Ձիերը

New PictureI

Երկվորյակ մտրուկները

 

 

Երկու ազնվազարմ քույր զամբիկների երկվորյակ մտրուկներ էին, չորս քուռակ, որ լույս աշխարհ էին եկել իրենց՝ ձիերի աստծո ողարմածությամբ նույն տարում՝ հազար ինը հարյուր քառասունյոթ թվականի վաղ գարնանը՝ մեկ ամսվա տարբերությամբ: Նման, հարունման էին նրանք, ինչպես ջրի չորս կաթիլ: Չորսն էլ բոցագույն էին, բոցաթույր: Ուշադիր դիտողը միայն մասնակի տարբերություններ կնկատեր: Այսպես, մեծը՝ ավագը, աննշան կարմրին էր տալիս. շառատ էր: Երկրորդի առջևի աջ ոտքի սրունքի մի բարակ շերտ սպիտակախայթ էր. կոստընտոտիկ: Երրորդի ճակատին մատնոցաչափ կլորիկ աստղ կար: Իսկ չորրորդը՝ մայր Շամոյի երկրորդ հովատակը, բոց էր, հուր ու հրագույն, բաշն ու պոչը՝ փոքր-ինչ սևին տվող:

Գլուխները փոքր էին, համաչափ, գեղեցիկ ու միշտ վեր պարզած, վզերը՝ բարակ ու սլացիկ, ոտքերը՝ երկար, էլի բարակ ու սլացիկ. երևում էր՝ արագընթաց էին լինելու: Աչքերը՝ վառվռուն, փայլուն, գույնը, աչքերի գույնը… չէ, ձիու աչքերը գույն չունեն, բազմագույն են, երփներանգ են. երկնագույն են, երբ հայացքները երկինք են հառած, կանաչավուն են ու ծաղկոտ, երբ հանդ ու դաշտում են, գորշագույն են, երբ ժայռակուռ լեռներում են: Բնության բազմերանգ արտացոլանքն է նրանց աչքերի գույնը: Բնանկարային ու առինքնող է այդ գույնը: Խելացի ու իմաստուն են ձիերի աչքերը:

Ջահել էին՝ ոսկորները դեռ չպնդացած, ոտքերը դեռ ուժ չհավաքած, մաշկի տակ մկանները դեռ չթրթռացող. թռչում էին, սուրում, խրտնում ու ծառս լինում, մեկ էլ խլշկոտում, իրար գզգզում, աքացի տալիս, մեկ էլ պառկում ու թավալվում: Հանդարտվում էին ու նորից խրտնում ու իրար հետևից ընկած, գլուխները բարձր, բաշերն ու պոչերը քամուն տված, փռփռացնելով կրակ ու բոց էին տարածում հանդ ու արոտներում, սարերում:

Բոցեղեն հանդես էր, խենթ խայտանք էր նրանց չարաճճիությունը: Հանրահռչակ կոմպոզիտոր Մանդել դը Ֆալյան հավանաբար այդպիսի մի տեսարանից ներշնչված է ստեղծել իր «Կրակների պարը»:

Ձիապարանները վզներին օրուկված մայրերը անզոր էին զսպել-հնազանդեցնել իրենց խենթուկներին. տեղում դոփում, պտույտներ էին անում, կանչում, խրխնջում-սաստում, սմբակներով փորփրում գետինը: Տեղները չէին գտնում, երբ մտրուկները տրտինգ տալով կորչում էին աչքերից: Մայրերը տագնապում, խրխնջում-կանչում էին՝ զիլ ու բարձր, սրտապատառ. սար ու ձոր արձագանքում էին, մտրուկները՝ ոչ. չէին ուզում կտրվել իրենց խաղերից. տրտինգ-տրտինգ թռչկոտում էին, խայտում-զվարճանում թիթեռներով, բզեզներով, իրենց ձիական խաղը խաղում: Դաշտամկներից վախենում էին, վախեցած՝ վրնջոցով վախեցնում նրանց: Մայրերին հիշում էին, երբ սովանում էին. վզները ծռում էին մարգագետինների կողմը, մայրական կաթնահոտ պտուկների կարոտը ռունգերում՝ սուրում դեպի մայրերը: Ու շնչները տեղը չբերած՝ խոթում էին գլուխները մայրերի փորատակերը. մռութները, կրծքերին դեռ հասվեհաս, ողողվում էին անուշահամ կաթով. մայրերը վաղուց էին թուլացրել կաթնաերակները:

Գյուղացիները մտրուկներին անուններ էին տվել՝ ըստ նրանց խառնվածքների ու  բնավորության՝ Փայլակ, Կայծակ, Շանթ, փոքրին՝ Ժուլիկ: Փոքրի անունը հրճվանք էր պատճառում հատկապես կոլտնտեսության նախագահ Ղազարյան Գարիկին: Ամեն անգամ ձիաբուծական ֆերմայի վարիչ Հեբոյենց Սմոյին հանդիպելիս հարցնում էր.

-Ո՞նց են քուռակներդ: Էն հեղին (այդպես էլ չիմացանք, թե ամեն անգամ «էն հեղին» ասելով ինչ էր ուզում ասել կամ ակնարկել նախագահը), էդ ի՞նչ սիրուն անուն եք կպցրել փոքրին՝ Ժուլիկ. ի՜նչ էլ սազում է…

Մեզ մոտ՝ Աշոցքում (էն ժամանակվա Ղուկասյանում), «ժուլիկ» էին ասում շատ ճարպիկ ու խորամանկ մարդկանց, նաև շրջահայացներին: Այնպես որ, փոքրիկ մտրուկի անունը ով ինչպես կուզեր՝ կմեկնաբաներ, որովհետև շրջահայաց էլ էր, հա՛, հենց շրջահայաց, ու երեքից էլ խելքով էր:

 

Oր օրի էին մեծանում մտրուկները, հասակ առնում: Օր օրի փոխվում էր նրանց կենդանական հետաքրքրությունների աշխարհը. արդեն նրանց չէին բավարարում իրենց ճանաչ հանդերը. հաճախ էին կտրում-անցնում Աշոցքի լեռնալանջերն ու ձորերը, սուրում Աչքասարի հովիտներով, շրջանցում Քարախաչի՝ ամպերը գագաթներին առած լեռները, և երբ աղջամուղջի մթնամշուշը իջնում էր լեռնալանջերին, տագնապոտ վազքով բռնում էին հետդարձի ճամփան. հանդարտվում էին Քիենց հարազատ մարգագետնում:

Սարալանջերից, ձորերից, արտերից ու արոտավայրերից նրանք ծաղկի ու հողի, ուրցի ու դաղձի, կտավատի ու կորնգանի ծաղիկների բույրերն էին բերում իրենց տաք շնչի հետ. գյուղը միանգամից լցվում էր նրանց խաղացկուն բոց կրակով, օդում կախվում էր ամեհի որձաձիերի վայրի վրինջն ու խրխինջը:

Ձիերը գիտեին՝ որ սարի որ երեսին են արածում գյուղի ոչխարների հոտերը: Նրանք հաճախ էին հայտնվում այդ արոտավայրերում. նրանց զվարճացնում էր հովիվների՝ կաղ Լիպոյի և Հեբոյենց Երեմի գելխեղդ գամփռների՝ իրենց վրա պրծնելը: Նրանք քափ ու քրտնքի մեջ կորած, ասլան կտրած, հեթեթալով վազում էին ձիերի հետևից, հա ցատկում ու փորձում ատամ գցել նրանց ոտքերին կամ բռնել ու քաշել պոչաձարից: Շնախաղը շատ էր դուր գալիս հատկապես Ժուլիկին. ինքն էլ իր կողմից ձիախաղ էր սկսում. տրտինգ էր տալիս, շուռ գալիս, փնչացնում, քացի գցում ու առաջ սուրում: Ժուլիկի ամեն շրջվելու հետ շները վնգստալով կողեկող նահանջում էին, ու երբ ձիերն իրենց տիրույթներից հեռացած էին լինում, քոռ ու փոշման հետ էին դառնում, նստում շնավարի ու սկսում գռմռալ: Ձիերը քիչումիչ զգուշանում էին Հեբոյենց Երեմի շնաոհմակից. նրանք շատ խորամանկ էին, որից էլ՝ ավելի համարձակ: Նրանք իրենց շնական մարտավարությունն ունեին. փորձում էին երամակից ձիերին առանձնացնել և առանձին-առանձին հախներից գալ: Բայց Կայծակը, Ամպրոպը, Շանթն ու Ժուլիկը շատ հզոր էին հենց իրենց մտրուկային տարիքից եկող երամակային համերաշխությամբ, ու միշտ շնաոհմակն էր մնում պարտված: Գուցե այդ էր պատճառը, որ հովվաշները, ի վերջո, հաշտվեցին, և ձիերի հետագա «այցելությունները» սկսեցին ընդունել բարեկամաբար. ձիահոտերն առնելով՝ վազում էին ընդառաջ, ուրախ կլանչով դիմավորում, մի հարյուր ոտնաչափ հետները վազում ու վերադառնում հեթեթալով:

 

Երեկվա մտրուկներն արդեն հասունացած հովատակներ էին: Նրանք առաջվա նման էլի վայելում էին իրենց անսանձ ազատությունը. չափչփում էին սարուձոր ու հանդեր, գզմզում իրար, խենթություններ անում: Բայց ինչ-որ բան առաջվանը չէր. արյան խաղն ու եռքն էր փոխվել, արբունքի խենթ գրգիռները մարմիններում՝ պառկում էին, թավալվում, վեր-վեր ցատկում, խռնչում ու փնչացնում, ասես մաշկերի տակ հարյուրավոր մրջյուններ են վազվզում, մարմիները՝ բոռեր կծում-կծմծում: Հանդերի բույրերին էլ զամբիկահոտեր էին խառնվել, էլ առաջվանը չէին: Խրխինջներն ու վրնջյուններն էլ էին փոխվել, զորացել ու կոշտացել: Հաճախ էին վրնջում բարձրաձայն ու զիլ, վրնջում էին, ականջները խլշում՝ պատասխան վրինջի սպասելով: Արձագանքներ չկային: Տոչոր էին ձիերը: Դոփում էին, խրխնջում անհանգիստ ու քառավարգ իջնում ձորը, որտեղով սառը աղբրաջուր էր հոսում:

Ձորից ելնելով՝ սուրում էին Զույգաղբյուրի սարալանջերով, մտնում Մուսայելյան գյուղի մերձակա հովիտները, խրխնջում զիլ ու տաք: Հովիտների ցածրամասից ալիքվում է օտար մի խրխինջ՝ առնատենչ, կանչող: Կանգ են առնում, ականջ դնում՝ իրենց խրխինջի արձագա՞նքն է, թե՞… Շուռ են գալիս, վարգում ձայնի ուղղությամբ և ներքևում նկատում արածող զամբիկներին: Սուրում են նրանց մոտ, հախուռն մխրճվում երամակի մեջ և ջահել, կայտառ ու կրքոտ զամբիկների հրայրքներից շիկացած՝ տաք կողերով հպվում են նրանց, գլուխ գլխի տալիս, վզները փաթաթում իրար, կոկորդային խուլ խրխինջ արձակում ու… Ի՜նչ երանություն…

Երեկոյան լուսումութին, երբ գյուղը լցվում էր արոտից վերադարձող անասունների մայուն-բառաչով, չորս ձիընկերները վերադառնում էին տուն, հպարտ-հպարտ մտնում գոմ: Իր առնական հովատակների մեջ Հեբոյենց Սմոն նկատում է մի հաճելի փոփոխություն: Քմծիծաղում է, ափով շոյում նրանց մեջքերը և դուրս գալիս ձիանոցից:

Ամիսներ անց Սարիարի կոլտնտեսության նախագահ Սիմոնյան Մեխակը մի զրույցի ժամանակ մեր գյուղի նախագահին՝ Ղազարյան Գարիկին, կեսկատակ-կեսլուրջ ասել է. ՙԷդ ի՞նչ է, ջահելներդ ձեզ մոտ չեն սթրում, գիշեր-ցերեկ մեր սարերն են չափում-չափչփում, քարով-քոլով ընկնում, մեր զամբիկներին էլ հետևներից քաշ տալիս: Չլինի՞ միտքդ տնփեսաներ ուղարկելն է, հը՞՚: Ղազարյան Գարիկը հետ չի ընկնում, կատակի հանգը բռնում է ու թե՝ «Վրաքաշ ես անում, որ ուզնկան ուղարկե՞մ, հա՞: Չես տեսնի. մտքովդ էլ թող չանցնի: Էն օրն էլ Ղազանչիի ու Սեպասարի նախագահներն էին կպել, թե դրանց մեզ տուր: Դե էն է, ասում եմ, ձիացեղերդ ազնվանում են, էլ ի՞նչ եք ուզում»: Հետո Ղազարյան Գարիկը լրջացնում է, թե՝ «Շրջանի գյուղերի ձիերից ոչ մեկը պատերազմից չվերադարձավ. ձիասերունդները պիտի վերարտադրվե՞ն, թե չէ. կորուստն այսկերպ պիտի վերականգնվի,- շարունակում է նորից կատակի տալով,- այնպես որ, կերցրեք-խմցրեք, սնեք. ուժները թող տեղը լինեն»:

 

Գողություն էր կատարվել, անասնագողություն: Լուրն անմիջապես գյուղով մեկ եղավ: Մուսայելյանի կոլտնտեսությանը պատկանող մի կով և երկու ձի էին գիշերն անհետացել:

Հաջորդ օրը մի այլ ցնցող լուր էլ տարածվեց. սարում մարդ են սպանել:

Շրջանի իրավապահներն իրար էին անցել: Միլիցիայի օպերատիվ խումբը մեկնեց դեպքի վայր՝ Քարախաչ, որտեղ թուրք անասնապահների յուրդերն էին, գելխեղդ ու գամփռ շները, կեղտոտ, հոգնած ոչխարների հոտերը, որոնց դեռևս տափաստաններից բերած կեղտերը, Հրանտ Մաթևոսյանի խոսքերով ասած, «մեր սարերի մաքուր անձրևները ամբողջ կանաչ ամառ լվանալու էին, և նույն այդ հոտերը մեր փափուկ սարերում լինելու էին ամպի չափ սպիտակ»:

Տափաստանների կեղտն իրենց վրա առած ցեղերը մեր սարերում հայտնվել էին անցյալ դարակեսին: Աշոցքի շրջանին պատկանող հյուսիսարևելից կողմի տարածքները՝ Քարախաչի բարձրադիր վայրերից սկսած մինչև Աչքասարի դարավանդներն ու բարձունքները՝ իրենց հովիտներով ու ձորալանջերով, տրամադրվել էին Վրաստանի թուրքաբնակ Մառնեուլի շրջանի ոչխարաբույծներին որպես արոտավայր: Զարմանալու բան չկա. մեկ-մեկուկես թիզ հող ունեցող շրջանի ալպիական փարթամ բուսականությամբ հարուստ արոտավայրերը, անգամ վարելահողեր ու խոտհարքներ, սովետերկրի պաշտոնյաների հրահանգով հատկացվել էին «եղբայր այզերբաջանցիներին»:

Ու եկան: Եկան յուրդեր խփեցին, տեղավորվեցին, հոտերն արոտավայրերով մեկ փռեցին ու անցան «գործի»…

Էհե՜յ, ականջդ կանչի, Մաթևոսյանի հերոս Քառանց Վանի… Մեր Աշոցքի ժողովրդին էլ հավար տայիր, թե՝ «Գող թուրքերը եկան, ժողովո՜ւրդ, զգո՛ւյշ կացեք՝ բան չգողանան…»:

Երբեք չեմ մոռանում մի դեպք, որ պատմել են իմ համակուրսեցի արցախցի տղաները:

Թուրքաբնակ մի գյուղում երեք հայ տղաներ «Վոլգա» ավտոմեքենան կանգնեցնում են խանութի մոտ և մտնում գնումների: Դուրս են գալիս այն պահին, երբ չորս-հինգ տարեկան մի լամուկ մեքենայի լուսարձակներն էր հանում: Վազում են, որ թույլ չտան: Հավաքված թուրքերը շրջապատում են հայ տղաներին, ու նրանցից միջահասակ մեկը լպրծուն շողոմությամբ բռնում է մեքենայի տիրոջ թևից ու խնդրաձայն ասում. «Երեխայիս առաջին գողությունն է, թող փուչ չանցնի»: Ահա այսպես: Ընկերս, որ պատմում էր, մի պահ լռել էր ու դառնորեն ավելացրել. «Հիշում եմ. առաջին դասարանում էի, գրիչ էի գտել, տարել տուն, մայրս ուրախությունս ընդունեց դառնորեն ու խիստ: «Ո՞ւմ գրիչն է» հարցին պատասխանեցի՝ ոչ մեկինը: «Անտեր գրիչ չի լինում»,- ասաց, ու ձեռքերս առաջին և վերջին անգամ քանոնածեծ կերան»: Այս էլ այսպես:

Աշոցքի լեռներում հայտնված թուրքերից ի՜նչ իմանաս քանիսի հայրն էր խրախուսել որդու առաջին գողությունն ու սարսափել այն մտքից, որ եթե, ալլահը մի արասցե, կանխվի կամ խանգարվի, կխաթարվի որդու ցեղային առանձնահատկությունը:

Թուրք չոբանների համար Աշոցքի գյուղերում ավարն առատ էր, մալ ու դովլաթն էլ՝ ինչքան ուզես. ձեռքներից էլ բռնող չկար. համարձակ-ազատ էին: Սկսել էին մանր-մունրից՝ մի ոչխար, մի հորթ, մի այծ, մի ուլ… Ասում են՝ ախորժակը ուտելիս է բացվում: «Մեր» թուրքերի ախորժակն էլ մանր-մանր ուտելով կամաց-կամաց շատ բացվեց, իրենց ղաչաղ զգացին… Ու եղան Մուսայելյանի դեպքերը (և ոչ միայն):

Մեծ ջանքեր ու մասնագիտական հմտություններ պետք չեկան: Շրջանի միլիցիայի օպերատիվ խմբի համար ակնհայտ էր, թե հետքերը որտեղ էր պետք փնտրել: Երեք թուրք չոբաններ մի երկու անգամ սարից գյուղ էին իջել ու հետ գնացել: Այս անգամ մի քիչ երկար էին մնացել գյուղում և յուրդեր էին վերադարձել մութուլուսին, իրենց «ղաչաղությունը» արած ու գոհ: Ավարը բաժանելիս, ինչպես սովորաբար լինում է, համաձայնության չէին եկել և հարցը լուծել էին իրենց ցեղին առանձնաշնորհած ձևով՝ երկուսով կտրել էին երրորդի կոկորդը:

 

Գյուղացիներին շատ էր մտահոգում չորս հովատակների ճակատագիրը: Նրանք հաճախակի էին սուրում դեպի այն լեռնալանջերը, որտեղ թուրքերի յուրդերն էին: Թուրքերը շատ էին հիացած մեր ամեհի ձիերով: Նրանց տիրանալու գայթակղությունն օր օրի մեծանում էր, ախորժակները՝ գրգռվում: Գյուղացիներն անհանգիստ էին. ձիերը սանձվող ու կապի տակ մտնող չէին. նրանք ազատ, անկաշկանդ կյանքի էին սովոր: Սպառնացող վտանգը հետզհետե ավելի մտահոգիչ էր դառնում: Մարդիկ հավաքվում էին, ձիերին փրկել-պաշտպանելու տարբերակներ մշակում, առաջարկություններ անում, տալիս-առնում, դնում-վերցնում… Ի վերջո, կոլվարչության նիստ է հրավիրվում, և երկար քննարկումից հետո որոշում կայացվում, ըստ որի «Ղուկասյանի շրջանի Վերին Ղուկասյան գյուղի Վ. Ի. Լենինի անվան կոլտնտեսությանը պատկանող երեք տարեկան չորս ձիերը մսուրային կարգավիճակում չեն, անհսկելի են, և քանի որ վտանգ է սպառնում թուրք չոբանների կողմից, պետք է մեկուսացնել նրանց և…»:

 

Առավոտ կանուխ կոլտնտեսության գրասենյակում տարածվեց հեռախոսի երկար զնգոցը.

-Ղազարյա՛ն, Անտիկյանն է՝ Կորյունը. բարի լո՛ւյս: Եթե չեմ սխալվում, դու երեք տարեկան չորս ձի ունես…

-Ճիշտ այդպես, ընկե՛ր Անտիկյան,- ենթակա զինվորականի նման տեղից վեր թռավ նախագահը:

-Շա՛տ լավ,- ասաց,- դրանցից մեկը հենց էսօր ուղարկում ես մեզ: Տոնոյենց Արամայիսին գիտես. օրերս է զորացրվել եկել. յոթ տարի Սիբիրում է ծառայել՝ Կուրիլյան կղզիներում. Մեզ մոտ աշխատանքի ենք ընդունել. կապը գյուղերի հետ է լինելու, ձի է հարկավոր:

-Լսում եմ, ընկե՛ր Անտիկյան,- շուտասելուկի տոնով վրա բերեց Ղազարյանը: Ընկալուչը տեղը դնելուց հետո միայն զգաց, թե ինչ է պահանջում շրջգործկոմի նախագահը: Սարսռեց, թուքը չորացավ բերանում:

-Էն հեղին, խայտառակ եղանք: Ժորժիկը… էն Ժոժոն ի՞նչ եղավ… Նոր էստեղ էր: Է՜յ, Ժորժիկ, Սևուկս հանի՛ր, շո՛ւտ արա, շուտ հանի՛ր: Թռի՛ր անասնաբուժարան, Վահրամին, չէ՛, Սմոյին, լա՛վ, էն հեղին, երկուսին էլ ասա՝ էն մեկին՝ Ժուլիկին ձեռք չտան, չէ՛…

Անասնաբուժարանը գյուղից մի երկու կիլոմետր հեռու էր: Ժորժիկը լավ ձիավոր էր. րոպեներ անց նախագահի նժույգը նրան տեղ հասցրեց, և Ժորժիկը հևիհև ներս ընկավ այն պահին, երբ երկու հովատակները կապված էին սրահում. մյուս երկուսը վիրահատարանում էին:

Ամուսիններ Վահրամ և Մարգո Մելիքսեթյանները, կապտագույն խալաթների թևքերը քշտած, բժշկական ձեռնոցներով, վիրահատական դանակը, դեղերի սրվակներն ու մի խուրձ բամբակ ձեռքներին, մոտենում են մեջքի վրա պառկեցրած կապկպած ձիուն… Ժուլիկն էր:

-Քեռի Սմո… բժիշկ Վահրամ… չէ՛… չէ՛… Ժուլիկին՝ չէ՛,- թուքը կուլ տալով վրա է տալիս Ժորժիկը:- Գարիկ եղբայրն է ասել՝ Ժուլիկին՝ չէ՛…

Կեսօրվա կողմ ձիաբուծական ֆերմայի վարիչ Հեբոյենց Սմոն, էլի երկու ձիապաններ՝ Թուլունջենց Եսոն ու Վարոսենց Սարուխանը, սանձերը բռնած, ձիերին բերեցին կոլտնտեսության գրասենյակի մոտ, որտեղ սովորաբար աշխատանքից առաջ և հետո խոսք ու զրույցի էին հավաքվում գյուղացիները: Ժուլիկն իր սովորական հպարտ կեցվածքով էր, բայց խելացի աչքերում անհանգստություն կար ծվարած. ընկերների հետ ինչ-որ բան էր կատարվել. ինչո՞ւ են տխուր, ինչո՞ւ են անընդհատ թառանչում, հետևի ոտքները կծկում, ազդրերն իրար սեղմում ու փնչում: Խրխնջում էր Ժուլիկը, մոտենում էր նրանց, երկարում վիզն ու հոտոտում կաթկթացող հեղուկը: Արյան ու դեղերի հոտերը տհաճորեն գրգռում էին նրա ռունգերը: Նա վեր էր տնկում գլուխը, խրխրնջում, անհանգիստ դոփդոփում. իր ձիական զգացողությամբ երևի կռահում էր, որ եղբայրների հետ վատ, շատ վատ բան է կատարվել:

Կյանքի մի չարաբաստիկ պահի ձիերը զրկվել էին աշխարհի հավասարակշռությունը պահող-պահպանող իմաստներից: Ապրելու իմաստներից մեկը վայելքն է, բնության օրենքով էգ ու որձերի իրարով հրապուրվելն ու իրար վայելելը, սերունդ տալն ու բերկրելը… Ձիերին զրկել էին երկնատուր այդ պարգևից: Տխուր էին լինելու նրանց օրերը, դժվարին ու չարքաշ. գութան են ձգելու, սայլերի, ֆուրգոնների են լծվելու: Բեռ են փոխադրելու, ծանր, շատ ծանր բեռներ: Սարվորներին ջուր են հասցնելու, տրակտորներին, կալսիչներին՝ վառելիք: Հյուսկեն մտրակները դաղելու են մեջքներն ու փորատակերը: Մեջները որձությունից բան չի մնացել. ժամանակ չեն ունենալու անգամ հիշելու, որ լայնարձակ, արևից շողարձակող կանաչ դաշտերում կյանքն է եռում, երամակներ կան՝ աշխույժ, եռանդուն, ու զամբիկներ՝ առնատենչ ու այրաբաղձ: Իսկ իրենք, ավա՜ղ, այդ ամենը թողեցին անվերադարձ անցյալում: Իրենք բեռնակիրներ են բեռներ կրող գրաստների նման, և ուրիշ ոչինչ…

 

 

II

Ժուլիկը

 

Կայծակին, Ամպրոպին ու Շանթին Ժուլիկն այլևս չտեսավ, էլ չհանդիպեց: Շատ էր թախծում, ձիավարի կարոտում, ձիավարի սպասում՝ հայացքով հաճախակի հեռու սարալանջերում փնտրելով եղբայրներին, ականջը լարած՝ օդի մեջ նրանց վրինջները փնտրելով: Սպասումն էր իզուր: Նրանք այլևս այդ սարալանջերին տրտինգ չէին տալու, արոտի հաճույքից չէին մշմշալու, գամփռների վրա չէին փնչացնելու, զամբիկների հոտից չէին գժվելու… Նրանք գլխաքաշ բեռնաձիեր էին, և ուրիշ ոչինչ…

Ժուլիկի բնավորությունն էլ էր փոխվել. հասունացել էր:

Ժուլիկին գյուղացիները սիրում էին. բոլորը: Նրա մեջքը շոյում, թիմարում էին, մաքրում, ջերմ-ջերմ խոսքեր ասում, գովում… Թարմ խոտը, վարսակն ու գարին էլ անպակաս էին պահում: Բայց այդ չափից դուրս ուշադրությունից հոգնել էր Ժուլիկը. դուրը չէր գալիս. ձանձրանում էր այդ ամենից: Էն Վարդանը (Կյուրեղենց) ամեն առավոտ և իրիկուն պարանը գցում էր վիզը, տանում կալերը, մտրակը օդում շխկացնելով-շրխկացնելով հա՛ վազեցնում էր, սկզբում՝ կարճ, ապա երկար շառավիղով պտտում էր, հա՛ պտտում: Հետո էլ սանձ գցեց, բերանը տհաճահամ երկաթ խոթեց, և ամենասարսափելին… նստում էր մերկ մեջքին, խթելով քշում վարելահողերի, խոզանների միջով, հասցնում սարալանջերն ու քարափները, մի քանի անգամ վերուվարում քարքարոտ լեռնուղիներով. հեծելաձիության էր վարժեցնում: Հոգնեցնում, տանջահար էր անում Կյուրեղենց Վարդանը և բերում, գոմում կապում: Արածեցնելիս էլ պարան էր գցում վիզը, պարանի ծայրին՝ մի երկար ցից, տանում էր Արտաշենց մարգագետինները, օրուկում: Հետո էլ թամբ դրեցին մեջքին, փորատակերից ու պոչատակից թամբաթոկեր ձգեցին:

Այս ամենը Ժուլիկին մեկ դուր էր գալիս, մեկ ոչ: Դուր էր գալիս, երբ վազում էր, թեկուզ անդուր խոզանների միջով, ոչի՛նչ, կարևորը վազում էր, իր տարերքի մեջ էր, մտրուկության խենթ գրգիռներն էր հիշում, կուրծքը ծեծող քամու ծանոթ, շա՜տ ծանոթ սուլոցը լսում. պտտույտներն էր սիրում, խենթ ու խելառ մի արագություն էր զգում, որ իրեն շատ էր դուր գալիս: Չէր սիրում սանձվելն ու թամբվելը, հատկապես օրուկվելը:

 

…Ժուլիկը: Ձին ձիավորից վեր բերող Ժուլիկը: Համարձակ, հրապուրիչ, աներկյուղ, բացճակատ ու բարձրագլուխ, պեծուկրակ Ժուլիկը: Հպարտ էր, անկաշկանդ. ազատության մեջ ապրելու նրա ձգտումը կենսապահանջ էր. ո՛չ ձիաթոկն ու պարանը, ո՛չ օրուկը չէին կարող կաշկանդել նրա ազատությունը: Նա բնության խենթ մասնիկն էր. պիտի սուրար, պիտի սլանար, պիտի վայելեր բնությունից իրեն տրվածը: Մարդը, սակայն, պարան էր գցում վիզը, սանձ էր դնում բերանը, պարտադրում ենթարկվել իրեն: Պարանը խեղդում էր, և նա ամեն կերպ փորձում էր ազատվել այդ անիծյալ կապանքից: Պտույտ-պտույտ էր գալիս, առաջ մղվում, ետ ձգվում, ծառս լինում՝ գլուխը բարձր, մարմինը գետնից կտրած, վիզը դեսուդեն թեքած. կրակ էր կտրում և այնպիսի ճարպկությամբ ու արագությամբ էր նետվում առաջ, որ վայրկենապես կամ պարանն էր կտրվում, կամ ցիցն էր տեղահանվում: Ու քամու նման թռչում էր դեպի արձակ հանդերն ու այն վայրերը, որտեղ երեք տարի շարունակ իրենց ձիախաղերն էին արել չորս նժույգներով:

Այժմ նա մենակ, մեն-մենակ էր սլանում դեպի իր հուշերի հովիտները, որտեղ իրեն ծանոթ երամակներն էին ու տաք շնչերով զամբիկները: Ձիաշխարհն էլ իր օրենքներն ունի: Երամակը հաշտ չէր Ժուլիկի հետ. հովատակները խանդից բորբոքվում, կատաղում էին, վրա էին տալիս հանդուգն օտարին, որ անկոչ-անկոչ ներխուժում էր իրենց տիրույթներն ու հոտոտում իրենց զամբիկներին: Ժուլիկը չէր խեղճանում. նա լավ գիտեր ոչ միայն պաշտպանվելու ձևերը, այլև իր ուզածին հասնելու կերպերը: Դունչը կայծակնորեն մոտեցնում էր հարձակվողների ականջներին և այնպիսի հզոր ու ձիգ վրինջ արձակում, որ նրանք հանկարծակիի եկած ու շշմած ընկրկում էին մի պահ, Ժուլիկը չէր թողնում ուշքի գային. հաջորդում էին կատաղի քացիները…

-Ժուլիկը էլի օրուկը պոկել է…- Բերնեբերան, էս էլ որերորդ անգամ լուրը տարածվում է գյուղով մեկ…

Դարբին Գեղամը միջոցը գտավ. կռեց երկաթե մի ցից, որ քանի հոգով հողից դուրս քաշել չէին կարող: Եվ լավ էր այդպես. առաջին հերթին հենց Ժուլիկն էր գոհ, որովհետև պոկված ցիցը սրընթաց վազքի ժամանակ շատ էր խանգարում. մեկ իրենից առաջ էր ընկնում, աջ ու ձախ շպրտվում, ճոճվում, կողերը դաղում, ցավեցնում ու մղկտացնում: Ճանապարհին հանդիպածների համար էլ պակաս վտանգավոր չէր: Ղազանչի գյուղի արոտավայրերից մեկում հոտը պահող գամփռի գլուխը ջարդվել-ցաքուցրվել էր, երբ իր սովորական գամփռահաչով հարձակվել էր ձիու վրա: Հովիվ Եփրեմը մղկտոցով լացել էր՝ «Տունս քանդվե՜ց…» ասելով: Իսկ ձիու այդ ժամանակվա տերը՝ շրջգործկոմի աշխատակից Տոնոյան Արամայիսը (Արան), այդ դեպքի կապակցությամբ «Նկատողություն» ստացավ:

Ցցից պոկված պարանն էլ մի բան չէր. այն էլ քիչ տհաճություններ չէր պատճառում Ժուլիկին. անընդհատ սմբակների տակ էր ընկնում, սայթաքեցնում… Հանկարծակի ծնկում էր, վեր կենում. կոտրվում էր վազքի թափը… Եվ այդպես ոչ մեկ անգամ:

Երբ պարանը վզին էր լինում, հեշտանում էր Ժուլիկին բռնելը: Եթե հայտնվում էր Զույգաղբյուրի կամ Հարթաշենի երամակների մեջ, ձիարածներից մեծ ջանքեր չէր պահանջվում նրան բռնելու ու սանձելու, հետն էլ լուր ուղարկելու շրջգործկոմ, որ մարդ ուղարկեն՝ իրենց «անառակ որդուն» տանելու: Գործը դժվարանում էր, երբ նժույգը գլխահան էր անում պարանը, որը նրան հաճախ էր հաջողվում: Նման դեպքերի համար գյուղի մի քանի ծանրաբազուկ տղաներ նրան կալմեջ անելու միջոցներ ու ձևեր էին, իրենց բառերով ասած, մշակել. հավաքված ջահել տղաները խմբվում էին, պարանը ձգելով աղեղ էին կազմում ու ձիուն դանդաղորեն նահանջել տալիս դեպի որևէ պատ կամ պարիսպ և սեղմելով շրջանը՝ անել էին թողնում պատեպատ խփվող կենդանուն: Ամենահամարձակներից երկուսը առաջ էին մղվում, փաթաթվում պարանոցին ու սանձում. այս ամենը վերածվում էր ոչ այնքան անվտանգ մի տեսարանի, քանի որ կարող էր ձին կատաղել, ծառս լինել, հանդիպածին ոտնատակ տալ ու փախչել:

-Մեծահան մի խոսք կա,- ասում էր մայրս,- ձին ու երեխան մեկ են. երկուսն էլ չարն ու բարին զգում և բարի մարդու հետ հեշտ ու արագ կապվում, մտերմանում են:

Մայրս նկատի ուներ իմ ու Ժուլիկի անսահման կապվածությունը:

Որտեղ էլ լիներ, կանչիս վրա վազում գալիս էր: Ձեռքերս միացնում, բուռս խխնջախեցու տեսքով կլորում էի ու փչում. շչոցանման ինչ-որ ձայն էր արձակվում. Ժուլիկը դրան սովորել էր. գիտեր, որ ես եմ… իրեն եմ այդպես կանչում. ականջները սրում էր, դոփում, վրնջում, գլուխը դես ու դեն գցելով ինձ փնտրում:

Հաճախ էի Ժուլիկին տանում արածեցնելու: Անսանձ նստում էի անթամբ մեջքին, բաշից բռնում, ամբողջ կրծքով պարանոցին հպվում, ու ձին հանդարտ վարգում էր: Գնում էինք մարգադաշտերը: Չգիտեմ՝ մեզանից որն էր ավելի շատ խելքամաղ լինում. ե՞ս մեր հանդերի պես-պես ծաղիկների, բույրերի, թիթեռ, զատիկների համար, թե՞ Ժուլիկը փարթամ, հյութեղ խոտն արածելու վայելքն զգալու համար: Երկուսս էլ վայելում էինք բնության՝ մեզ պարգևած երանությունը:

Ժուլիկին թողնում էի արոտավայրում, հետ դառնում տուն. երրորդ դասարանցի էի և ունեի դպրոցական «հոգսեր», որոնց «մեծավարի» շատ լուրջ էի վերաբերվում: Իմ այդ պահվածքն ու դասերիս նկատմամբ պատասխանատվությունը շատ էր զվարճացնում ինձնից մեծ եղբայրներիս՝ Ֆրունզեին և Արտավազդին, որոնք զավեշտի էին վերածում, հոգուս հետ խաղում. մինչև չէին լացացնում, չէին հանգստանում: Ինձ ավելի շատ վշտացնում էր մորս խոսքը՝ «Բերնինդ էլ լա՛ց, ու հերիք է»: Ես «բերանիս վերջին լացը» լալիս էի, գրքերս առնում ու խռոված թողնում գնում Ժուլիկի մոտ: Երբ դեռ խռով պահած տուն էի վերադառնում, մայրս առանձնակի գորովանքով էր ուզում սիրտս շահել, որից ավելի էի լցվում: Մայրս գրկում էր գլուխս ու թե՝ «Բան չկա, բալա՛ ջան, սրտիդ մոտ մի՛ ընդունե. հանաք են անում»:

Կեսօրներին սովորաբար նախրարածները նախիրը քշում էին գետափ՝ ջրելու և հանգիստ տալու: Հենց այդ ժամերին էլ ես էի Ժուլիկին տանում ջրելու: Երբ ձին նկատում էր վերևներում գետը մտած կովերին, ջուրը չէր մտնում, դունչը ջրին չէր մոտեցնում. պիտի նրանցից անցներ, որ իր խմած ջուրն «անարատ» լիներ: Մի իսկական արարողություն էր Ժուլիկի ջուր խմելը: Գետն էր մտնում զգույշ, հուշիկ քայլերով, որպեսզի հանկարծ ջուրը չպղտորվի, երկարում էր վիզը, գլուխը հանդարտ իջեցնում ջրի երեսին, ու թվում էր՝ ոչ թե խմում, այլ մեղմորեն համբուրում էր ջուրը՝ հանգիստ, անշտապ, ինչքան էլ ծարավից տոչորվելիս լիներ: Ընդհանրապես այդպես են ձիերը ջուր խմում:

 

Բոլորն էին ճանաչում ու սիրում Ժուլիկին: Նրա չարություններն ու չարաճճիությունները գյուղացիների համար ընդունելի ու սովորական էին: Իր արժեքն իմացող ու գնահատող ձի էր. որտեղ հայտնվում, որտեղ լինում էր՝ իրենով էր լցնում: Նրա հետ կապված դեպքերի մասին ամենաաննշան պատմություններն անգամ գյուղացիների կողմից հոլովվում, ծաղկեցվում ու արագորեն տարածվում էին: Այդպիսի դեպքերից մեկն եմ ուզում պատմել:

Արցախցի շատ հանրահայտ դյուցազուն Կոլյա Նաֆթալյանը հին ու նոր ազդագրերով «զարդարուն» իր նշանավոր «Սուդաբեկ»-ով մեր շրջանում էր. համերգ-ներկայացումներ էր տալիս շրջկենտրոնում ու մերձակա գյուղերում:

Այդ օրը շրջկենտրոնի կինոյի դահլիճը լեփ-լեցուն էր, ասեղ գցելու տեղ չկար: Հսկան բարձրանում է բեմ, ձգում-խաղացնում-թուլացնում, ձգում-խաղացնում է հզոր մկանները, ապա, դիմելով հանդիսականներին, բարբառով կատակախառն ասում.

— Ա՛ ժղովուրդ, սօրե ես տասներկու վերցակ ըմ կերալ, տուք հի՞նչըք կերալ:- «Ժղովուրդը» կատակն ընդունում է լիաթոք ուրախությամբ, ծիծաղով ու ծափահարությամբ:

Նավթալյանի՝ ծանրաձողերով ճարպկախաղերն ու կրկեսային հնարքաշատ կատարումները մեծ տպավորություն էին թողնում: Շատ հետաքրքրական համարի էինք անհամբեր սպասում. հսկան ատամներով ձի պիտի բարձրացներ:

Վերջապես հայտարարվում է համարը: Երկու երիտասարդներ, սանձը բռնած, ներս են բերում ձիուն. Ժուլիկն էր: Դահլիճն անասելի աշխուժանում է, այս ու այն կողմից բացականչություններ են լսվում՝ Ժուլի՜կը… Ժուլի՜կը… Ծափահարում են, ուրախանում: Տեսնել էր պետք, թե ինչ կեցվածք, ինչ տեսք ուներ Ժուլիկն այդ պահին: Ներս մտավ՝ գլուխը բարձր, հպարտ, այնպես, ասես ամբողջ կյանքն այս դահլիճ ներս ու դուրս անելով էր անցկացրել: Մոտեցրին բեմին: Նավթալյանը թեթև ցատկով իր ծանրաքաշ մարմինը նետեց Ժուլիկի մեջքին: Ձին հանկարծակիի եկավ, բայց չընկրկեց, թառանչեց, մի փոքր ոտնափոխ արեց ու լկամը ծամելով հանգիստ կանգնեց տեղում: Հսկան տարուբերվեց նժույգի մեջքին, երերաց. ստուգում էր դիմացկունությունը. երևում էր՝ ձի ճանաչող ու սիրող մարդ էր արցախցին:

-Լավ ուժեղ ու ճկուն ձի է,- ասաց նա՝ փարվելով ձիու վզին, շոյելով բաշը:

Նույն թեթևությամբ, ինչպես բարձրացել էր, իջավ ձիուց, թափով բեմ բարձրացավ ու ասաց.

-Ափսո՜ս, բեմը ցածր է, ձին՝ բարձր: Ձեր դահլիճը հնարավորություն չի տալիս կատարելու համարը:

Դահլիճով մեկ դժգոհության ալիք անցավ: Սակայն մի պահ անց՝ նորից ծիծաղ ու ծափահարությունների հեղեղ… Ժուլիկը դահլիճից դուրս գալ չէր ուզում:

 

III

Մի անգամ ձմռանը

 

Ես արդեն մեծ տղա էի. սովորում էի երրորդ դասարանում: Արուսյակ քույրս ու Արամայիս փեսաս եկել էին գյուղ՝ Նոր տարվա տոները մեզ հետ անցկացնելու: Շրջանների խոշարացման պատճառով (մեր հարյուրտոկոսանոց հայաբնակ շրջանը միացրել էին գերակշիռ թուրք-ազերիներով բնակեցված շրջանին՝ Ամասիային, Ամասիան էլ դարձրել շրջկենտրոն) մոտ երկու տարի էր՝ քրոջս ընտանիքը Ամասիայում էր ապրում:

Ղուկասյանցիների մեծ մասը դարձավ գործազուրկ. շատ քչերին բախտ վիճակվեց Ամասիայում աշխատատեղ ունենալ. այդ քչերից էին փեսաս ու քույրս (փեսաս աշխատանքի տեղավորվեց միլիցիայում, քույրս՝ խնայդրամարկղում):

Շրջանը գրեթե դատարկվեց: Մնացին դպրոցների ուսուցիչները, փոստի աշխատողներն ու կենսական ծառայություններն ապահովող սակավաթիվ հիմնարկների աշխատողները: Անաշխատանք մնացած բազմաթիվ մարդիկ (շատերը՝ ընտանիքով) լքեցին շրջանն ու մեկնեցին որը քաղաք (Գյումրի), որը՝ Երևան, մեծ մասը, իհարկե, ռուսաստաններ: Տխուր էր դատարկ տների փակ դռներին նայելը, իսկ հիմնարկների դատարկությունից անտերության տագնապ էր տարածվում:

Ետպատերազմյան տարիներն էին. սակավ էր սնունդը, հացը՝ առավելապես, սակայն մայրս ջանք չէր խնայել տոնական սեղանն առատ դարձնելու համար: Ձավարով տոլմա էր փաթաթել. մսով տոլմա էլ կար (կոլտնտեսության վարչության որոշմամբ՝ տոների կապակցությամբ երկու կով էին մորթել և յուրաքանչյուր ընտանիքի երկու կիլոգրամ միս տվել). գաթա էր թխել՝ յուղով ու կտավատի ձեթով, հալվա ու շաքարլոխում, քրոջս բերած ծիրանաչրով՝ կոմպոտ, խաշած հավ ու ձու, տապակած կարտոֆիլ, թթու դրած շուշան, ավելուկ: Այսքանը… Մեկ էլ կանաչ պիտակով երկու շիշ օղի: Փա՛ռք Աստծո ողորմածությանը: Կերանք, խմեցինք, շնորհավորեցինք իրար, աշխարհին խաղաղություն, պատերազմից չվերադարձածներին՝ բարեհաջող տունդարձ մաղթեցինք…

Մի քանի օր վայելեցինք բոլորս իրար գլխի հավաքված լինելու հաճույքը: Եկավ բաժանման օրը. մերոնք պիտի վերադառնային Ամասիա. հանգստի օրերը վերջացել էին: Պիտի մեկնեին ձիասահնակով:

Երբ դեռ դպրոց չէի հաճախում, քույրերս ինձ կարդալ էին սովորեցրել: Փոքր քրոջս գրականության դասագիրքը վերցնում ու «մեծավարի» կարդում էի, ճիշտ է՝ սկզբում հեգելով, հետո, մերոնց կարծիքով, կարգին էլ կարդում էի: Մինչև կարդալ կարողանալս, երբ Արաքսի քույրս դասերն էր սովորում, սիրում էի նստել կողքին ու լսել. նա դասերը բարձրաձայն կարդալով էր սովորում: Մի օր այդպես լսել էի Պուշկինի «Ձմռան ճամփան» բանաստեղծությունը. այն աննկարագրելի ազդեցություն էր թողել ինձ վրա, մանավանդ որ քույրս գեղեցիկ էր կարդում, «վարպետ» ասմունքողի նման: Երբ ինքնուրույն կարդալ սովորեցի, անգիր արեցի բանաստեղծությունը, հետագայում նաև՝ «Ձմռան իրիկունը»: Մանկական երևակայությանս մեջ անընդհատ պատկերանում էին ձմռան ձյունոտ ճամփան ու նրանով սլացող սահնակը, ու ականջիս լսելի էին զանգակի զրնգոցները. «Ձմռան տաղտուկ ճամփով // Սլանում է սահնակը, // Միահնչյուն հոգնած կանչով // Զրընգում է զանգակը…»:

Քույրս ու փեսաս ճանապարհվելու պատրաստություն են տեսնում: Բակում կանգնած է ձիասահնակը: Միլիցիայի սերժանտ Վարոսը ծածկում է ձիերին, շփում նրանց աչքերը, ճակատների մազափնջերը ձգում և սպասում մերոնց դուրս գալուն: Ես անընդհատ պտտվում եմ քրոջս չորս կողմը. շատ եմ ուզում՝ ինձ հետները տանեն. ուզում եմ երազածս ձմռան ճամփով սահնակով սլանալ հեռո՜ւ, հեռո՜ւ… Տնեցիներին զարմացրել էին իմ համառ խնդրանքները. նրանք, անկարելի համարելով իմ այդ ցանկությունը, խիստ զայրացել էին, հատկապես մայրս: Խնդրանքս փոխվեց լացի՝ ավելի սաստկացնելով մերոնց զարմանքն ու զայրույթը. ախր ցուրտ ու փոթորկոտ, ձմռան սառնամանիքին երեխա՞ տնից դուրս կգա, էն էլ Ամասիայի ճամփաներով: Հա՜, ասենք տարան, բա հետ ո՞վ պիտի բերի, ո՞նց պիտի գա… Տեսան, որ խնդրելն ու համոզելը չի անցնում, սկսեցին սպառնալ: Ես էլ համառելուց ձեռք չէի քաշում՝ չէ՛ ու չէ՛, ոչ մի հետ կանգնել. ինչքա՜ն եմ նման ՙճամփորդություն՚ երազել, է՜…

Ուզածիս հասա: Տեղավորվում ենք սահնակում, նստում փափուկ խոտի վրա, ես՝ քրոջս ու փեսայիս արանքում: Ծածկվում ենք ոչխարենու երկարափեշ քուրքով, ձիերի թաղիքանման ծածկոցներով, գլուխս փաթաթում են բրդյա շալով, և միլիցիայի սերժանտ կարմրավանցի Վարոսը երասանները փաթաթում է թևին, շրխկացնում մտրակը, երեսին խաչ հանում և բացականչում.

-Հեյ-հա՜յ, գնացի՜նք…

Մեր Բողար շունն էլ կապն է պոկում, թե՝ առանց ինձ էդ ո՜ւր…

Կարճ ճանապարհը Կրասար գյուղով է անցնում: Սահնակն ընթանում է խզզոց-ճռռոցով: Եղանակը խաղա՜ղ, խաղա՜ղ է, պարզ ու արևոտ: Համատարած ձյուն է, ճիշտ երազներիս օրն ու եղանակը… Ձյան երեսը բարակ սառցաշերտով է ծածկված: Արևից պսպղացող համատարած ճերմակությունը կուրացնող է. աչքերս չեմ կարողանում բանալ, իսկ ես ուզում եմ նայել չորս կողմս, վայելել երազիս ճամփան: Աչքերս խտղտում են, արցունքակալվում: Արևոտ սառնամանիք է:

Կրասարից դուրս ենք գալիս թե չէ, քամին սկսում է շնկշնկալ:

-Էս դուրանը ամառ-ձմեռ քամոտ է,- Արայի ձայնում մտահոգություն կա…

Ձիերը հևքոտ փնչոցով արագ վարգում են: Ձյունախառն դիմահար քամին աստիճանաբար սկսում է ուժեղանալ, քիչ առաջվա մեղմ շնկշնկոցը վերածվում է երկար ու ձիգ վնգոցի:

-Ձիերը սովոր են էսպիսի եղանակների. չանհանգստանա՛ք,- սիրտ է տալիս Վարոսը և թափ տալիս երասանները.- դե՜, ձեզ ղուրբան, իմ ջեյրաննե՛ր…

«Ջեյրանները» ոգևորվում են և մկանուտ կուրծքները պրկած առաջ վազում:

Երկինքը մթագնում է, արևի շողարձակումը՝ խամրում: Ձյունը մրրկում է և՛ վերևից, և՛ ներքևից: Ձնաթաթախ, ձնակոլոլ էինք եղել: Ձիերի ճակատափնջերից, քթանցքների մազմզուկներից անգամ ձյունաթնջուկներ են կախվել ու խանգարում են շնչառությանը: Փնչում-խռնչում են ձիերը, թափահարում գլուխներն ու ձգում սահնակը: Փոթորկվող ձյունե ալիքների վրա վերուվարում է սահնակը:

Սառնությունը քամու հետ մտնում է մարմինս. սկսում եմ մրսել: Ոտքերս ու ձեռքերս սառչում են. մայրիկիս գործած դֆտիկե թաթմաններն ու բրդե գուլպաներն էլ չեն օգնում, սրթսրթում եմ: Ոտքերս ընդարմացել են, փորձում եմ շարժել մատներս. չի ստացվում. փորձում եմ նման դեպքերում ձեռք ու ոտք տաքացնելու մեծերից սովորած բոլոր  միջոցները. ոչինչ չի ստացվում. տաքացնել չեմ կարողանում: Եթե սերժանտ Վարոսը նստած լիներ սահնակի մեջտեղում, ոտքերս կերկարեցնեի, կմոտեցնեի իրեն, տաք կմնային: Հակառակի պես սերժանտը նստել էր ձախ անկյունում այնպես, որ անհարմարություն չլինի ընկեր ավագ լեյտենանտի, ընկեր ավագ լեյտենանտի կնոջ և ինձ համար:

Սառչում եմ: Բայց ծպտուն չեմ հանում, ձայնս փորիցս դուրս չի գալիս. մտքիս անընդհատ համառելս և ուզածիս զոռով հասնելս էր… Իսկ հիմա մրսում ու սառչում եմ, սառչում ու լռում: Հա՛, բա չլռեմ` ի՞նչ անեմ. ո՞ւմ ինչ ասեմ, ո՞նց ասեմ… Ավելի լավ է՝ լռեմ, քան երեսովս տան, թե՝ մեղավորը դու ես, դե՛, մրսի՛ր, որ իմանաս մեծերին չլսելն ինչ բան է… Ճարս ինչ, լռում եմ: Սրթսրթոցս ու ատամներիս կափկափյունը թաքցնելու համար գլուխս խոթում եմ ձիերի ծածկոցների տակ, թեպետ անտանելի էր ձիահոտը: Ի՜նչ արած: Դա էլ թող լինի պատիժս: Ձիահոտի տհաճությունից ավելի եմ կուչուձիգ լինում: Բայց միևնույն է, ամեն կերպ ցանկանում եմ թաքցնել վիճակս, որ մերոնք ոչինչ չնկատեն: Ցուրտն ավելի էր անողոքանում. թվում էր՝ անգամ արյունս է երակներիս մեջ սառել, և ուր որ է կորցնելու եմ գիտակցությունս. զգում էի, որ սկսում եմ անզգայանալ:

-Հասնում ենք,- թմրած ու սառած ուղեղիս հազիվ է հասնում սերժանտ Վարոսի ձայնը:

Տանն ենք… շփումներ, կարմրած վառարան, թեյնիկի թշշոց, ուրցի և դաղձի թեյի բուրմունք… Հայացքս փախցնում եմ մերոնցից: Պապանձվել եմ: Ամաչում եմ, անչափ նեղսրտած եմ: Ինքնապատիժը քիչ էր. կուզենայի մեռնել, չքանալ: Միայն թե… միայն թե չնվաստանայի, ծաղրուծանակի չենթարկվեի: Միայն թե ինձ չխղճային ու չփորձեին սփոփել: Միայն թե… շուտ տուն վերադառնայի, ու պատահածի մասին ոչ ոք չիմանար, հատկապես մայրս… որ սիրտն ինձ համար ցավ չզգար, չվշտանար:

 

Երկու օր է պառկած եմ՝ դեմքս դեպի պատը: Չեմ խոսում: Մերոնք էլ են լռում. չեն խոսում, չեն զրուցում. տանը ծպտուն չկա: Բանուգործ թողած՝ իմ կողքին են: Երրորդ օրն է. արդեն լավ եմ զգում. հագնվել, կանգնել եմ, թե՝ գնում եմ տուն: Արան համոզում էր, որ չշտապեմ, սպասեմ, մինչև վիճակս մի քիչ էլ լավանա:

-Մի երկու օրից մեր սահնակով կուղարկեմ, սպասի՛ր:

-Արձակուրդն ավարտվել է. դասերից կուշանամ:

Քրոջս հորդորները նույնպես ինձ հետ չեն պահում տուն վերադառնալու որոշումից:

-Ձիով կարո՞ղ ես գնալ: Ժուլիկի հետ ուղարկե՞մ,- տեսնելով, որ երկու ոտքս մի մաշիկի մեջ եմ դրել, տեղի է տալիս Արան:

-Ա՛յ մարդ,- զայրանում է քույրս,- էս երեխային ձմեռ օրով ո՞նց ես մենակ ճամփա դնում, էն էլ քո էդ թոկից փախած վերվարածով: Խելքի բա՞ն է…

-Նրանք իրար շատ լավ են հասկանում. ես գիտեմ ինչ եմ ասում:

Երեք օրվա մեջ առաջին անգամ դեմքիս ժպիտ է խաղում. չէի սպասում նման առաջարկության. հրճվանքից շառագունել էի, սիրտս տեղից դուրս էր գալիս:

Արան փութեփութ դուրս եկավ, և մինչ ես ու քույրս կվերջացնեինք մեր թեյը, վերադարձավ:

-Ժուլիկը սպասում է քեզ,- ժպտում է ու աչքով անում ինձ:

Դուրս ենք գալիս բակ: Վարոսը, ձիու սանձը բռնած, կանգնած էր դարպասի մոտ: Ձին ինձ չէր տեսել: Ձեռքերս իմ ձևով իրար բերեցի ու իրեն ծանոթ սուլոց-շչյունով կանչեցի: Ձին հանկարծակիի եկավ, սրեց ականջները, խլշկոտեց, թափահարեց գլուխն ու սկսեց անահանգիստ շուրջը նայել: Մոտեցանք: Խրխնջաց ուրախ, աշխույժով. առջևի ոտքերով սկսեց քանդել սառած ձյունը՝ լամլմելով լկամը: Նա ինձ հիշում էր… Հիշեցի, թե երեխաներով ինչքան էինք զարմանում, երբ Մշխլենց Եղիշը պատմում էր մեզ անհավանական թվացող պատմություններ՝ համոզելու, որ կենդանիներն էլ են բաներ հիշում. նրանք էլ մարդկանց նման հիշողություն ունեն: Օրինակ՝ պատմում էր Առաքելենց Վարդուշի կովի մասին, որի տասը օրական հորթը սատկել էր: Մայրը «ողբում» էր ձագի կորուստը, անընդհատ մզզում, բառաչում էր, արցունք էր ծլլում աչքերից. չէր թողնում կթեն, քացի-քացի էր անում, կուրծքն էլ թույլ-թույլ կախվել էր: Հարևան գաղթական Սեթոն Վարդուշին ասել էր. «Քուրի՛կ, քու կով կաթ կքաշե, կցամքի, էրեխեքդ թաց ու չորեն կզրկվին, մեղք ես: Հորթուկի կաշին տուր, խնջակ մը սարքիմ, դիր ուր առաջ, կաթ կիտա»: Սեթոն կաշին այնպես էր կարել, մեջը խոտ սեղմել, որ կենդանի հորթուկից խրտվիլակը ոչնչով չէր տարբերվում: Աղ են ցանել վրան ու դրել մոր առաջ. մզզացել էր ու լիզել, լիզել ու մզզացել. կաթներակները բացվել էին, կուրծքը՝ լցվել, պտուկները՝ պրկվել, ու Վարդուշը փըխր-փըխր մի ամբողջ դույլ կաթ էր կթել: Գրագետները կասեն՝ կենդանու բնազդն էր արթնացել, բայց Մշխլենց Եղիշը հաստատ իրենը կպնդի ու կասի, որ կովն իր հորթին է հիշել:

Ով ինչ ուզում է, թող ասի… Ժուլիկը, հաստատ, ինձ հիշել էր: Ինձ տեսնելու ուրախությունից ձին ասես իրեն կորցրել էր: Սերժանտ Վարոսի օգնությամբ բարձրացա ու նստեցի թամբին: Կարճացնելով և ոտքերիս հարմարեցնելով ասպանդակները՝ Վարոսը սանձը տվեց ձեռքս, և ես ու Ժուլիկը ճանապարհ ընկանք:

Ճանապարհը, շրջկենտրոնից դուրս գալով, անմիջապես թեքվում էր ձախ, ապա դարնիվար իջնող ոլորաններով ու կեռմաններով իջնում ձորը՝ մինչև կամուրջը: Ճանապարհը ձիասայլերին ու ձիասահնակներին էր հարմար: Ձյունը բավականին տրորված էր ու սառցակալած, երիվարի համար՝ շատ անհարմար: Ժուլիկը գլուխը խոնարհած էր առաջ շարժվում, զգուշությամբ էր ոտքերը փոխում. նրա պատասխանատվությունը մեծ էր, ախր գիտեր՝ թամբին նստածը սովորական հեծյալ չէր. երեխա էր:

Շարունակում ենք իջնել դարնիվար: Ժուլիկը փռնչում է, ջղագրգիռ ծամծմում լկամը. ձիավարի վրդովված ու բարկացած է. սառցակալած ճանապարհի անհարմարությունն իբր քիչ է, դեռ ճանապարհի երկու կողմերում թումբ-թումբ կիտված ձնասառույցներն էլ հետը… Իսկ մեջքինը երեխա է… Հանդարտվել է պետք ու վիճակը հաղթահարել:

Կամուրջն անցնում ենք, թեքվում աջ: Մի քանի քայլից հետո նկատում եմ զառիվեր բարձրացող մի արահետ, մարդու բացած ոտնակոխ մի նեղ, մգին տվող ճանապարհ: Մի պահ դադար տվեցինք. միտք եմ անում. ճանապարհը կարճելու համար երևի կարելի է բարձրանալ այս արահետով. ի՞նչ կա որ… հանգիստ, դանդաղ կբարձրանանք: Խթում եմ Ժուլիկին ու սանձը ձգում դեպի ձախ: Ձին տեղից չի շարժվում: Նորից եմ խթում ու սանձը ձգում դեպի արահետը: Ժուլիկը զայրանում է, վեր-վեր ցատկելու նման ոտքերը բարձրացնում-իջեցնում է, խրխնջում է, անհանգիստ թափահարում բաշը և նոր հրահանգի չսպասելով՝ չուզենալով առաջանում է, մոտենում արահետին, գլուխն իջեցնում ձյուներին, հոտոտում և զգուշորեն ոտքերը դնում թառին ու փորձում այդ երկարուկ ձնակիտուկ շարը կտրելով անցնել: Ահագին առաջանում ենք: Ժուլիկի անհանգստությունը գնալով մեծանում է, լարվածությունից քրտնել է, գոլորշի է բարձրանում վրայից: Ես հանգիստ եմ. չեմ գիտակցում ո՛չ վտանգը, ո՛չ էլ նրա չափը: Ձին հոգնել է, ուզում է կանգնել, շունչ քաշել. վախենում է, զգուշանում: Մեկ էլ հանկարծ ոտքը քարի թե սառցակտորի է դիպչում, և նա սահում, ընկնում է թառից ու խրվում ձյան մեջ: Խոր շունչ է քաշում, խրխնջում, լարվում ամբողջ մարմնով և փորձում ոստյուններով դուրս գալ: Մի երկու ցատկ է կատարում. ավելի է խրվում ձյան մեջ ու մնում անշարժ: Իջնում եմ ձիու վրայից: Մինչև պորտս թաղվում եմ ձյան մեջ: Ցրտի մասին մոռացել եմ. լացս գալիս է, չթափվող արցունքներից խեղդվում եմ. ինչ անելս չգիտեմ…

Ներքևը՝ ճանապարհով ձիասահնակներ են սրընթաց անցնում: Գոռում եմ, կանչում. օգնություն եմ խնդրում… Արձագանքող չկա: Չնկատելու ու չլսելու են  տալիս: Ոչ մեկը չի ուզում ճամփից ետ ընկնել: Վերջապես կամրջի մոտ մի սահնակ է կանգնում: Ինչ-որ բաներ են գոռում. ոչինչ չեմ հասկանում: Սահում-հեռանում են:

Մտածում եմ՝ թե թամբը հանեմ, ձին մի քիչ կթեթևանա ու կկարողանա բարձրանալ, դուրս գալ ձնափոսից: Բայց մտահոգությունս էլ որոշմանս հետ է առաջանում, ու անելանելի վիճակիս գիտակցումը սաստկացնում. ինչպե՞ս թամբը հանեմ, ինչպե՞ս մինչև ճանապարհ այն հասցնեմ, և, որ գլխավոր մտահոգությունս էր, ձին չի՞ փախչի, կսպասի՞ արդյոք…

Մեծ դժվարությամբ արձակում եմ փորքաշի կապերը, իջեցնում թամբը, քաշ տալիս մի կողմ, ապա անցնում եմ առաջ և քաշելով սանձը՝ փորձում ոգևորել ձիուն.

-Հա՛, Ժուլի՛կ ջան, հա՜, ջեյրա՛ն ջան, դե՛, թռի՛ր, գնանք, չմնանք…

Ժուլիկը լարվում է, խոր շնչելով թոքերը լցնում թթվածնաառատ լեռնային օդով և գլուխն առաջ մեկնած ոստնում՝ մե՛կ, երկո՛ւ, երե՜ք… Ուրախությունից փղձկում եմ: Ձյունը պոռթելով հազիվ եմ հասնում հետևից: Հասնում է ճանապարհին, մի լավ խռնչում, իրեն թափ տալիս ու կանգնում տեղում: Լարված սպասում եմ նրա հաջորդ քայլին: Կանգնել, չի շարժվում: Ես էլ եմ կանգնել ու սպասում եմ: Ժուլիկը թեթևակի գլուխը շարժում է: Շունչս տեղն է գալիս. հասկանում եմ, թե ինչ է ուզում ասել: Ետ եմ գնում, թամբը քաշ տալով հասցնում եմ ճանապարհ: Փորձում եմ թամբը ձիու վրա գցել. չեմ կարողանում. ուժս չի պատում: Մի կերպ թամբը բարձրացնում եմ մինչև կուրծքս և հանկարծ նկատում, որ ձին կքվել, հարմար դիրք է ստեղծել, որ թամբը հասցնեմ մեջքին: Մի քիչ էլ «հը՛» արեցի ու թամբը գցեցի մեջքին: Սառած ձեռքերով մի կերպ ձգեցի փորքաշի կապերը, ամրացրի և ուղղեցի արդեն ցավող մեջքս: Ժուլիկը նույնպես ուղղվեց, քայլ արեց… Ինձ թվաց՝ ձին ժպտաց…

Դժվարլուծելի մի խնդիր էր մնացել՝ հեծնելը: Բոյս չէր հասնում. ասպանդակները բարձր են: Ժուլիկը շուռ եկավ, աչք ածեց վրաս ու դանդաղ քայլեց առաջ: Հետևեցի նրան: Գնաց, գնաց ու կանգնեց… Ճամփեզրին բարձր քարակույտ կար. հենց այդտեղ էլ կանգնեց: Քարակույտի վրա սառցակալած ձյուն էր: Ձին կանգնել ու նայում է ինձ. հասկացնում էր անելիքս՝ բարձրանամ քարերի վրա ու հեծնեմ: Իսկ ես վախենում էի՝ ինչպե՞ս կանգնեմ քարագլխի սառույցին, բա որ սայթաքե՞մ… Ձին, տեսնելով շիվար վիճակս, կիպ մոտեցավ քարակույտին՝ հասկացնելով, որ իրենից բռնելու հնարավորություն է ստեղծում: Ես ձեռքս մի կերպ գցեցի թամբին, ձիուն ապավինած բարձրացա քարերին ու ոտքս գցեցի ասպանդակին…

 

Անդին 9-10, 2015

Share

Կարծիքներ

կարծիք