Անդինի հարցերին պատասխանում է Շիրակի թեմի առաջնորդ Միքայել եպիսկոպոս Աջապահյանը

DSC05487hԱստված ինչ-որ ծրագիր ունի մեզ հետ, և լա՛վ ծրագիր…

 

 

Աստված օգնական, սրբազան հայր:

-Աստված պահապան:

 

Սրբազան հայր, իմ բարձրաձայնած հարցերը լինելու են բազմաբնույթ:

-Հարցրեք, ինչ ուզում եք, ես արգելված հարց չունեմ:

 

Պատմեք Աջապահյան տոհմի մասին:

-Աջապահյանները ծագում են Հեթում Բ արքայի Հովհաննես արքաեղբորից, ով գնաց Եգիպտոս, վերադարձրեց գերված սրբությունները, որոնց թվում` Գրիգոր Լուսավորչի Աջը, և ինքն ու իր ժառանգները դարձան այդ Աջի և մյուս սրբությունների պահապանները Սիսում: Իսկ մինչ այդ Աջապահյանները եղել են Ռուբինյաններ, որ մոտ 1000 տարի առաջ Արցախից տեղափոխվել են Կիլիկիա: 13-րդ դարից սկսվում է Աջապահյանների ինքնուրույն պատմությունը… և 13-րդ դարից առ այս կողմ Աջ երբեք չի կորել և սրբությունները երբեք չեն գերեվարվել: Նույնիսկ 1915 թվին էլ չկորան, և Խադ արքեպիսկոպոս Աջապահյանը, այդ ժամանակ վարդապետ, կարողացավ փրկել սրբությունները և հասցնել Անթիլիաս: Աջապահյանները միշտ ապրել են Սիսում. եթե կա Աջապահյան, ուրեմն նա Սսեցի է: Մերոնք գաղթի ճանապարհին հասել են մինչև Բեյրութ,1947-ին հայրենադարձվել են Հայաստան: Ես ծնվել եմ Հայաստանում: Սերնդեսերունդ Աջապահյանները մի զավակ են նվիրել Եկեղեցուն, և այդ նվերներից տասը հոգի դարձել են Կիլիկիո կաթողիկոս: 135 տարի Կիլիկիո կաթողիկոսական գահին եղել են Աջապահյաններ` ամենախառնակ և ամենադաժան տարիներին, երբ կաթողիկոսներն ուղղակի սպանվում էին բարաբարոսների կողմից:

 

Դո՞ւք էլ Աջապահյան գերդաստանի նվերներից եք

-Ես առաջին Աջապահյանն եմ, որ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսության ճամփով եմ ծառայում Հայ Եկեղեցուն, ոչ թե Կիլիկիո կաթողիկոսության:

 

Ո՞րն է ձեր հոգևորական դառնալու մղումի հիմքը, եթե Տիրոջ առաջնորդությունը, ապա ինչպե՞ս է այն դրսևորվում երիտասարդ մարդու կյանքում, և դրա ըմբռնումի ի՞նչ ներքին ճանապարհ է անցնում մարդը, մինչև նման որոշում կայացնելը:

-Գիտեք, Ավետարանը մի խոսք ունի, ասում է. Ոչ թե նա է ընտրյալն, ով իրեն ընծայում է, այլ նա, ում Տերն է ընտրում: Ես հոգևորական չդառնալու շանս չեմ ունեցել:

 

Չեք ունեցել իբրև պարտականությո՞ւն

-Ո՛չ, Աստված ինձ այլ հնարավորություն չի տվել. փակել է մնացած բոլոր հնարավորությունների դռները:

 

Այսինքն դա չի՞ եղել ընտրություն մի քանի բաների միջև:

-Երբե՛ք:

 

Եղել է միակ ճանապարհ և դրա գիտակցո՞ւմ:

-Այո՛, տասներկու տարեկանից: Եվ ինչքան առաջանում, այնքան զարմանում եմ այդ ճանապարհի ընտրության վրա, գնալով ավելի ու ավելի եմ հասկանում, որ այլընտրանք երբեք էլ չի եղել: Շրջապատիս մարդիկ այլընտրանք միշտ տեսել են, թե այս մարդը կարող է այս կամ այն ճանապարհով գնալ, բայց ես այլընտրանք չեմ ունեցել և այսօր էլ չունեմ: Եվ հասկանում եմ, որ Աստված փակել է մնացած բոլոր դռները. ուրիշ դուռ բաց չի թողել, որ ես ընտրեի` ա՛յս կամ ա՛յն: Եվ այստեղ նույնիսկ տոհմային պատկանելությունը գործ չունի, քանի որ հայրս, լինելով Աջապահյան, համաձայն չէր, որ ես հոգևորական լինեմ, ասելով, որ ինչքան ունեցել ենք` բավարար է: Մայրս քաջալերող չէր` թողած էր Աստծո կամքին, բայց հայրս դեմ էր… այսպիսով, ոչ մի այլընտրանք չի եղել տասներկու տարեկանից սկսյալ…

 

Գեղեցկագույն բան եք պատմում

-Ինչ որ կա, այն եմ պատմում: Իմ տասներկու տարեկանը 1975 թվականն էր. կոմունիստական տարիներ էին, եկեղեցի գնալը մերժելի էր, հոգևորական դառնալու որոշումը շատ վա՛տ որոշում էր: Ուսուցիչներս ինձ խղճահարությամբ էին նայում, ասելով, թե պիտի գնա կորչի` ապագա չունի խեղճ երեխան, մտել է էդ գործի մեջ` համոզում-համոզում ենք, որ ուրիշ ուղի ընտրի` չի ուզում: Ուրեմն, առավել ևս, երբ 1981-ին դպրոցն ավարտեցի, այդ ժամանակաշրջանում այլընտրանքները պետք է որ շատ-շատ լինեին, որովհետև Եկեղեցվո ճանապարհը շատ նեղ էր, շատ նեղ, բայց այլընտրանք չի եղել: Հետևաբար, ես դա չեմ կարող ինձ վերագրել: Հիմա չգիտեմ, ինչքանով օգտակար եղա ես Եկեղեցուն, բայց այդ վստահությունն ունեմ, որ Աստված չթողեց ուրիշ ճանապարհ գնամ: Գուցե հետո հավատարիմ չմնացի Աստծո ընտրությանը, չգիտեմ…: Բայց գիտեմ, որ Աստված չթողեց, որ ուրիշ տեղ գնամ:

 

Հայտնի է, որ միջնադարում Հայ Եկեղեցին ունեցել է սարկավագուհիներ, իսկ ինչո՞ւ Հայ Եկեղեցին չունի կին քահանայություն կամ ո՞րն է այն հինքը, ըստ որի միայն տղամարդը կարող է քահանայանալ

-Այդքան բարդ հարց չի. սարկավագուհին ունի ավետարանական հիմք, այդ պատճառով սարկավագուհիներ եղել են մեր Եկեղեցում, այսօր էլ արգելք չկա, որ լինեն: Կին քահանայությունը չունի ավետարանական հիմք, այդ պատճառով էլ կին քահանայություն գոյություն չունի: Մեր հավատքը հիմնված է ավետարանական ճշմարտությունների վրա: Մեր Տերը, եթե Աստվածորդի էր, այդքան անկարող չէր, որ տասներկուսից մեկին կին ընտրեր: Ուրեմն, Տերը, որ ի վերջո, հեղաշրջիչ ներկայություն էր, որ եկավ փոխելու Օրենքն ու Մարգարեները, լրացնելու, այդ էլ կարող էր լրացնել: Ինքը ոչ մի արգելք չուներ տասներկուսից մեկին կին ընտրելու. կասներկուսից վեցին էլ կարող էր ընտրել… չընտրեց: Ուրեմն Ավետարանական հիմք չունի կին քահանայությունը, և իզուր է հավասարության մեջ փնտրել քահանայության պատիվը: Այն, որ տղամարդը և կինը հավասար են, չի նշանակում, որ կինը կամ տղամարդը կարող են անխտիր բոլոր ասպարեզներում լինել: Տղամարդը չի կարող լինել մայր, կինն էլ չի կարող լինել քահանա: Ուրեմն մայրության պատիվը տրված է կանանց, և քահանայության պատիվը` տղամարդկանց: Ահա այստեղ է հավասարությունը:

 

Եվ իբրև շարունակություն. ինչո՞ւ այսօր չունենք կանանց կուսանոցներ. չէ՞ որ մինչև 19-րդ դարավերջ կային, ի՞նչ է, այսօր չկա հասարակական պահա՞նջ, թե՞ կուսանոցները  հիմնվում են այլ սկզբունքներով:

-Ունենք, ինչպես չունենք: Նախ, կուսանոցներ մեր իրականության մեջ երբեք շատ չեն եղել, Պապ թագավորից ի վեր: Եղել են, բայց ոչ երբեք շատ: Սա նշանակում է, որ մեր ժողովուրդն ունի այն իշխող մտածելակերպը, և դա վատ չէ, որ կնոջ առաքելությունը մայրությունն է, և կուսանոցը պետք է վերապահված լինի իրապես կա՛մ բացառիկ կոչում ունեցողներին, որոնք ոչ մի այլընտրանք չունեն` Աստված թույլ չի տալիս իրենց ա՛յլ ընտրանք, կա՛մ նրանց, ովքեր չեն կարող մայրությամբ իրենց կյանքն արժևորել: ԵՎ ուրեմն, դարերի ընթացքում կուսանոցները շատ չեն եղել, որովհետև մայրությունն ավելի բարձր է դասվել, քան պարզապես կնոջ աղոթական կյանքը: Դա գալիս է հայուհու կերպարից, որովհետև հայուհին իբրև մայր էլ շատ աղոթական է, և մեր ազգի մեջ հավատքը պահպանվել է կանանց շնորհիվ և կանանց միջոցով: Այստեղ երկրորդ կարծիք չկա: Որքան որ քահանայությունը տղամարդկանցն է, բայց այդ տղամարդ քահանաներին դաստիարակողները դարձյալ մայրերն են: Ինչ վերաբերում է այսօրվան, ընդհանրապես, մեզանում վանական կյանքն անկում է ապրել 17-18 դարերից այս կողմ` ոչ միայն կանանց, այլև տղամարդկանց…

 

Մովսես Տաթևացի կաթողիկոսից հետո

-Մովսես Տաթևացուց հետո, իրականում, զարթոնք ապրեց, բայց հետո նորից անկում եղավ, և սա վանական կյանքի անկման ընդհանուր պատկերն է: Ոչ միայն կանանց վանք չկա, այլև տղամարդկանց վա՛նք էլ չկա, իսկ եթե ուզում եք իմանալ, կանանց վանք կա. տղամարդկանց վանք չկա… այն երեք կանայք` Սուրբ Գայանե վանքում, իրոք վանական կյանքով են ապրում, բայց մենք վանական կյանքով ապրող տղամարդ վանականություն չունենք: Ուրեմն սա ընդհանուր վանական կյանքի նկատմամբ հասարակության վերաբերմունքի անկումից է գալիս, որովհետև մեր հասարակությունում, վերջին 200 տարում, Րաֆֆից, Լեոյից սկսած, քարոզվում է, թե վանականությունը, փոխարեն հայրենիքը պաշտպանելու, աղոթում է. իբր փոխարեն գնալ զավակ ունենալու` գնում աղոթում է: Իսկ մեր ծնողների համար էլ բավական ֆետիշացած է այն գաղափարը, թե զավակս անպայման զավակ պիտի ունենա… Աստծուն նվիրել, Եկեղեցուն նվիրելª այս ընբռնումը շատ է պակասել, հետևաբար հասարակական կարծիքն այստեղ լուրջ դերակատարություն ունի: Խոսեք որևիցե հայ ծնողի հետ, ասեք` կուզենայի՞ր, որ աղջիկդ գնար կուսանոց. տեսեք չի՞ խենթանա… կխենթանա՛: Որովհետև հասարակական կարծիքում վանք, վանական հասկացությունները ոչ թե պարզապես վատ հասկացություններ են, այլ` սարսափելի… իբր այնտեղ կորցնում եմ զավակիս, հասականո՞ւմ եք… ոչ թե` շահում եմ: Ուրեմն այս մտածելակերպը վերջին 200 տարում բավական ամրացած է: Բայց, վստահաբար, այդպես չի եղել: Տեսեք, ամեն մի սարի գլխին, ամեն մի քարի գլխին, ամեն մի անտառի խորքում վանքեր են ու վանքեր են ու վանքեր… նշանակում է, թե վանականության ծաղկուն շրջաններ ենք ունեցել, երբ մեր ժողովուրդը այդպես չի դիտարկել վանականությունը: Հիմա, թե ե՞րբ կվերականգնվի վանականության նկատմամբ պատշաճ վերաբերմունքը, և ե՞րբ մեր հասարակությունը կհասկանա, թե վանականությունը այն թոքն է, որն առողջ օդ է տրամադրում հասարակությանը… տա Աստված, մի օր հասկանա: Երբ հասկանա, այն ժամանակ էլ վանքեր ու վանականություն կլինի: Վերջիվերջո մեր ողջ մշակույթը ստեղծվել է վանքերում. եթե վանքերը վատ բան լինեին, ոչ մի բան չէր ստեղծվի այնտեղ… Պրիմիտիվ մտածողություն է, իբր բանակ չգնացին` վանք գնացին, կռվելու փոխարեն գնացին աղոթեցին, սերունդ չունեցան և վանականության պատճառով մեր ազգը նվազեց… Ի՞նչ է, ամուսանցողները տասնհինգ զավակ ունենալով հերոսությո՞ւն են արել կամ անում: Նրանց ունեցածը մեկ երկու զավա՞կ չի. մեղավորը վանականնե՞րը եղան: Երբ վանականությունը կար, մենք ապրում էինք ողջ Մեծ Հայքի տարածքում. վանականությունը վերացավ` մենք հիմա այսքան տարածքում ենք ապրում: Հիմա ինչպե՞ս վանականությամբ պատճառաբանել այս նվազումը. երբ նվազեցինք` վանականություն չկար, իսկ երբ ամենուր ապրում էինք Մեծ Հայքի տարածքում, Մեծ Հայքի տարածքից էլ դուրս ապրում էինք` վանականություն կար: Վանականության դեմ արշավ սկսվեց, ինչպես ասացի,վանականությունը նվազեց, մնացած վանականությունն էլ բարոյական անկում ապրեց որոշակի ժամանակաշրջանում, և ի՞նչ եղավ… երկիրն էլ կորցրինք… Հիմա կարող է շատերն ասեն, թե ոչ մի կապ չկա վանականության կորստի և երկրի կորստի միջև, իբր դրանք պարզ զուգադիպություններ են: Ես էլ ասում եմ. զուգադիպություն չէ` կապն ուղղակի է:

 

Այսինքն թե, Նարեկացու Մատյանը գոտեպնդել և ամրացրել է հայ զինվորին

-Ինչի՞ մասին է խոսքը, իհարկե՛: Նարեկացու մեծությունը գիտե՞ք որտեղ է երևում: 1000 տարի է անցել այդ մարդուց, և այդ մարդը մինչև հիմա աշխատում է, մինչև հիմա մարդկանց դարձի է բերում, մինչև հիմա դաստիարակում է, ոչ միայն Հայաստանում, այլև Հայաստանից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու. ոչ միայն հայերի, այլև` օտարների: Ուրեմն հանճարի և աստվածայի՛ն հանճարի մեծությունը սրա մեջ է: Եվ Նարեկացին այն անձն է, ով հասավ քրիստոսանմանության. չէ՞ որ ամէն մի քրիստոնյա պետք է քրիստոսանման լինի: Ինչպես Քրիստոս Իսրայելում ընդամենը մի 100-150 կիլեմետր շրջագծով քայլեց և աշխարհը վերափոխեց, նույնն էլ Նարեկացին… իր քարանձավից դուրս չի եկել, կամ դուրս է եկել քանի՞ անգամ… բայց 1000 տարի այս կողմª մարդը աշխատում է, ինձանից ու քեզանից լավ է աշխատում:

 

Ինչո՞ւ են հայոց հայրապետին ընտրում նաև աշխարհականներ, իսկ Հռոմի պապին` միայն հոգևորականներ:

-Մեր Եկեղեցու ավանդույթը վաղուց անտի այդպես է ձևավորվել. ովքե՞ր էին ընտրում առաջին ժամանակներում. իշխանները և եպիսկոպոսները` հոգևոր և աշխարհիկ վերին խավը: Հետո, երբ իշխանական տները վերացան, և ինչպես կոմունիստական ժամանակ էին ասում` ի հայտ եկավ բուրժուազիան, այդ բուրժուազիայի ներկայացուցիչներն էին հոգևոր խավի հետ միասին կաթողիկոս ընտրում: Այնուհետև, արդեն ժողովրդավարական շարժումների ժամանակներում, բնականաբար, ընտրվում էին պատգամավորներ: Սա Հայ Եկեղեցվո ձևավորված ավանդույթն է, որտեղ աշխարհական տարրը ասելիք ունի: Բայց դա չի նշանակում, և երբեք չի կարող նշանակել, և նախկինում էլ երբեք չի նշանակել, որ աշխարհական տարրը պետք վճռորոշ դերակատարություն ունենա հայրապետի ընտրության հարցում:

 

Ա՞յլ

-Այլ պետք է համաչափություն պահպանել. հոգևորակաները կամ աշխարհականները չպետք է գերակշռեն և իրենց կամքը պարտադրեն մեկը մյուսին. համաչափությունը պետք է պահպանվի: Նախկինում համաչափություն կար: Այն խախվտեց 19-րդ դարում Օսմանյան կայսրությունում Ազգային Սահմադրության ընդունումով: Օսմանյան պետությունը, տեսնելով որ դարեր շարունակ չի կարողանում կոնտրոլի ենթարկել այն հաստատությունը, որն ամենազոր է հայ իրականության մեջ, մտցրեց Ազգային Սահմանադրությունը, որպեսզի աշխարհականների միջոցով, որոնց նկատմամբ լծակներ կիրառելը շատ ավելի հեշտ է, վերահսկի և իր ուզած արդյունքն ունենա Եկեղեցում: Ազգային Սահմանադրության այս մտածելակերպը օտար պետության միջամտություն էր և նույնը, որոշ իմաստով առկա էր նաև Ռուսական կայսրությունում ընդունված Պոլոժենիայում: Թեև Պոլոժենիայում որոշ իմաստով ավելի համաչափ էր աշխարհիկ և հոգևոր տարրերի ներկայությունը, քան Ազգային Սահմանադրությունում: Բայց այստեղ էլ երկու կաթողիկոս էին ընտրվում և ցա՛րն էր որոշում, երկուսից ո՛ւմ հաստատի:

 

Իսկ ի՞նչ վիճակ ունենք այսօր:

-Այս մտածելակերպը վերջին 150 տարիներին, ցավոք, մեր ժողովրդի այսօրվա էլիտայի մտքում ձևավորել է այն համոզումը, որ իրե՛նք պետք է որոշեն, թե ո՛վ պիտի ընտրվի: Խոսքը ոչ միայն կաթողիկոսի ընտրությանն է վերաբերում, այլև` թեմերի առաջնորդների: Արտասահմանում առ այսօր գործում է Ազգային Սահմանադրության մոդելը: Այսինքն, ո՞րն է ցավը. օտարի կողմից ստեղծվածը և մեզ պարտադրվածը մենք համարում ենք մեր ավանդականը, իսկ օտարի կողմից պարտադրվածն այն է, որ աշխարհականների գերակշռություն լինի հոգևորականների նկատմամբ: Սա անընդունելի է, իմ խորին համոզմամբ: Եվ այստեղ կաթողիկոսի ընտրությունը առաջնային խնդիր չէ. կաթողիկոսը կաթողիկոս է կաթողիկոսական ձեռնադրությամբ և օծմամբ, անկախ այն բանից` աշխարհակա՞ն մեծամասնությամբ է ընտրվել, թե՞ հոգևորական մեծամասնությամբ: Խնդիրը բոլորովին այլ է. թե ինչո՞ւ ընտրությունը պետք է կայանա մեկը մյուսին ճնշելու սկզբունքով. դա մեր ավանդույթը չէ: Մեր ավանդույթը համաչափությունը պահպանելն է. ոչ թե ձայների պարզ մեծամասնությամբ, այն էլ, երբ աշխարհականները գերակշռում են կամ հոգևորականները գերակշռում են, այլ` համաձայնությամբ, կոնսենսուսով… ուրեմն մեկը մյուսին չպիտի պարտադրի իր կամքը: Հոգևորականությունը չպիտի պարտադրի իր կամքը աշխարհականներին, և աշխարհականները չպետք է պարտադրեն իրենց կամքը հոգևորականներին. սա է մեր ավանդույթը: Իսկ այսօր գործում է այն սկզբունքը, որ երկու երրորդը պետք է աշխարհական լինի: Դե, եթե երկու երրորդը աշխարհական է, ես, իբրև մեկ երրորդ, ինչո՞ւ պիտի մասնակցեմ… աշխարհիկ կառո՞ւյց է, ինչ է, որտեղ կա կամ չկա ընդդիմություն, մի հաշիվ լինի: Իմ մեկ երրորդ մասնակցությունը ի՞նչ իմաստ ունի. կարող եմ չմասնակցել… թող աշխարհականները հավաքվեն, որոշեն, գնան իրենց համար ընտրեն, ես էլ ընդունեմ իրենց ընտրությունը` ես ինչո՞ւ եմ մասնակցում:  Ուրեմն մասնակցությունը պետք է լինի 50-50 հարաբերությանը գոնե մոտ: 50-50 հարաբերությունը իդեալական է… որպեսզի անհրաժեշտութեան դեպքում Աստված խոսի: Եվ եթե աշխարհականների կարծիքը տարբեր լինի և լինի լավագույնը, մի քանի հոգևորական կմիանան աշխարահականներին և նրանց ձայնը կանցնի. եթե հոգևորականների ընտրությունը լինի լավագույնը, ուրեմն աշխարհականների մեջ կլինեն մի քանի ողջախոհ մարդիկ, որ կանցնեն հոգևորականների կողմը և հոգևորակնների թեկնածուն կանցնի: Այսպիսով ընտրությունը կլինի ավելի օպտիմալ: Դարձյալ ասում եմ, ընտրությունը, եթե ընտրությամբ ենք որոշում, պետք է լինի իդեալական և մեր ազգային ավանդույթի համապատասխան: Նույնը,  եթե հոգևորականներս լինենք երկու երրորդ, աշխարհականները` մեկ երրորդ, աշխարհական տարրի ներկայությունը ի՞նչ է փոխելու. ոչի՛նչ: Ցավոք, այսօր օրինականացած վիճակ է մեր երկու Աթոռներում էլ, որ աշխարհական տարրը գերակշռում է, իսկ դա, ասում եմ, նշանակում է, թե մենք մեր ավանդույթից շեղված ենք:

 

Սա նշանակում է, որ կարող են լինել ո՞չ վավերական ընտրություններ

-Որևէ ընտրություն չի կարող ազդել Սուրբ Հոգու շնորհի վրա, հայրապետական հեղինակության կամ վավերականության վրա: Մինչև անգամ կարող է լինել իրավիճակ, երբ ընտրություն ընդհանրապես չլինի. տասներկու եպիսկոպոս հավաքվեցին` եպիսկոպոսներից մեկին հայրապետ օծեցին` հայրապե՛տ է, վերջացա՛վ: Նաև կարող է լինել իրավիճակ, որ կաթողիկոսն ընտրվի, բայց չգտնվեն տասներկու եպիսկոպոս, որ օծեն. այդ պատճառով եմ ասում կաթողիոկոսը օծությամբ է կաթողիկոս, ոչ թե` ընտրությամբ:

 

Իսկ երբ կաթողիկոս չկա, եպիսկոպոս ինչպե՞ս են օծում:

-Չեն օծում, սպասում են կաթողիկոսի:

 

Իսկ եթե չկան տասներկու եպիսկոպոսներ, որ կաթողիկոս օծեն:

-Նիկիայի ժողովի որոշման համաձայն, երեք եպիսկոպոսը մեկին կարող են ձեռնադրել եպիսկոպոս, բայց մեր Եկեղեցում այդ սկզբունքը չի գործում. տեսականորեն կարող է գործել, բայց գործնականում չի գործում, որովհետև մենք այդքան բացեր չենք ունեցել: Եթե նույնիսկ 5-6 տարի կաթողիկոս չենք ունեցել, սպասել ենք, որ կաթողիկոս լինի, որպեսզի եպիսկոպոսը կաթողիկոսից ստանա ձեռնադրություն: Օրինակ, քառասնական թվականներին, երբ 6-7 տարի կաթողիկոս չունեինք, Երուսաղեմում ոչ մի եպիսկոպոս չէր մնացել, նույնիսկ պատրիարքը վարդապետ էր` Կյուրեղ Իսրայելյանը: Նա ընտրված պատրիարք էր և հարանվանությունների մոտ ճանաչված էր իբրև պատրիարք: Նա չգնաց Անթիլիաս ձեռնադրվելու, այլ սպասեց մինչև Չորեքչյանը դարձավ կաթողիկոս, ինքը եկավ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին և եպիսկոպոս ձեռնադրվեց արդեն պատրարք վիճակում: Մեր Եկեղեցու հին ավանդության մեջ ֆանտաստիկ գեղեցիկ բաներ կան, որոնք այսօր մենք մոռացել ենք:

 

Ինչո՞ւ է հայոց հայրապետը շնորհավորում Ամանորի տոնը, չէ՞ որ այն կրոնական տոն չէ:

-Էնպես չի, որ Ամանորը կրոնական տոն չէ: Ամանորն իբրև նոր տարվա սկիզբ նշելը գալիս է Բարսեղ Կեսարացուց: Այդ պատճառով էլ Բարսեղ Կեսարացու հիշատակի օրը հենց Նոր տարվա առաջին օրերին է համընկնում, երբեմն հենց հունվարի մեկին: Բարսեղ Կեսարացին լուրջ կերպով նոր տարվա սկզբին տվել է կրոնական բովանդակություն. ուրեմն հնուց է գալիս դա, և Ամանորը միայն քաղաքական կամ միայն աշխարհիկ բան չէ: Եվ ոչ մի վատ բան չկա, որ Ամենայն Հայոց հայրապետը Ամանոր է շնորհավորում. նույն տրամաբանությամբ, եթե Մայիսի 28 կամ Սեպտեմբերի 21 է շնորհավորում, ի՞նչ վատ բան կա. ոչ մի վատ բան չկա:

 

Ո՞րն է պատճառը, որ Հռոմի Եկեղեցին ունեցավ ինկվիզիցիա, իսկ Հայոց Եկեղեցին` ոչ. արդյո՞ք այս երկու իրողությունները քողարկված ձևով չեն դրսևորվում Հռոմի պապի` Աստծո փոխանորդ լինելու, և Հայոց կաթողիկոսի` իրեն վստահված  հոտի հովվապետ լինելու ձևակերպումներում:

-Մեր ճանապարհն այլ ճանապահ է, Հռոմի Եկեղեցունը` այլ: Մեր ճանապարհը Հռոմի եկեղեցու ճանապարհի հետ համեմատելը անհասականալի է: Հայ Եկեղեցու հովվապետը երբեք հավակնություն չի ունեցել տիեզերական հովվապետ լինելու, և միշտ Հայ Եկեղեցին կարողացել է դուրս լինել այդ ոչ ավետարանական մոտեցումից: Ուրեմն, միջին դարերում գոյություն ուներ եվրամիության երկու տարատեսակ. կար Հռոմ և կար Բյուզանդիա: Հռոմում զարգացավ պապացեզարիզմը, իսկ Կոստանդնուպոլսում` ցեզարապապիզմը: Այսինքն, Հռոմում պապը իրեն հայտարարեց նաև կայսր, իսկ Պոլսում կայսրը իրեն հայտարարեց նաև պապ: Մեր Եկեղեցին չընդունեց ո՛չ մեկը, ո՛չ մյուսը: Մեր Եկեղեցին իդեալական կերպով է հասկացել և օգտագործել տերունական «կայսրինը՝ կայսեր, Աստծունը` Աստծուն» խոսքը: Հռոմում ի հայտ եկած պապացեզարիզմը, բնականաբար, պիտի հասներ ինկվիզիցիայի: Ցեզարապապիզմն էլ Բյուզանդաիային, վերջիվերջո, պիտի հասցներ այնտեղ, որ մի օր սուլթան Ֆաթիհը գար և կործաներ այն: Իսկ Հայ Եկեղեցին, մեր լուսամիտ հայրապետների շնորհիվ, ունեցել է այն առանձնաշնորհումը, որ նրանք կարողացել են հավասարակշռություն պահպանել. կայսրինըª կայսեր, Աստծունը` Աստծուն: Եվ սա ոչ միայն հայ պետականության օրոք, այլև պետականության բացակայության պայմաններում: Հետևաբար, ինչո՞ւ պիտի ինկվիզիցիա ունենար Հայ Եկեղեցին, որը եղել է միշտ լայնախոհ. լայնախոհ և՛ իր հոտի, և՛ դիմացինների նկատմամբ: Հայ Եկեղեցու ճանապարհը այդ իմաստով նման չի նրանց անցած  ճանապարհին, և նրանք նաև այդ պատճառով մեզ չեն հասկացել: Հռոմի Եկեղեցին մեզ չի հասկացել. եթե քրիստոնյա եք` Հռոմի պապին ինչպե՞ս չեք ենթարկվում: Բյուզանդացիք էլ չէին հասկանում. եթե քրիստոնյա եք, ինչպե՞ս է, որ քրիստոնյա կայսեր հովանու տակ չեք ուզում մտնել: Բայց մեզանում, այսինքն նաև Հայ Եկեղեցում, ազգային ինքնագիտակցությունն այդքան զարգացած է եղել դեռ ա՛յն ժամանակներում, երբ ազգային գիտակցություն ոչ մի տեղ չկար. կար իշխանական գիտակցություն, թագավորական գիտակցություն, կայսերական գիտակցություն: Ազգային ինքնագիտացությունը Հայ Եկեղեցում այնքան զարգացած է եղել, որ, այո՛, քրիստոնյա ենք, բայց կայսեր չենք ենթարկվում, այո՛, քրիստոնյա ենք, բայց Հռոմի պապը մեր գլխավորը չէ, այլ մեր հայրապետն է մեր գլխավորը և մեր հայրապետը կորոշի, թե Հռոմի պապի հետ ինչպես է պետք հաղորդակցվել, և ոչ թե մենք, հայրապետին շրջանցելով, Հռոմի պապի հետ կհաղորդակցվենք: Սա ֆենոմենալ երևույթ է, որը մինչև հիմա լուրջ կերպով վերլուծված և պարզաբանված չէ. թե ինչպե՞ս կարող էր Հայ Եկեղեցին կամ հայ ժողովուրդը չուզենալ, իբրև քրիստոնյա ժողովուրդ, մաս կազմել Բյուզանդական կայսրության: Տեսեք, Անիի անկման մասին այդքան խոսում են, իբր Անին ծախեցին… բայց Անին վերցնելու Բյուզանդիայի ամբողջ միտք բանին ո՞րն էր. եթե քրիստոնյա էք` մի քրիստոնյա աշխարհ` մի կայսր, ի՞նչ մանր մունր թագավորություններ, այլ` մեկ քրիստոնյա աշխարհ: Նույնը ռուսներն ուզեցին անել` երրորդ Հռոմ ստեղծել: Ցարը ուզում էր, և հավակնություններ ուներ, ամբողջ քրիստոնյա պրավոսլավ աշխարհի կայսրը լինել: Ուրեմն, Անիի անկումն, այս լույսի տակ դիտելիս, դավաճանություն չէր, այլ Եվրամիությանը միանալ էր, Մաքսային միությանը միանալ էր: Այն ժամանակ Վեստ Սարգիսը և կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձը տեսան, որ ճնշում կա եվրամիությունից ու եվրամիության պահանջները կատարեցին` մարդիկ ինտեգրվեցին Բյուզանդական կայսրությանը և միակ հակառակորդը այդտեղ Հայ Եկեղեցին էր: Թող որ ժամանակի կաթողիկոսը տեղի տվեց, բայց Հայ Եկեղեցին տեղի չտվեց, քաղկեդոնական չդարձավ: Դա կնշանակեր ամբողջական ենթակայություն բյուզանդական կայսրին և կավելացներ ձուլման վտանգի չափը: Բյուզանդացին ասում էր` այո, ձուլվեք, ի՞նչ կա դրանում. մի քրիստոնյա ազգ` մի քրիստոնյա կայսր: Այս իրավիճակում հայ պետությունը, տեղի տալով` ինտեգրվեց, իսկ Հայ Եկեղեցին չինտեգրվեց: Հիմա երբ ասում են, օրինակ, եվրամիությունը ճնշում է և այլն… է, եվրամիություն միշտ էլ եղել է: Եվրամության անունը ժամանակին բյուզանդական կայսրություն է եղել, հետո խաչակիրներն են եղել, հետո ուրիշներ… Իսկ ահա Հայ Եկեղեցին ինչպե՞ս է կարողացել չենթարկվել… էդ ի՞նչ ոգի են ունեցել, ի՞նչ իմաստություն են ունեցել էդ ի՞նչ համարձակություն են ունեցել, որ կայսրերի առաջ կանգնել են և չեն ենթարկվել: Այսօր եվրամիությունը ասում է այսինչ կամ այնինչ բանը… հա՛, պահանջում է` անե՞նք:

 

Ավարայրի ճակատամարտը կրոնական բնույթ ուներ` հանուն հավատքի. հայ մտավորականության մի մաս ունի տեսակետ, ըստ որի այս ճակատամարտը տեղի ունեցել ոչ թե հայոց և պարսից միջև, այլ Վասակի կողմակիցների, որ ցանկանում էին վերականգնել հայոց թագավորությունը և Հայ Եկեղեցու կողմանկիցների միջև:

-Հակագիտական թեզ է դա, չարժե էլ և չեմ էլ ուզում անդրադառնալ այդ թեզին:

 

Եվ հաջորդ հարցը իբրև շարունակություն. ե՞րբ է սրբադասվել Վարդան Մամիկոնյանը, անմիջապես Ավարայրի ճակատամարտի՞ց հետո, Եղիշեի ՙՎասն Վարդանայ և Հայոց պատերազմին՚ երկի գրությունի՞ց հետո, թե՞ գրեթե 100 տարի անց:

-Ամենայն հավանականությամբ շատ ավելի ուշ: Վարդանանք սրբացվել են մարդկանց մտքում, բայց Եկեղեցվո տոնացույց մտել են Ներսես Շնորհալու օրոք:

 

Ինչո՞ւ:

-Մեր Եկեղեցին, ի տարբերություն ուրիշ եկեղեցիների, սուրբերի հռչակման գերմղում չունի: Որովհետև մեր Եկեղեցին հասկանում է, որ իր սրբադասումով չի, որ սուրբը սրբանում է. այլ այդ մարդիկ սուրբ են արդեն: Եղեռնի զոհերը 1915 թվականին, երբ նահատակվեցին հավատքի համար, այն ժամանակվանից սրբացած են:  Եկեղեցին չէ, որ նրանց սրբացնում է, այլ Եկեղեցին ճանաչում է նրանց սրբությունը: Ուրեմն. մեր Եկեղեցին համեստ եկեղեցի է և նման հավակնություններ չունի: Օրինակ, Հռոմի Եկեղեցում պապն է, որ սուրբ է հռչակում:  Պապը իշխանություն ունի. ասենք, քավարանի վրա է մարդը, ըստ իրենց` քավարանից հանելու է մարդուն և ուղարկելու է արդեն երկինք: Մենք այդպիսի իշխանություն մեզ չենք վերապահում և այդ պատճառով մենք սպասում ենք 100 տարի, 200 տարի, 500 տարի… վերջնականորեն համոզվում ենք և նոր միայն ճանաչում ենք սրբությունը:

 

Նաև նահատակությա՞ն պարագայում:

-Նահատակության պարագայում էլ… նահատակը անմիջապես սրբացավ Աստծո մոտ… բայց մենք չենք շտապում նրա սրբությունը հռչակել:

 

Բայց չէ՞ որ սրբադասման հանգամանքն առնչվում է այդ սուրբի բարեխոսությանը դիմելու խնդրին:

-Եթե ժողովրդի մտքի մեջ անձը սրբացած է` ժողովուրդը այսպես, թե այնպես դիմում է, և Եկեղեցին արդեն ժողովրդի ընկալման այդ փաստն է, որ հռչակում է վավերական, հասկանո՞ւմ եք. ժողովուրդը արդեն փաստել է` Եկեղեցին ասում է. համաձա՛յն եմ:

 

Եթե 5-րդ դարի գրերի գյուտի ծրագրի և դրա իրականացման շրջանակներում մենք խոսում ենք Հայ Եկեղեցու վերջնական ազգայնացման մասին, ապա սա արդյոք չի՞ նշանակում, որ մինչ այդ ժամանակաշրջանը, ենթադրելի է Եկեղեցու այդպիսին չլինելը:

-Հայ Եկեղեցին ի սկզբանե եղել է ազգային, բայց երբ ասում ենք ազգայնացավ, չի նշանակում, որ չի եղել և դարձել է, այլ` գրերի գյուտով դարձել է հայախոս ու հայաբարբառ:

 

Կա տեսակետ, ըստ որի միջնադարում Հայ Եկեղեցին նպաստել է հայոց պետականության կործանմանը. արդյոք այստեղ չի՞ կարելի դիտարկել այն հանգամանքը, որ Եկեղեցու խոշոր ավատատեր լինելու արդյունքում, Եկեղեցին պետության ներսում խոչնդոտում էր պետության ամուր լինելուն

-Մինչև 4-րդ դար քրմական դասը ավատատեր չէ՞ր կամ պակա՞ս ավատատեր էր. ի՞նչ կապ ունի ավատատիրությունը: Այն, որ Եկեղեցին սեփականություն ուներ` փրկեց հայ ժողովրդին, քանի որ Եկեղեցու գույքը անձեռնմխելի էր, և բոլոր տեսակի նվաճողները, երբ գալիս էին, թալանում, ավերում, բայց ի վերջո, երբ ավարառության պոռթկումը նվազում էր, ասում էին` նստենք տեսնենք` ինչը ումն է: Ասում էին` սա Եկեղեցունն է` անձեռնմխելի է: Այս միտքը ես արտայայտել եմ մեր անկախության առաջին տարիներին: Պատկան ատյաններին դիմում էի, ասելով. ապահովեք, որ Եկեղեցին գույք ունենա, եկամտաբեր կալվածներ ունենա: Խորհրդային իշխանությունը բռնագրավեց, դուք վերադարձրեք մի մասը և օժանդակեք, որ Եկեղեցին տնտեսապես զորանա: Իսկ իշխանությունների ներկայացուցիչները հրաժարվում էին` ասում էին. Ինչո՞ւ եք այդպես ուզում: Պատասխանում էինք. Մենք աղոթում ենք, մենք պայքարում ենք, մենք ծառայում ենք բանակում, որպեսզի Հայաստանի Հանրապետությունը հավիտենական լինի: Բայց ենթադրենք, մի օր անկախությունը դարձյալ կորցրինք… ո՞վ է ժողովրդին տեր լինելու… եթե Եկեղեցին էլ չունի ենթակառույցներ հայ ժողովրդին տեր կանգնելու, ո՞վ է հայկական դպրոց պահելու, ո՞վ է հոգալու ու խնամելու այս ժողովրդին…

 

Լսող, հասկացող կա՞ր:

-Ո՛չ: Ուրեմն, պետությունը պարտավոր է զորացնել Հայոց Եկեղեցին, որովհետև պետականության կորստի պայմաններում պետք է լինի մեկը, որ տեր կանգնի ժողովրդին: Չի կարելի այնքան երազական լինել, մտածելով, որ Հայաստանի Հանրապետությունը հավիտենական է. կարող է և հավիտենական է, տա Աստված, իսկ եթե՞…  եթե մի որևէ կողմից մտան և պետականությունը խախտվեց… ո՞վ է տեր կանգնելու ժողովրդին, հը՞: Ուրեմն, Եկեղեցու ավատատեր լինելը բարիք էր, ոչ թե` չարիք, որովհետև, որքան էլ որ թալանեցին ավարառուները, ի վերջո հաշվի նստեցին Եկեղեցու հետ. եթե տասից ինն էլ վերցրին` մեկը թողեցին, ասելով, որ սա Եկեղեցի է… վերջ ի վերջո մենք էլ կրոն ունեցող ժողովուրդ ենք` իսլամ ենք, մոնղոլ ենք, թաթար ենք էս ենք, էն ենք, բայց մենք էլ, ի վերջո, հավատ ունեցող ժողովուրդ ենք: Կրոնական կառույցը պետք է ունենա ինչ-որ մի բան, որպեսզի իր կարիքները հոգա` այս  ժողովրդի կարիքները հոգա… Եթե այդպես չլիներ, եթե  Եկեղեցին ավատատեր չլիներ, մենք Երուսաղեմում այսօր կալվածներ կունենայի՞նք: Ահա եկել, հաջորդելով իրար, անցել են նվաճողները, եկել տեսել են, որ Հայ Եկեղեցին ինչ-որ սեփականություն ունի, ասել են` հա՛, ես էլ եմ համաձայն, որ այս  Եկեղեցին սեփականություն ունենա: Բա եթե այդ սեփականությունը չունենար, Իսրայել պետությունը կճանաչե՞ր դա, իբրև Հայ Եկեղեցու սեփականություն: Չէ՞ որ պետություն է` թող ասի` պետություն եմ, և Հայ Եկեղեցին թող իր գույքը հանձնի ինձ: Այդ ինչո՞ւ պիտի Հայ Եկեղեցին Իսրայելում սեփականություն ունենա՛, Վրաստանում պիտի ունենա՛, Թուրքիայում պիտի ունենա՛, բայց Հայաստանում պիտի չունենա. ո՞ր տրամաբանությամբ: Այսպիսով, եթե օտար պետությունների տարածքում Հայ Եկեղեցին պիտի սեփականություն ունենա, որպեսզի իր ազգին տեր կանգնի, ուրեմն Հայաստանի Հանրապետությունում էլ պիտի ունենա, որ եթե… Աստված մի՛ արասցե… կարողանա տեր կանգնել: Այսքան պարզ բանը դժվա՞ր է հասկանալ: Այնպես որ բարիք է եղել ժողովրդի համար, որ Եկեղեցին եղել է ավատատեր: Միջնադարյան ավարառությունների ժամանակ ինչո՞ւ էր ժողովուրդը փախչում ու ծվարում եկեղեցու հովանու տակ: Որովհետև վանքերը հարկ չէին վճարում, և վանքի հողի վրայ ապրող գյուղացին հարկ չէր վճարում: Հիմա որ Տաթևի վանքի կողքին գյուղ կա, Գանձասարի վանքի կողքին գյուղ կա, Հաղպատի կողքին գյուղ կա, վանքերի ստեղծման ժամանակ դրանք հո չկայի՞ն, անապատ էր ամայի էր, որտեղի՞ց հավաքվեցին գյուղերը: Փախան մարդիկ, որպեսզի հարկ չվճարեն. գնացին և վանքապատկան հողի վրա նստեցին: Հետո էդ նույն գյուղացիները վանականներին սպանեցին, կոմունիստական դրոշակ բարձրացրին: Ուրեմն, չի կարելի բարիքը ներկայացնել իբրև չարիք, հասկանո՞ւմ եք, չի կարելի… Հայ Եկեղեցին իր գույքը սրբությամբ պահել է, թող իշխաններն էլ իրենց գույքը պահեին: Հիմա ասում ենª բերդեր չկան, եկեղեցիներ են: Բերդեր չկան, որովհետև տեր չեն ունեցել, որովհետև իշխանները թողեցին փախան` եկեղեցին տեր է ունեցել` Եկեղեցին չփախավ: Ի՞նչ կա այստեղ անհասկանալի, մի՞թե բարդ է… կամ ինչո՞ւ միջնադարում մարդիկ Եկեղեցուն նվերներ էին տալիս, հողեր էին նվիրում, այգիներ էին նվիրում, ջրաղացներ էին նվիրում, ինչո՞ւ… անմի՞տ էին, հիմա՞ր էին… ոչ, բնավ ոչ. որպեսզի դրանով ժողովուրդը ապրի:

 

Իսկ եկեղեցակա՞նը

-Հայ եկեղեցականը երբեք տզրուկ չի եղել: Տզրուկներ, իհարկե, եղել են նրանց մեջ… է, ամեն տեղ կա… Հիմա ոնց որ պետական համակարգի մասին խոսես և ասես` մեզ պետություն պետք չի, որովհետև իշխանավորների մեջ տզրուկներ կան: Ուրեմն ի՞նչ, եթե իշխանության մեջ տզրուկներ կան, իշխանությունը վա՞տ բան է, պետք չի՞… չէ՞ որ այդպես չէ: Ուրեմն, Հայ Եկեղեցին երբեք տզրուկ չի եղել. տզրուկ լիներ` մի բուռ վանականությունը Երուսաղեմ չէր պահի: Հայ Եկեղեցին Լեհաստանում Հայաստան է ստեղծել, Ռումինիայում Հայաստան է ստեղծել, Եգիպտոսում Հայաստան է ստեղծել, Հնդկաստանում ստեղծել է, Ռուսաստանում ստեղծել է. Հայ Եկեղեցին օտար հողի վրա Հայաստան է ստեղծել. Հայաստանի վրա Հայաստան չեն կարողանում ստեղծել ու դեռ մեղադրում են Հայ Եկեղեցուն, իբր Հայ Եկեղեցու պատճառով մենք պետականությո՞ւն ենք կորցրել:

 

Ինչպիսի՞ն պիտի լինի հայ մարդու վերաբերմունքը հայրենի լեզվի նկատմամբ. ձեր գնահատականը:

-Հայոց լեզուն սրբություն է` սրբությամբ պետք է պահպանվի, բայց ինձ համար հայ լեզու կամ մայրենի լեզու միայն աշխարհաբարը չի, գրաբարն էլ է: Այդ պատճառով, երբ ոմանք ասում են Եկեղեցում գրաբարը ինչո՞ւ չեք փոխում, ես պատասխանում եմ, որ գրաբարը օտար լեզու չէ, որ փոխենք…

 

Եվ կենդանի լեզու է, ոչ թե մեռած

-Կենդանի լեզու, որ պետք է սովորի յուրաքանչյուր հայ մարդ, որպեսզի հասկանա դարերի մշակույթը. ի՞նչ է նշանակում. մարդը վերցնում է մի արձանագրություն. չորս բառ, չորսն էլ հայերեն են, կարդում է ու ոչ մի բան չի հասկանում, և դրա համար մեղադրում է գրաբարին: Թող ինքն իրեն մեղադրի: Գրաբարը հայ ինքնության գրավականներից մեկն է:

 

Գանք մեր ժամանակներին. ինչո՞ւ Է այսօր եկեղեցաշինությունը ընթանում առավելապես նոր տաճարներ կառուցելու ուղղությամբ և ոչ թե հին սրբավայրերը վերաբացելու:

-Եկեղեցաշինությունը ոչ թե զգացմունքային գետնի վրա է գտնվում, այլ ունի զուտ գործնական նպատակներ: Եկեղեցին այն տեղն է, որտեղ ժողովուրդն է հավաքվում և, բնականաբար, երբ 70 տարի եկեղեցաշինություն չկար` արգելված էր, այդ ընթացքում քաղաքները մեծացել են, գյուղերը քաղաք են դարձել: Նոր եկեղեցաշինությունը հրատապ անհրաժեշտություն է:

 

Ըստ բնակավայրի՞:

-Բնականաբար, ըստ բնակավայրի: Բոլոր նոր եկեղեցիների կառուցումը հրատապ անհրաժեշտություն է եղել, և դրանցից ոչ մեկը շքեղություն չի և ոչ մեկը ավելորդ չի: Ավելորդ է այն մարդու մտքում, ում համար եկեղեցին հուշարձան է պարզապես: Այդ մարդու համար, բնականաբար ավելի լավ է` գնանք, ասենք, Աղջոց Սուրբ Ստեփանոսը վերականգնենք, որտեղ ոչ մի մարդ չի ապրում և անմատչելի է, բայց կարևոր հուշարձան է, քան թե Երևանի կենտրոնում կամ Աբովյանում կամ Սևանում կամ Դիլիջանում, որտեղ եկեղեցի չկա, եկեղեցի կառուցենք: Որովհետև այդպես մտածողի համար եկեղեցին միայն հուշարձան է, իսկ Եկեղեցու գործունեությունը հուշարձանների պահպանություն չի, կարծեմ թե: Հուշարձանների պահպանության համար կա հատուկ պետական կառույց. դա Եկեղեցու գործառույթը չէ: Եկեղեցու գործառույթը ամեն կիրակի ժողովրդին Հաղորդության Սուրբ Բաժակի շուրջ հավաքելն է, իսկ դա հնարավոր է բնակավայրում գտնվող եկեղեցում: Չի կարող Եկեղեցին գնալ և, ասենք Ցախաց քար բարձրանալ, ու ասել. եղեգնաձորցիներ, եկե՛ք, Ցախաց քարում պատարագ եմ անում… Եղեգնաձորո՛ւմ պետք է լինի եկեղեցին… որտեղ որ ժողովուրդն է` այնտեղ է եկեղեցին: Իսկ վանքերն այլ բան են: Երբ վանական կյանք լինի, անհրաժեշտություն և գիտակցություն լինի վանական կյանքի, այն ժամանակ վանքերն էլ կնորոգվեն, բայց այսօր առաջնահերթությունը, հատկապես խորհրդային կարգերից հետո, ամեն բնակավայր եկեղեցիով օժտելն է, իսկ այն բնակավայրում, որտեղ եկեղեցի չկա, ի՞նչ պիտի արվի, եթե նոր եկեղեցի չպիտի կառուցվի: Ասենք, Նոր Հաճընում, որ խորհրդայաին տարիներին ստեղծված քաղաք է, եկեղեցի չկառուցվի՞: Աբովյանը փոքր գյուղ էր` մի գյուղական եկեղեցի ուներ, հիմա դարձել է մեծ քաղաք: Աբովյանին հարմար, մեծ եկեղեցի չկառուցվի՞…

 

Իսկ եկեղեցու կառուցումը բարերների նախաձեռնությու՞նն է:

-Այո, բայց ոչ միայն: Շատ դեպքերում Եկեղեցին է նախաձեռնում: Եկեղեցականն է գնում բարերարի մոտ, խնդրում, աղաչում-պաղատում, երբեմն տարիներով, ասում` արի այսինչ տեղում եկեղեցի կառուցիր: Բայց նաև, անշուշտ, ժողովրդի պահանջը կա, ի՞նչ է, Սևանում ժողովուրդը չէր ուզո՞ւմ եկեղեցի ունենալ: Հիմա. Սևանա վանքի նորոգումը ա՛յլ խնդիր է, Սևանում եկեղեցի ունենալը` ա՛յլ: Սևանի վանքը ուխտատեղի է, ուխտատեղի էլ չի շատ մարդկանց համար` լողազգեստով գնալու վայր է: Բայց Սևան քաղաքը եկեղեցի պե՛տք է ունենա: Ի՞նչ հարց կա այստեղ: Անպես որ, ովքեր ասում են, թե նոր եկեղեցիներ կառուցելուց առաջ հները նախ և առաջ թող վերականգնեն` ոչինչ չեն հասկանում ո՛չ Եկեղեցու առաքելությունից, ո՛չ քրիստոնեությունից:  Թող հասկանան:

 

Այս տարի Հայ Եկեղեցին սրբադասեց 1915-ից 1922 թթ. Հայոց ցեղասպանության զոհերին: Սրբադասման վերաբերյալ մեր հասարակությունում կա տարածված տեսակետ, թե սրբադասվել են 1.5 միլիոն նահատակներ

-Ո՛չ, 1.5 միլիոն նահատակներ չեն սրբադասվել: Սրբադասվել են բոլոր նրանք, ովքեր նահատակվել են հավատքի և հայրենիքի համար: Իսկ նրանք քանի՞ հոգի են. միայն Աստված գիտի: Գուցե նրանք տասը հոգի, գուցե հարյուր կամ հազար կամ միլիոն կամ 1.5 միլիոն են: Եկեղեցին թիվ երբեք չի նշել և չի նշում: Այդ 1.5 միլիոնի մեջ գուցե կան պատահական զոհվածներ. պատահական զոհվածները սուրբեր չեն, այլ ա՛յն մարդիկ են սուրբ, ովքեր այլընտրանք ունեին ուրանալու քրիստոնեությունը և իրենց կյանքը փրկելու իսլամանալու ճանապարհով, բայց գերադասեցին մեռնել:

 

Իսկ նրանք, ովքեր նահատակվել են միայն հայ լինելու պատճառով

-Ցանկացած հայ, որ սպանվել է հայ լինելու պատճառով, իր կյանքը փրկելու ունե՞ր հնարավորություն, եթե իսլամ ընդուներ:

 

Եթե սպանվել են միայն հայ լինելու պատճառով, ուրեմն իսլամ չեն ընդունել, ուրեմն նահատակ են և սու՞րբ են:

-Անշուշտ: Բայց կան, որ նույն ժամանակահատվածում մահացել են հիվանդությունից կամ սովից. այ այս մարդկանց սուրբ լինելը հարցական է: Գուցե Աստված նրանց էլ սրբացրել է` չգիտենք… Վերջ ի վերջո պետք հասկանալ մի բան. կոտորել են հայերին իրենց հայ լինելու համար, բայց հայությունը այնքան միախառնված է եղել քրիստոնեությանը, որ հայությունից հրաժարումը արտայայտվել է միայն իսլամ ընդունելով: Հնարավոր չի եղել հայությունից հրաժարվել, առանց քրիստոնեությունից հրաժարվելու: Էնպես չի եղել, որ մինչ հիմա Անդրանիկ էի, հիմա կդառնոամ Ահմեդ և վերջ: Չէ՛, պետք է հրաժարվեր քրիստոնեությունից: Այդ հարցը հաճախ են տալիս. կրոնակա՞ն կոտորած էր, կրոնակա՞ն գենոցիդ էր, թե՞ էթնիկ գենոցիդ էր, կրոնակա՞ն հարանվանություն էր ոչնչացվում, թե՞ էթնիկ հարանվանություն էր ոչնչացվում: Անշուշտ էթնիկ, բայց էթնիկի մեջ կրոնական ֆակտորը այնքան առաջնային էր, որ այդ էթնիկ ֆակտորից հրաժարումն արտահայտվում էր ոչ այլ կերպ, քան դավանափոխությամբ:

 

Ե՞րբ են լինելու Եղեռնի զոհերի անհատական սրբադասումներ և մասնավորապես ի՞նչ իրավիճակ ունենք այսօր Կոմիտաս վարդապետի սրբադասման առթիվ:

-Դա ինձ տրվելիք հարց չէ: Դա վեհափառ հայրապետներին ուղղված հարց է. ե՞րբ կլինի, ինչպե՞ս կլինի: Իսկ Կոմիտաս վարդապետին պետք չի կապել Եղեռնի հետ, որովհետև Կոմիտաս վարդապետին, եթե սրբադասենք` չենք սրբադասելու իբրև Եղեռնի զոհ, այլ սրբադասելու ենք իր կատարած մեծ գործի համար: Այստեղ պետք է հստակ հասկանալ, ի վերջո մենք Կոմիտասին ուզում սրբադասել, իբրև Եղեռնի զո՞հ, թեև ինքը Եղեռնի զոհ չէ ֆիզիկապես, թե՞ իր կատարած մեծ գործի համար: Սրանք էականորեն տարբեր հարթություններ են:

 

Գյումրիում ռուս զինվորի ձեռքով կատարված այն սոսկալի ոճրագործության առիթով, դուք ձեր խոսքով կարողացաք կանգնեցնել քաղաքի հասարակությունը, որ լցված արդարացի զայրույթով, կամենում էր ինչինչ գործողությունների դիմել. ահա այս առթիվ հարց. ինչպիսի՞ն պիտի լինի հայ հոգևորականը, ի՞նչ որակներ պիտի կրի, որպեսզի նրա խոսքը լինի այնքան ազդեցիկ, ինչքան որ ձերն էր:

-Հըմ, ես որ այնտեղ խոսեցի, 15 օրվա առաջնորդ չէի և ոչ էլ 15 ամսվա, այլ` 15-16 տարվա առաջնորդ… դա ձեռք է բերվում համբերատար, երկար, համառ, անկեղծ, ազնիվ աշխատանքով. այլ կերպ ձեռք չի բերվում:

 

Դա հմտությո՞ւն է, թե՞ կարողություն. ասում եք` ձեռք է բերվում

-Դա ցանկացած մեկն էլ կարող է ձեռք բերել, եթե ինքն իր կոչմանը հավատարիմ է ուզում մնալ, իր կոչմանը հավատարիմ է: Եթե ինքը հոգևորական չի դարձել իր կյանքը ապահովելու, այլ հոգևորական է դարձել իրեն զոհելու հոտի փրկության համար` հոտը շատ շուտ կհասկանա դա և կնվիրվի ու կլսի: Ուրեմն, այն, ինչ որ չհասկացան երևանցիները և զարմացան, դիտելով այդ տեսարանն, այն էր, թե ինչպե՞ս կարող է սրբազանը խոսել այդպես` հրամայական տոնով… Բայց դա տարիների տքնաջան աշխատանքի արդյունք է: Դա ինձ համար այնքան բնական էր… այն չէր, գիտե՞ք, ասենք, ինչ-որ մեկը խորհուրդ տվեց կամ ես ինքս ենթադրեցի, որ եթե խիստ խոսեմ, ուրեմն կլսեն. չէ՛… ես էնքան վստահ էի, որ իմ ժողովուրդը ինձ լսելու է…

 

Կարելի՞ է ասել, որ դա հայրություն է:

-Հայրություն է, թե հայրություն չէ, ես կոչված եմ հայր լինելու: Հիմա լա՞վ հայր եմ, թե լավ հայր չեմ` երևում է գործով, բայց ես այդ օրը, այդտեղ իմ հայրությունը դրսևորեցի այնքանով, որքանով կարող էի և որքանով հասկանում էի: Ես այդ վստահությունը ունեի, որ ինձ պետք է լսեն, այլապես, եթե մտավախություն ունենայի, որ կարող է ինձ էլ չլսեն` գուցե չխոսեի այդպես: Այնպես չի, որ մեր ժողովուրդը այն ժողովուրդն է, որ հոգևորականը եկավ, ինչ որ բան ասաց և լսեցին, այդպես չի:

 

Իսկ դա լա՞վ է, թե՞ վատ:

-Ե՛վ լավ է, և՛ վատ: Վատ է այն իմաստով, որ մեր ժողովուրդը պատրաստ չի լսելու հոգևորականին ապրիորի, լավ է այն իմաստով, որ մեր ժողովուրդը ոչխար ժողովուրդ չի. վերջիվերջո քննում` նոր է հավատում:

 

Մի առիթով դուք ասել եք, որ հայ հասարակությունը մարմնավոր հավատ ունի, իսկ միտքն ու հոգին այլուր են, ահա ինչպիսին պիտի լինի այսօրվա հոգևորականը, որ անձամբ ինքը խուսափի նման իրավիճակից

-Մարմնավոր հավատ, երբ աշխարհականն ունի, ինչ-որ տեղ ներելի է: Հոգևորականի պարագային մարմնավոր հավատ ունենալն աններելի է: Հոգևորականը չի կարող մարմնավոր հավատ ունենալ: Հոգևորականը իրավունք չունի Եկեղեցում լինելու պարզապես այն պատճառով, որ այդպես է ստացվել: Հիմա մեր աշխարհականներից, մեր ժողովրդի զավակներից  շատերը Եկեղեցում են մարմնով, որովհետեւ այդպես ստացվել է, այսինքն թե. ես հայ եմ, իմ Եկեղեցին էլ այս է և քանի որ իմ Եկեղեցին այս է, այդ պատճառով էլ ես այստեղ եմ. այդպես չպիտի և չի կարող լինել հոգևորականի պարագային:  Ես Եկեղեցում եմ, որովհետեւ Ճշմարտությունն է այստեղ, ես պատահաբար չեմ այստեղ: Ուրիշ անգամներ ասել եմ, որ եթե ես համոզված լինեմ, որ Ճշմարտությունն այլուր է` Հայ Եկեղեցում չեմ մնա: Ինձ, Հայ Եկեղեցում պահում է Ճշմարտության գիտակցությունը, այն, որ ես գիտեմ, թե Հայ Եկեղեցում է Ճշմարտությունը, և Հայ Եկեղեցին է հայ ժողովրդի փրկության տապանը: Այստեղ օգնում է նաև իմ դարավոր փորձառությունը, անշուշտ: Եթե իմ պապերը վստահ էին, ուրեմն, բնականաբար, այդ վստահությունն իմ անձնական վստահության վրա բան է ավելացնում, բայց դա չի նշանակում, որ ես այստեղ եմ այն պատճառով, որ պապերս այստեղ էին, և ես էլ եմ այստեղ. այդպես չի…: Ճշմարտությո՛ւնն է այստեղ, այդ պատճառով եմ ես այստեղ: Եթե ես կասկած ունենամ, որ Ճշմարտությունն այստեղ չէ, կփոխեմ դավանությունս և դա դավաճանություն չեմ էլ համարի: Այսինքն ավանդույթի ուժով չէ, որ մենք Եկեղեցում ենք և ավանդույթի ուժով չէ, որ մենք պետք է Եկեղեցում լինենք: Ավանդույթն իր դերակատարությունն ունի, անշուշտ, բայց այդ ավանդույթը պիտի լինի վստահության հիման վրա: Եվ մեր ավանդույթը խոսում է այն մասին, որ մենք ճիշտ ընթացքի վրա ենք: Հետևաբար, եկեղեցականը չի կարող մարմնավոր հավատք ունենալ. նա իրավունք չունի մարմնավոր հավատք ունենալ. նա հոգով և մտքով պիտի նվիրված լինի իր ծառայությանը: Եթե հոգևորականը մտածում է, որ ինքը միայն ազգային ծառայություն է մատուցում, դե գիտե՞ք ինչ, ժողովրդի ակումբն այս է, եկեք գնամ այդ ակումբ… այդպե՛ս չի: Դու Աստծուն ես ծառայում և ինչպե՞ս ես Աստծուն ծառայում` քո ժողովրդին ծառայելու ճանապարհով: Եվ Աստծուն չեն ծառայում ժողովրդի շահերը շրջանցելու  ճանապարհով, այլ` ժողովրդին համոզում դաստիարակելով. աստվածպաշտություն, աստվածասիրություն, հայրենասիրություն: Եվ այստեղ այլընտրանք չկա, այնպես չի, որ, դե մենք քրիստոնյա ենք դարձել, քանի որ քրիստոնյա էին մեր նախնիները: Իրապես, մենք քրիստոնյա ենք, որովհետև չենք կարող քրիստոնյա չլինել, որովհետև Ճշմարտությունն այստեղ է: Հայ հոգևորականը այս գերնվիրումը պետք է ունենա: Եկեղեցականը չի կարող կասկածել քրիստոնեական ճշմարտությանը, աշխարհականը ինչ որ տեղ, կարող է կասկածել, վերագրել ազգային ավանդույթին, մտածի. դե սովորույթի ուժով գալիս, Զատկին հավկիթ եմ կռվացնում, «Քրիստոս հարյավ ի մեռելոց եմ ասում», բայց չեմ էլ հավատում Քրիստոսի Հարությանը. ավանդական խոսք է` ասում եմ: Աշխարհականը ինչ-որ տեղ նման իրավունք ունի, բայց հոգևորականը այդպիսի իրավունք չի կարող ունենալ:

 

Իսկ այսօր կա՞ն  այդպիսի հոգևորականներ:

-Ես ո՞վ եմ, որ պիտի դատեմ, ասելով այսինչն` այո, այնինչը` ոչ:

 

Ինչպիսի՞ն եք տեսնում Հայաստանի վաղվա օրը և ի՞նչ կարող է անել մեկ մարդը այդ ապագայի հայանպաստ լինելու համար:

-Հայաստանը վստահաբար ապագա ունի և պիտի ունենա: Եթե այսքան թոհուբոհի միջից մենք կանք, գոյություն ունենք` մեր շնորհքը չի: Հաճախ մենք մեզ ենք վերագրում դա,  բայց դա մեր շնորհքը չի: Ուրեմն, Աստված ինչոր մի ծրագիր ունի մեզ հետ և լավ ծրագիր, որ առ այսօր մեզ պահել է: Եվ հետևաբար, Հայաստանը, հայ ժողովուրդը պետք Է լուսավոր և իրո՛ք լուսավոր,  ապագա ունենա. դա անխուսափելի է: Իսկ դրա համար ի՞նչ է պետք. հայ ժողովրդի վերաոգեղենացում: Ոչ թե ոգեղենացում, այլ վերաոգեղենացում, որովհետև մեր ժողովուրդը ոգեղեն ժողովուրդ է եղել, հասկանո՞ւմ եք, այդ պատճառով` ոչ թե չէի՛նք և հիմա ոգեղենանանք, ո՛չ, այլ ոգեղե՛ն էինք և պիտի ունենանք վերադարձ դեպի ոգեղենություն: Ոչ թե ճանապա՛րհ դէպի ոգեղենություն, այլ` վերադարձ: Հայ ժողովուրդը այն ժողովուրդն է, որ «հոգին առավել է քան զմարմին» սկզբունքով է ապրել: Եթե այդպես չլիներ` քրիստոնեություն չէր ընդունի: Ոմանք ասում են` Տրդատը հաշվարկներ կատարեց և քաղաքական նկատառումներով քրիստոնեություն ընդունեց: Հիմարությո՛ւն է դա. ի՞նչ քաղաքական նկատառումերով քրիստոնեություն ընդունել, երբ ամբողջ աշխարհը քրիստոնյա չի. ինչպե՞ս կարող էր Տրդատը նման հիմարություն թույլ տալ, իբրև պետական գործիչ: Աշխարհը հեթանոս է, աշխարհը հալածում է քրիստոնյաներին, իսկ ինքը քրիստոնեություն է ընդունում: Տրդատն ինչո՞ւ քրիստոնեություն ընդունեց, որովհետև հավատաց: Ինչի՞ն. «հոգին առավել է, քան զմարմին». շատ պարզ է: Սա ոգեղենացում է, և այդ ոգեղենացումը բերեց ոսկեդար, բերեց հայ ժողովրդի վերազարթոնք, բայց մեր իշխանները (նաև թագավորներ), ապիկար գտնվեցին և տուրը տվեցին Հայաստանի պետությունը, ինչը որ նաև մեր օրերին է վերաբերում: Հիմա ի՞նչ է պետք անել. պետք է ոգեղենանալ, պետք է քրիստոնյա դառնալ, պետք է բարոյական մարդ դառնալ: Ի՞նչ է, բա՞րդ բան է. ո՛չ… Պետք է սեփական պարտեզը ջրելուց առաջ, տեսեք խոսք է ձևավորվել. «նախ սեփական պարտեզը, սեփական ծառը ջրել», ուրեմն, սեփական պարտեզը, սեփական ծառը ջրելուց առաջ Հայրենիքի ծառը ու Հայրենիքի պարտեզը ջրիր: Ոգեղենացման այս ճանապարհը ինձ համար շատ ավելի հասարակ բան է, այն է. ապրել անանձնական սեփականության համար, քան թե` անձնական սեփականության: Երբ հայ մարդը կապրի անանձնական սեփականության համար ավելի՛, քան անձնական սեփականության համար, Հայաստանի դեմն առնել հնարավոր չի լինի:

 

Գոնե 51-ը 49-ի հարաբերությամբ:

-Այո՛, գոնե 51-ը 49-ի հարաբերությամբ, ոչ թե` 5-ը 95-ի: Այսօր 5-ը 95-ի հարաբերությունն է. 95 տոկոս` ինձ, 5 տոկոս` երկրին… այդպե՛ս չի: Իսկ դրա պատճառը ո՞րն է, ինչի՞ց է դա գալիս…: Գալիս է քրիստոնեության պակասից, երբ մարդը հույսը դնում է սեփական ունեցվածքի, սեփական կարողությունների վրա: Այն, որ ոմանք, իբր բացատրում են, թե քրիստոնյաներն ասում են. մի երեսիդ խփում են` մյուսը դարձրու. իբր այդ պատճառով էլ կորցրեցինք մեր երկիրը. այդպես չի: Այլ, կորցրեցինք, երբ հույսներս դրեցինք սեփական ունեցվածքի վրա: Այնպես որ, միակ ճանապարհը վերաոգեղենանալու ճանապարհն է, Ճշմարտության հետ…:

 

Շնորհակալություն, սրբազան հայր, Աստված օգնական:

-Աստված պահապան:

 

 

Զրույցը վարեց` Սամվել Գրիգորյանը

Գյումրի

 

Անդին 7-8, 2015

Share

Կարծիքներ

կարծիք