Գագիկ Գինոսյան. Չմոռանանք, որ նույն բարձրությունն ունեն բեմն ու խորանը

Գագիկ Գինոսյան — Կարին ավանդական երգի-պարի խմբի հիմնադիր և գեղարվեստական ղեկավար

 

Ձեր գործունեությանը տեղյակ մարդիկ գիտեն, որ Դուք ազգային պարերը փրկում եք մոռացումից և հասարակության լայն զանգվածներին դրանք հասանելի դարձնում տարբեր միջոցառումների և պարուսուցման միջոցով: Ինչպե՞ս ծնվեց հայրենանվեր այդ գաղափարը:

-Մոտ 15 տարի առաջ, երբ նախաձեռնում էինք «Կարին» պարային խումբը  ստեղծել, ի սկզբանե իր առաքելությունը ոչ թե բեմական մշակույթն էր, այլ կուտակված փորձը, մեր պարային գանձերը նոր սերունդին փոխանցելն էր, և ես ամենալավ երազում չէի պատկերացնում, որ խումբը կարող է մեծ բեմ բարձրանալ: Ցանկությունն ընդամենը ազգային պարը փոխանցելն էր երիտասարդներին՝ շատ լավ հասկանալով ինքնաճանաչողական եզրը, ազգային ինքնագիտակցության կարևորագույն, հզոր խթան լինելը: Երբ խումբը երեք տարեկան էր, առաջին մենահամերգն ունեցանք և այդ ժամանակ հասկացանք, որ ժողովրդի մեջ մնացել է կարոտ իր պարերի հանդեպ. հզոր արձագանքներ եղան, կրկին մենահամերգներ տալու առաջարկներ:

Ազգային մշակույթի ամենաանկումային տարիներն էին՝ 2003-2004 թվականները, երբ մարդիկ ասում էին, թե երիտասարդությանը հետաքրքիր չէ ազգային մշակույթը: Այդ տարիներին անգամ առավել մեծ փորձառություն ունեցող պարային խմբեր չէին համարձակվում մենահամերգներ կազմակերպել, որովհետև շատ քիչ հանդիսատես էր գալիս, սակայն, ի զարմանս մեզ, եղավ հակառակը՝ ամիսներ շարունակ արձագանքում էին: Հաջորդ տարի մայիսին կրկին մենահամերգով հանդես եկանք՝ նվիրված Մայիսյան հաղթանակներին, և հիմա այնպիսի տարի չկա, որ մենահամերգներ չունենանք: Այն, ինչ կատարվեց, մի օրվա և մի հոգու աշխատանք չի՝ տասը տարուց ավելի է՝ այս պարերի բաց դասեր են անցկացվում, և դրանց համաբավը վաղուց Հայաստանի սահմաններից դուրս է եկել. հաճախ ենք հրավերներ ունենում, վերջերս հրավեր ենք ստացել Պերմից,  Լիբանանից՝ այնտեղ պարեր բեմադրելու: Մի ասույթ գրեցի. երբ աղբյուրը ծնվում է իր ակունքից, երկընտրանքի առաջ է կանգնում՝ կամ հոսելու է, կամ մնում է ճահճանալու… թե հանդգնեց հոսել, վճիռ ունեցավ հոսելու,  որոշ ժամանակ անց մի աղբյուր էլ կհանդիպի, հետո՝ մի առվակ էլ, և միասին կհասնեն օվկիանոս: Այսինքն՝ վճիռն է դժվար, կամքը՝ հոսելու: Ես  զարմանում են, երբ նայում եմ մեր անցած ուղուն՝ 2001-ին ո՞նց հանդգնեցինք, 2011-ին Իսպանիայում անցկացվող համշխարհային մրցույթ-փառատոնի հաղթող ճանաչվեցինք: Սկիզբն էր դժվար: Հազարավոր մարդիկ են օգնել ընթացքում, անծանոթ, չենք էլ իմացել՝ ովքեր են օգնողները եղել, ոչ ոք իր անվան համար չի արել. մեկը օգնել է սարքավորում ձեռք բերել, մեկը՝ մի տարազ, մի դետալ ավելին ունենալու, մի ձայնասկավառակ ավել ձայնագրելու:

Ինչ վերաբերում է բացօթյա պարուսուցման դասերին, արդեն տասը տարի է, որ իրականացվում է Նարեկացի արվեստի միության, Մեր քաղաքը մեր տունն է հիմնադրամի և Գաֆեսճյան արվեստի կենտրոնի աջակցությամբ: Ի սկզբանե գաղափարն այն էր, որ հայ պարը վերադառնա հայ կենցաղ, վերադառնա իր ավանդույթներին, և մեր երիտասարդությունը միաձուլվի իր ազգային սկզբին, ոչ թե ուրախանա օտար հնչյունների ներքո: Պարուսուցման պարապմունքներ անցկացվում են նաև Ջավախքում, Արցախում, անգամ Արևմտյան Հայաստանում ենք եղել այս ծրագրով: Պարենք հայերեն պարային նախաձեռնության մասնակիցները մեր հոգեզավակներն են, լինում են այն տեղերում, որտեղ մենք չենք հասցնում լինել: Արդեն վեց տարի է, որ ամեն ամսվա վերջին ուրբաթ օրը Կասկադում անցկացվում են բացօթյա պարուսուցման դասընթացներ, որոնց ժամանակ պատահական անցորդներն անգամ գալիս միանում են մեզ…

Ինչպե՞ս սկսվեց պարի հետ Ձեր առնչությունը և ինչո՞ւ հենց «Կարին»:

-Պարի հետ առնչությունս սկսվել է 1987 թվականից, երբ իմ ուսանողը ընկերը, ում սիրած աղջիկը հաճախում էր պարի խմբակի, առաջարկեց ընկերակցել իրենց, և ես ընկերակցեցի՝ հույս ունենալով, որ պարուսույցը չի ընդունի ինձ, բայց պարուսույցը Հայրիկ Մուրադյանն էր և ոչ միայն ընդունեց, այլև ինձ հավետ կապեց պարի հետ: Եվ այդ ժամանակվանից սկսած պարել եմ Հայրիկ Մուրադյանի ստեղծած «Վան» ազգագրական խմբում: Երկար տարիներ աշակերտելով վարպետին՝ զգացի Հայաստանի տարբեր գավառների, հատկապես Կարնո և Ջավախքի ազգագրական պարերի իսպառ բացակայությունը, ինչը մտահոգեց ինձ: Ինչո՞ւ «Կարին». գուցե հիմա մտածեի այլ անվան մասին, բայց այն ժամանակ, արմատներով կարնեցի լինելով՝ մտածում էի, որ մի խումբ պիտի լինի, որը Կարնո մշակույթը ներկայացնի: Մեր առաքելությունը սկսվեց դրանից, սակայն հետագայում աշխարհագրությունը այնքան ընդլայնվեց, որ թերևս խմբի անունը պիտի լիներ «Հայոց լեռնաշխարհ»: Բայց խումբն արդեն ունի իր անվանավարկը , ու երևի թե ճիշտ էր ամեն բան: «Կարինը» իրականում Հայկական լեռնաշխարհի տանիքն է, որտեղից սկիզբ են առնում աստվածաշնչյան չորս գետերը՝ Ճորոխը, Եփրատը, Տիգրիսը, Արաքսը, և այս չորս գետերի ակունքներում է գտնվել երկրային  դրախտը՝ ըստ Աստվածաշնչի, և որը հենց Կարնո աշխարհն է: Կարծում եմ՝ նախախնամություն ասվածը կա, և անգամ մեր համազգեստային վերնաշապիկներին Հայկական լեռնաշխարհն է և լեռնաշխարհի վրա մի կետ՝ գրված է՝ Կարնո աշխարհ:

Եթե համեմատելու լինենք տասը տարի առաջ և հիմա, այսօր երիտասարդությունը շատ ավելի տեղեկացված է իր ազգային ժառանգությունից: Ինչ վերաբերում է ազգային պարի հանդեպ երիտասարդության ոգևորությանը, պիտի նշել, որ Ձեր կազմակերպած բացօթյա դասերն այդ հարցում մեծ դեր են ունեցել: Իսկ ինչպիսի՞ն է հեռապատկերը:

-Մենք կարծում ենք, որ երիտասարդությունն է մեղավոր, որ չի սիրում իր ազգային պարերն ու երաժշտությունը, բայց ես պիտի մեղադրանքս ուղղեմ բոլոր տարիների իշխանություններին, խորհրդային տարիներից սկսած՝ մենք պետականորեն չենք աջակցում ազգային պարի մշակույթի կայացմանը: Մի օրինակ բերեմ. եթե ձեր տատիկի տարազը բերեն, որը ցնցոտի է դարձել, հնամաշ մի հագուստ, ու ասեն, որ սա ձեր տատիկինն է, իհարկե կարևոր ժառանգություն է, սակայն անգամ եթե շատ կարևոր է, դուք դժվար թե հագնեք այդ զգեստը: Բայց եթե այդ զգեստը փորձեք թարմացնել, ժամանակին համահուչ դարձնել, և բերվի այն տեսքին, որ հպարտություն ապրեք, դժվար կլինի դիմանալ այդ զգեստը կրելու գայթակղությանը, ասենք, նույնիսկ ի սեր ինքնատիպության: Կար ժամանակ, երբ այս բոլորը ամեն կերպ ծաղրվում էր, հնոտի էր դիտվում, հիմա էլ կան մասնագետներ, որոնք ասում են՝ «այդ թրիքոտ պարերը», իսկ ես կասեմ՝ այդ մարդկանց հոգիներն են թրիքոտ. Կոմիտասի նման հանճարը ասում էր՝ եթե ուզում եք տեսնել կատարյալը ու վեհը, գնացեք սովորեք ժողովրդից: Ազգը պարում է տիեզերական պար, ազգը արարում է այն մշակույթը և պարում է այն պարը, որին արժանի է, և թրիքոտ է այն մարդու հոգին ու հենց ինքը, որը տիեզերականությունից ոչինչ չի հասկանում և չի հասկանում իր ազգի լինելիության խորհուրդը և կեղծ, ամեն մի օտար քամուց թեքվում է այն կողմ, որտեղ այդ պահի գայթակղությունն է, իսկ գայթակղություն բոլոր ժամանակներում է եղել:

Տարազների մասին խոսեցիք, այսօր մշակվո՞ւմ են տարազները, փորձ արվու՞մ է այնպիսի տեսքի բերել, որ երիտասարդները հաճույքով կրեն, և, միևնույն ժամանակ, տարազը չկորցնի ազգային կերպը:

-Մենք մինչև օրս փորձում ենք վերականգնել տարազների բնօրինակները: Ասեմ, որ ի տարբերություն այլ պարային խբերի, երբեք կեղծ տարազներ չենք կրել: Ես ինքս տարազագետների հետ անընդհատ համագործակցում եմ, և եթե Կարնո տարազն է պետք, ուրեմն կարում ենք տվյալ տարազը և ճշգրիտ ձևով: Պիտի ասեմ, որ մենք կարողացանք վերադարձնել տարազը կրելու հպարտությունը, և մեր երիտասարդներից շատերը ուղղակի փափագում են այդ տարազը կրել: Մենք կարողացանք վերածնել հարգանքը, պատկառանքը, սերը մեր ազգային պարի ու տարազի հանդեպ: Այդ առաքելությունը կատարվեց: Հիմա եկել է ժամանակ, երբ փոքր-ինչ ավելի բարդ խնդիր է դրված մեր առջև՝ հնարավորինս լավ ուսումնասիրելով անցյալը՝ կերտել ապագան: Փորձում ենք Տերյան մշակութային կենտրոնի հետ մաս առ մաս, դետալ առ դետալ մշակել այսօրվա տարազը: Արդեն կան լուսանկարչական ստուդիաներ, որոնք հատուկ տաղավարներում տարազային զգեստով են լուսանկարում, և մարդիկ մեծ սիրով են այցելում. կպատկերացնեի՞ք նման բան հինգ տարի առաջ, անհնար էր, չէ՞: Սա ևս փաստում է, որ այսօր վերադարձել է հարգանքն ու սերը մեր տարազի հանդեպ, և պիտի ասենք, որ նաև այս բացօթյա ազգային պարի դասերը հանգեցրին դրան: Եվ այս ամենը հիմք ունենալով՝ պետք է շարունակել և վաղվա ազգային հագուստը ստեղծել, ապագայի տարազի ժամանակն է (ի դեպ, առաջին օրինակն արդեն ունեմ):

Ի՞նչ դեր է ունեցել պարը ժողովրդի առօրյայում:

-Կարևորագույն դեր է ունեցել. իր ուրախությունը, իր տխրությունը, սուգը, մարտական տրամադրվածությունը, ոգու ամրությունը ժողովուրդը հաղորդել է իր պարով: Մենք ունենք ծիսական, ռազմական, որսորդական, հարսանեկան, աշխատանքային, ճանապարհի և այլ պարեր, որոնք արտահայտում են մեր ազգի բնավորությունը, ձգտումները և աշխարհընկալումը: Կոմիտասն ասում է՝ պարը արտահայտում է յուրաքանչյուր ազգի բնորոշ գծերն ու քաղաքակրթության աստիճանը: Պարը միակ մշակույթն է, որ ներդաշնակում է հոգին ու մարմինը, գիտակցությունն ու ենթագիտակցությունը: Այն, ինչ երեխային հնարավոր չէ փոխանցել հինգ դասի միջոցով, կարող ես փոխանցել մեկ պարի միջոցով… և եթե իհարկե ճիշտ մշակույթ ես մատուցում, ազգային ինքնագիտակցության, ազգային գաղափարաբանության հաստատման համար ավելի հզոր գործոն հնարավոր չէ պատկերացնել, քան պարն է. մեր հավատալիքները, մեր վերաբերմունքը մեր նախնիների նկատմամբ, պաշտամունքներն արտահայտվել են երաժշտության և պարի ռիթմերով: Պարարվեստը մեր կյանքն է՝ հայի կյանքը արտացոլված է պարերի մեջ՝ հոգևորից մինչև կենցաղ, այսինքն՝ կյանքն իր բոլոր դրսևորումներով առկա է մեր պարերում: Այս իմաստով հայկական պարը մեր՝ նախկինում ունեցած քաղաքակրթության լավագույն ապացույցն է:

Ազգային պարը ազգի, ժողովրդի բնավորության խտացած կերպն է: Ինչպիսի՞ն է հայի կերպը:

-Խոհեմությունն է հայի կերպը. մտածող մարդը չի կարող անտարբեր լինել իր շրջապատի նկատմամբ: Այո, կարող էինք որոշ ազգերի նման ուրախ ցատկոտել՝ կյանքը թեթև, ապրուստը՝ ձրի տարբերակով, բայց դա հայի կերպը չէ: Մեր պարերը հայի նման խորիմաստ են, վեհանձն, դեպի տիեզերք ձգվող, դեպի հոգևոր կատարելություն ձգտող, հզոր մշակույթ, որը չընկրկեց ոչնչի առջև. քրիստոնեության առաջին վեց դարերի ընթացքում հետապնդվել և գանահարվել են բոլոր տեսակի պարի մասնագետները, նույնիսկ եկեղեցու որոշում կար՝ արգելել պարերը՝ այն որակելով բիրտ ու ամբարտավան: 1700 տարի քրիստոնեության, վեց դար Թուրքիայի, մոտ յոթ տասնամյակ խորհրդային մամլիչ մեքենայի ներքո… ոչինչ չկարողացավ այդքան զորություն ունենալ և ոչնչացնել հայկական պարը,- ահա սա ցույց է տալիս ազգային պարի մշակութային հզորությունը, ոգեղենությունը, որը դարեր շարունակ կերտվել է իր լավագույն զավակների շնորհիվ, և որն էլ, իր հերթին, կերտել է նոր սերունդները: Առավել քան վստահ եմ, որ մեր պարերը արարվել են քրմերի կողմից, և մեր ամբողջ պարային ժառանգության գերակշիռ մասը ոչ թե հեթանոսական է, այլ նախահեթանոսական, և դրանք բնապաշտության ժամանակներից են սկիզբ առնում: Պատահական չէ, որ մինչ օրս ունենք թռչունների, խոյերի պաշտամունքային պարեր: Չնայած ժամանակը իր կնիքը դնում է այս ամենի վրա, սակայն պարը ամենակայուն, պահպանվող մշակույթն է, պարը իր նախասկիզբ ձևով տիզերական մշակույթ է, հզոր հոգևոր շերտ է  կրում. ինչպես Մաշտոցի շարակաների, Կոմիտասի  ստեղծագործությունների, Նարեկացու տաղերի վրա ժամանակը ի զորու չէ, նույնը ազգային մեր պարային նմուշներն են, որոնք  ցույց են տալիս, թե որքան տոկուն է այս ազգը և կենսունակ՝ ի հեճուկս բոլոր արհավիրքների: Այդ է վկայում շուրջպարերի, ռազմապարերի առկայությունը. ոչ զարգացած ազգերն ունեն ընդամենը մի քանի տեսակի պարեր՝ իրենց տեսակի շարունակականությունը ապահովող՝ պտղաբերության շարժումներով պարեր, ունեն բերքատվության հետ կապված պարեր, լավագույն դեպքում՝ նաև որսորդական: Եվ ուրեմն՝ որքա՜ն վիթխարի է մեր հանճարը, մեր քաղաքակրթությունը, որ ունենք աշխատանքային, սգո, ողբի, ծիսկան, մեհենական պարեր, որ միայն քրմերն էին պարում, ճանապարհի, հարսանեկան, պաշտամունքային  պարեր, ռազմական, գերեզմանի և այլն: 1600 տարի գիր ու գրականություն ունեցող ժողովուրդը (եթե չխոսենք նախամաշտոցյան գրի մասին) ինչպես  չէր գրառում ազգային էպոսը, այնպես էլ չէր գրառում պարը, այն բերանից բերան էր փոխանցվում, սրտից սիրտ, հոգուց հոգի, որովհետև ամեն պար իր մեջ գաղտնագիր ունի: Դրանք ազգային գաղտնագրեր են, որոնք պիտի հասու չլինեն թշնամուն, որ մեր տկար կողմերը չկռահեն: Մեր էպոսը մինչև 19-րդ դար չէր գրառվում, մենք բոլորս գիտենք, թե ինչ գաղտնագրություն կա, որ գրի առնելով հասու չդարձնեն օտարներին: Այդպես էին, օրինակ, քրմական պարերը, քրմից քուրմ էր փոխանցվում և գաղտնիք էր:

Հետաքրքիր է, որ մենք չունենք մենապարեր: Ի՞նչ է սա, մեր ո՞ր տեսակի մասին է խոսում:

-Մենապարեր ունենք, բայց շատ քիչ են: Չեմ ուզում որևէ ազգի վիրավորել, մենապարը ինքնացուցադրական բնույթ է կրում: Կովկասյան ազգերի մեջ շատ են մենապարերը՝ աղջիկը կամ տղան իրենց են ցուցադրում, իրենց առնականությունը, կանացիությունը: Մենապարային ժանրը մեզանում զուտ ծիսականություն է կրում, օրինակ՝ «Խնկի ծառը», «Նորահարսի պարը» և այլն: Իրականում, երբ աղջիկը պարում է «Խնկի ծառը», ցույց է տալիս իր պաշտամունքը այդ սուրբ ծառի հանդեպ, այսինքն՝ աղջիկը չի պարում իր բարեմասնությունները ցուցադրելու կամ իր հանդեպ ուշադրությունը գրավելու համար: Ունենք «Տանտկնա պար»՝ տան տիկնոջ պար, որը պարում է տան մեծ տիկինը, ով ոչ թե իրեն է ցույց տալիս, այլ դիմավորում է նորահարսին, սա հատուկ ծես է, ծիսակարգի անբաժանելի մաս է, ոչ թե ինքնացուցադրում: Այսինքն՝ հայոց մշակութն իրական մշակույթ է, որտեղ կերտվում են կերպարներ, արարողկարգ, և ոչ թե մշակույթը ինքնացուցադրման միջոց է: Մենապարը, կարծում եմ, ես-ի խնդիր է,  պիտի ես-ը մեռնի, որ լինի մենք-ը: Հայը ոչ միայն ընտանիքում ու կենցաղում, այլ նաև մշակույթի միջոցով է ես-ը մենք-ի վերածում: Օրինակ՝ մեկնաբանենք հայկական ամենաավանդական պարի՝ Գյովնդի խորհուրդը: Գյովնդը համայնքային պար է, գյովնդ բառը գունդ բառի գրաբարյան տառադարձությունն է և խորհրդանշում է համայնքի ամբողջականությունն ու միասնականությունը: Այն պարտադիր պարում են փակ շրջանով, իմաստն այս է՝ թույլ չտալ, որ չար ուժերը ներթափանցեն համայնք: Պարի շարժումը՝ երկու անգամ գնալ աջ, մեկ անգամ ձախ (երկու գնալ, մեկ դառնալ), ունի հետևյալ խորհուրդը. դեպի աջ ընթացքը հաջողության խորհրդանիշ է, աջ, առաջ բառերը հաջողության հոմանիշներ են, իսկ ձախը, որը նշանակում է թարսություն, ողբերգություն, մահ բառերի հոմանիշն է: Պարում երկու քայլ աջ, մեկ քայլ ձախ տեղափոխվելը խորհրդանշում է նաև կյանքի տատանողականությունը, պարի շրջանը նաև մեր կյանքի շրջանի խորհուրդն է: Այս պարով հնում հայերը նաև փորձել են վայելել մեր հեթանոս աստվածների նախախնամությունը:

Ես գիտեմ, որ Դուք ունենք բանաստեղծությունների և խոհագրությունների ժողովածու, որը նվիրել եք, ի դեպ, Ձեր մարտական ընկերներին: Հիմա շարունակո՞ւմ եք գրել:

-Այո, երբեմն: Վերջերս մի արձակ բանաստեղծություն գրի առա, վերնագրվեց Բեմ. բեմը ինձ համար առանձնակի խորհուրդ ունի: Եվ տողերը նվիրեցի Հայրիկ Մուրադյանին՝ Օրհնյալ լինի Նա, որ ինձ առաջնորդեց դեպի բեմ և ասաց, որ նույն բարձրությունն ունեն բեմն ու խորանը: Երբ Պետերբուրգում էի, տեսա, թե հայ երեխաները՝ աղջիկ ու տղա, որքան ծարավ էին ազգային պարին ու ազգային խոսքին, հոգևոր մշակույթին, և ինչպես էին օր օրի փոխվում պարային հնչյունների ներքո: Տեսնելով այդ երեխաներին՝ հասկացա, որ մշակույթը՝ լինի պար, երգ, պոեզիա, նկարչություն, նույն առաքելությունն ունի՝ մշակույթը հենց այն է, ինչը երկրին գամված մարդուկին տիեզերական սուբյեկտի վերածվելու ուժ է տալիս:

 

Զրուցեց Անի Տեր-Գուլանյանը

 

Անդին 6, 2015

Share

Կարծիքներ

կարծիք