայկական թաղամասի բոլոր փողոցնիվար հոսող ջրուղիներով արյուն էր հոսում. սպանդ էր կատարվում բոլոր բակերում, որոնք հիմնականում իրար նման, իրար հիշեցնող տուն ու օժանդակ կառույցներով էին պատված:

Թուրք Ջաֆարի հրամանով հրոսակները երեխաների գլուխները դնում էին գուռի պռնկին ու մորթում. մատաղվող գառնուկների վերջին ճիչերն անգամ ահից լալկվում մնում էին մորթվող կոկորդներում ու, արյան հետ խառնված, լցվում գուռը:

Հինգ ընտանիք էր ապրում մեր բակում. մեկի հոր ու երկու հասուն տղաների խոշտանգված մարմինները մի քանի ամիս առաջ էին հայտնաբերվել. ազգությամբ լեզգի աղբահավաքն էր տղաներից մեկին ճանաչել ու լուրը հասցրել հորս: Նրա գլխավորությամբ բակի տղամարդիկ գնացել բերել էին հոշոտված մարմինները և ծես ու արարողությունը պահելով՝ հողին հանձնել:

Չորս ընտանիքի բոլոր տղամարդկանց էլ հերթով մորթեցին: Հորս կապել էին միայնակ թթենու ճաք տված բնին ու երկարոտ դաշույնի ծայրն անընդհատ աչքերին մոտեցնելով ու դրանք հանելու շարժում ցույց տալով՝ ստիպում էին նայել մորթվողներին: Արյուն լցված աչքերը հենց չլինել կերազեին, եթե նկատած չլինեին, որ դժոխքում հայտնվածների մեջ հղի մայրս ու ես չկանք: Պրկված, ցավ ու տառապանքից ուռչող մարմինը ասես մաս-մաս էր լինում պինդ ձգած պարանացանցի մեջ. անզուսպ մռնչոցից ճաքճքել, արնոտել էին թավ բեղերի տակ պինդ սեղմված շրթունքները: Ջաֆարը ամեն զոհի մարմին ի ցույց անարգելուց հետո մոտենում էր ու փտած ատամներով բերանի անբնական մի բացուխուփով խրխնջոց հիշեցնող ձայնով հռհռում: Վերջին զոհի մարմինը ոտքով մի կողմ հրելուց հետո արյուն կոխած աչքերի մեջ մի չարագույժ զվարճանք՝ դիմեց խուժանին.

-Իսկական թամաշան հիմա է սկսվելու: Խանումի՜ն բերե՛ք…

Հայրս զգացել էր, որ գիտակցությունը մթագնվում է. հազար երանի էր տվել բոլոր սպանվածներին, որոնց հոգիներն արդեն իրար հետ էին՝ դժոխքից պրծած…

Խուժանը քաշքշելով նկուղից հանել էր անճանաչելիորեն բզկտած ու խոշտանգած մորս: Դեմքն այլափոխված էր, ծովակապույտ աչքերը սարսափից սառած-չռված էին: Նա լալկված էր. ո՛չ ճիչ, ո՛չ մղկտոց: Երբ նրան կանգնեցրել էին բակի մեջտեղում՝ հորս առջև, զարմանալի մի հանդարտություն էր իջել դեմքին, անգամ թվացել էր, թե աչքերում ժպիտ կար. ամոթխած շարժումով փորձում էր սև, փարթամ մազերով ծածկել փորի մերկությունը: Հետո ինչ էր եղել՝ հայրս չէր հիշում. մեկ էլ հիշում էր, որ Ջաֆարը սրի ծայրին իր ծնվելիք երեխային էր խաղացնում՝ հռհռալով.

-Տղա՜ է, տղա՜… Մելի՛ք, առաջին աչքալուսանք տվողդ եմ, մաղարիչս ի՞նչ է: Տանդ թթի օղի կլինի, հիմա կբերեն, միասին կխմենք:

Խուժանը հրճվանքի աղմուկ-աղաղակով տներից ուտելիք ու խմիչք էր հավաքել, բերել շարել բակի իշաոտուկ երկար սեղանին ու սկսել խժռել: Ջաֆարը անձամբ էր մտել մեր տան նկուղը, գինու տակառից երկու գավ լցրել ու մոտեցել զոհին: Նա հրամայել էր հորս կապերն արձակել ու նրան էր մեկնել գավերից մեկը.

-Մելի՛ք, այս գինուց շատ ենք իրար հետ խմել, արի՛ վերջին անգամ էլ խմենք, մենք գնանք՝ մեր գործը շարունակելու, դու էլ մնա՛, ձերոնցո՛վ զբաղվիր:

Հայրս ոչինչ չէր լսում, ոչինչ չէր զգում. մի սևեռուն միտք նրան հետ էր պահում ծայրահեղ քայլերից, ինչպես և փրկում խելագարվելուց. ես չկայի երեխաների մեջ, ու Ջաֆարն էլ ասես մոռացել էր իմ մասին: Ու իրեն պետք էր, որ խուժանը հնարավորինս շուտ հեռանար բակից:

-Ջաֆա՛ր, դու թթի օղի էիր ուզում, երեկոյան կգաս, կխմենք…

Ի՞նչ էր մտածել թուրքը, ի՞նչ կար մտքին… Աստված գիտեր… Նայել, նայել էր հորս մթնած դեմքին, թալանով ծանրաբեռ խուժանին իր հետևից գցած, թողել գնացել:

Երբ վերջին թուրքի թիկունքն էլ էր անհետացել, հայրս կացնակոտոր ծառի նման գետնահար էր եղել. ցանկացել էր գոռալ, աղաղակել, բայց վախեցել էր ինչ-որ տեղից լսեի, ու սիրտս ահից պայթեր: Մեն-մի միտք էր պտտվում ուղեղում. պետք էր շարժվել, վեր կենալ, երեխային փնտրել… Հիմա… հիմա… Հիշել էր մորս վերջին հայացքն ու հասկացել՝ նա խաղաղվել էր այն մտքից, որ ամուսինը սպանված չէ և կփրկի աղջկան:

-Լուսի՜կ…,- մրմնջացել, հետո ձայնը կամաց-կամաց բարձրացրել էր,- Լուսի՜կ… Լուսի՜կ… ապան մատաղ, մի՛ վախեցիր, ես եմ՝ ապան, ձա՛յն հանիր, որտե՞ղ ես, դո՛ւրս եկ, քեզ մատաղ…

Հանկարծ բակի դռան ճռնչոց էր լսել ու սարսափել. մի՞թե Ջաֆարն էր հետ եկել. երևի հիշել էր Լուսիկին. իր կանչը հո չէ՞ր լսել… Հայացքը գցել էր բակի անկյուններին. գոնե մի քար, մի փայտ  ընկներ ձեռքը: Աչքն ընկել էր բակի հեռու անկյունում շուռ տված մեծ քթոցի կողքին ընկած կոտրած կոթով հին բահին: Կհասնե՞ր բահին… Ուժ էր առել ու վազել. այնքա՜ն երկար էր թվացել այդ մի քանի քայլ տարածությունը. կռացել էր՝ բահը վերցնելու ու մնացել մեխված. թվացել էր՝ քթոցը շարժվում է. Լուսի՞կն է, ու հենց հիմա՞, երբ Ջաֆարը հետ էր գալիս… Հազիվ կարողացել էր շշնջալ.

-Լուսի՜կ… ապան մատաղ, մնա՛, դուրս չգաս, մինչև չկանչեմ…

Երբ հետ էր շրջվել ու բահը թափով վեր բարձրացրել՝ հարվածելու, տեղում քարացել էր. Գիժ Առաքելն էր դիմացը կանգնած: Առաքելը Բաքվում անունով արհեստավոր էր եղել. ձեռքից ամեն ինչ գալիս էր. լավ թիթեղագործ էր: Մի քանի տարի առաջ մեկնել էր Ղարաբաղ՝ մոր հուղարկավորությանը: Երբ վերադարձել էր, տան նկուղում կնոջը կախված, երկու որդիներին սպանված էր տեսել. տասներեք տարեկան աղջիկն էլ անհայտ կորել էր: Կնոջն ու որդիներին հուղարկավորելուց հետո Առաքելը տան դուռը բաց էր թողել, որ աղջիկը եթե մի օր հետ գա, դուռը փակ չտեսնի, ու ինքն անհետացել: Ժամանակ առ ժամանակ թաղեցիների շրջանում լուրեր էին պտտվում, թե Առաքելը գժվել է, իբրև Բաքվի գժանոցում է, մեկը թե՝ Ղարաբաղում մուրացկանություն անելիս են տեսել, մեկը թե՝ անընդհատ շրջում, աղջկան է փնտրում, անգամ՝ որ կնոջն ու որդիներին սպանող թուրքերին գտել, վրեժը լուծել է… Ու հորինվում էր Գիժ Առաքելի մասին առասպելը:

-Մելի՛ք, հա՛, ես եմ: Երեխային հանի տար տուն, տե՛ս ինչ ես անում: Շուտ անենք էս քուլփաթը հողին հանձնենք, մութն ընկնի՝ հեռանանք արագ: Շահենի պարտեզի հողը լցնովի է, հեշտ կփորվի. տեսնեմ ում եմ գտնում. մի երկու հոգու էլ բերեմ՝ օգնեն. շուտ անենք, քանի արնախումները հետ չեն եկել. տանելու բան շատ ունեն. հետ կգան, կգա՜ն… Գիտեմ, կգա՜ն…,- ասել ու արագ-արագ դուրս էր գնացել:

Հորս թվացել էր, թե տեսիլք էր, երևացել ու անհետացել էր. ինքն էլ ցնորվում էր: Բահը գցել էր գետնին, երկու ձեռքով խփել գլխին, բռունցքներով տրորել քունքերն ու մռնչյունը խեղդել կոկորդում: Ծնկել էր գետնին, շրջել քթոցը, ու սիրտը փուլ էր եկել. գիրկն էր առել ինձ, որ սարսափից գունդուկծիկ էի դարձել, փղձկացել ու լացել դառն ու բարձրաձայն: Ես ձայն չէի հանում, ահից չռված աչքերս բակի գուռից չէի կտրում:

-Լուսի՜կ… Լուսի՜կ… ապան մատաղ, մի՛ վախեցիր, ես եմ՝ ապան, ձա՛յն հանիր, խոսի՛ր, քեզ մատաղ:- Խեղճ հայրս ի՜նչ իմանար, թե դեռ ինչքան երկար ժամանակ պիտի չխոսեի, լռեի ու պապանձ ապրեի: Մի բան պարզ էր. թուրք խուժանի ահից պապանձվելս ու քարանալ մնալս էին փրկել ինձ:

Հայրս երբեք իրեն այդքան անզոր ու շիվար չէր զգացել: Չգիտեր՝ ինչից և ինչպես սկսել. ուղեղում մի միտք էր անընդհատ տնքում-պտտվում՝ փորել է պետք, մե՜ծ, մե՜ծ գերեզման է պետք… փորել, փորել… Չգիտեր՝ ինձ հետ ինչպես վարվեր. փաթաթվել էի վզին, պոկ չէի գալիս, սիրտս ասես դուրս էր գալիս կրծքիցս և ուր որ է պայթելու էր: Ուզում էր ինձ ներս տանել, որ չտեսնեի դժոխքի վերածված բակը, բայց ես սարսափում էի մենակ մնալուց և սենյակ չէի մտնում: Հայրս նստել էր բակ իջնող աստիճանին ու փորձել ինձ բացատրել, թե ինչքան կարևոր է, որ թողնեմ ինքը հողը փորի: Չէ՛ ու չէ՛…

Մոտեցող ոտնաձայներից հայրս կրկին ցնցվել ու ինձ ամուր սեղմել էր իրեն: Առաքելն էր՝ երեք տղամարդու հետ. լեզգի աղբահավաքն ու նրա երկու եղբայրներն էին:

Երբ վերջին հողաշերտն էլ էին լցրել որպես ընդհանուր գերեզման փորված մեծ փոսի վրա, Շահենի պարտեզի դուռը վրա էին բերել ու պինդ-պինդ փակել: Վերջին պահին, չգիտես ինչու, որոշել էին բոլոր հինգ տների դռներն ու դարպասն էլ կողպել ու նոր հեռանալ:

Հայրս թաքստոցից հանած իր հոգեպահուստ փողերից տասը ոսկի էր տվել լեզգի եղբայրներին, խոստացել տասն էլ ավելացնել, եթե օգնեին՝ Բաքվից անվտանգ հեռանալու: Մութն ընկնելուն պես մենք, աղբատար սայլի մեջ քուրջ ու փալասների տակ թաքնված, շարժվել էինք թաղից: Երևի լեզգի եղբայրներն էին բարի աստղի տակ ծնվել. նրանց հաջողվել էր երեքիս էլ անփորձանք դուրս բերել Բաքվից: Հետո էլ Աստված էր տարաբախտներիս հետ եղել. շատ դժվարությունների ու փորձությունների միջով անցնելով՝ վերջապես հասել էինք Ղարաբաղի Ճարտար գյուղ:

Հայրս հույս ուներ, որ հարազատ գյուղում կգտնվեն մարդիկ, որ կօգնեն իրեն՝ ինձ խնամելու և հոգեկան ծանր ցնցումից հանելու:

Առաքելը մեզ հետ էր մինչև Ճարտար հասնելը: Բայց գյուղում մի օր անգամ չէր մնացել: Հորս խնդրանքին, որ գոնե բացվող լույսին սպասի, նոր ճանապարհվի, պատասխանել էր՝ չէ՜, գնամ, հիմա խեղճ քորփաս, Բաքվի փողոցներն ընկած, ինձ է փնտրում… Գնամ… Աղջիկ երեխա է՝ փողոցներում չմնա…»:

 

Խմբագրության կողմից

Աստված մի օր առաջները բերեց…

 

Ակնարկը կարդալուց հետո տպավորությունս այնպիսին էր, ասես հատված եմ վերընթերցել Աքրամ Այլիսլիի «Քարակերտ երազներ» վեպ-ռեքվիեմից. թուրք-ազերիների նույն վայրագությունը, հայերի նույն միամտությունն ու անսահման մարդկայնությունը…

Անմիջապես զանգահարեցի հեղինակին և հարցրեցի, թե կարդացե՞լ է այդ գիրքը: Չէր կարդացել: Ասացի, որ իր նկարագրածը հար և նման է Այլիսլիի պատմածին: Զարմացավ, բայց չզարմացավ, որովհետև բազմաթիվ են նման դեպքերն ու նկարագրությունները: Հետաքրքրվեց, խոստացավ անպայման կարդալ:

Իսկ ես մտածեցի, որ, ահա, Աստված մի օր թուրք-ազերիների առաջները բերեց, և Լուսիկի երազանքը կատարվեց այն ժամանակ, երբ հայը դուդուկի փոխարեն պատից հրացան իջեցրեց:

Եվ իմացա նաև, որ Արցախի ազատագրման գործում մեծ, շատ մեծ ավանդ են ունեցել նաև Լուսիկի ժառանգները…

Եվ տեսա նաև, որ կգա նաև այն օրը, երբ Աստված մի օր կբերի նաև օսմանցի թուրքերի առաջ, և կիրականանա Արևմտյան Հայաստանի Լուսիկների երազանքը…

Հ. Ս.

 

Անդին 2, 2015

Share

Կարծիքներ

կարծիք