Գրիգոր Զոհրապ. Չարտասանված Նոբելյան ճառ

Հեղինակ:

Տիկնայք և պարոնայք,  իմ գրականությունը մարդու մասին է, բայց այժմ ուզում եմ խոսել կյանքի և մահվան մասին: Բոլորդ հավանաբար գիտեք երիցուկ ծաղիկը, որին կոչում են նաև «ապրեմ-մեռնեմ»: Այն մեջտեղում դեղին կոճակ ունի, և պետք է ասեմ, որ այդ դեղինն ինձ համար ամենազազրելի գույնն է: Ծաղիկը պարուրված է փոքրիկ սպիտակ թերթիկներով: Այս է ամենը: Դա մի չոր ծաղիկ է, որը չունի սովորական ծաղիկների փափկություն ու խոնավությունը, գույների պեսպեսությունը, երանգները, մի խոսքով՝ չունի նրանց բանաստեղծականությունը: Բացի այդ, ամեն ծաղիկ իր երգիչն ունի, իր հարգված ու մեծարված պարտեզը և նաև մի սիրտ, որի տրոփներին է ականջ դնում: Երիցուկը զուրկ է այդ ամենից, բուսնում է լեռան վրա, դաշտում, մեն-մենակ կանգնած է ձյան ու բուքի դեմ և որբի պես մեծանում է չարքաշ փթթումով: Ոչ մի փնջի մեջ չեն երևում նրա դեղին կոճակը, շքեղ թերթիկները, որ նման են ճերմակ ու կակուղ փշերի: Բոլոր խնջույքներից վտարված է նա և անտրտունջ փիլիսոփայությամբ համակերպվել է իր լքվածությանը: Երիցուկը պոկելու համար նույն զգուշությունը չես ունենում, ինչ որ ունենում ես որևէ մեխակ կամ հասմիկ քաղելիս: Բիրտ ձեռքով զատում ենք նրան իր ցողունից, և նա մի կարգին տեսք էլ չունի, որ հագուստիդ ամրացնես, ոչ էլ բույր ունի, որ մոտդ պահես:  Նրա առաքելությունը ոչինչն է:

Բայց բոլորս էլ հիշում ենք՝ ինչպես էինք փետում նրա փոքրիկ թերթիկները և                                                            և տալիս մեր մանկության օրերի հարցը՝ ապրե՞մ, թե՞ մեռնեմ, ապրե՞մ, թե՞ մեռնեմ… Այդ ծաղիկն ասես մի բարի քուրմ լիներ, որի պատասխանին էինք սպասում՝ պիտի ապրես: Հիշում ենք՝ ինչպես էինք մեր ջահել սիրտը բացում նրա առջև, որ մեզ բացատրի ճշմարիտ լինելը այն սիրո խոսքերի, որ փսփսացել էին մեր ականջին: Եվ անկյուն քաշված՝ տենդոտ ձեռքերով սկսում էինք դարձդարձիկ հոլովումը. «Սիրում է ինձ, Շատ է սիրում, Բոլորովին չի սիրում»…

Եվ այսօր, որ արդեն չափահաս մարդ եմ, հիմա էլ ակնկալում եմ նրանից մի դրական ու շոշափելի օգուտ, և միակ բանը, որ նա կարող է ինձ տալ, ձախորդության հաշիվներիս պատասխանն է: Այս փոքրիկ ծաղիկն ասես նորօրինակ աղյուսակ լինի, որի փոխնիփոխ ու անվերջ հակասություններով լի «այո-ոչ»-երին ես հետևում ակնդետ:

Գիտեմ աղջիկների, որոնք իսպառ շնորհազուրկ արարածներ են, ստեղծված են սիրո և ցանկության առարկաներ չլինելու համար, զուրկ են կին համարվելու իրավունքից: Նրանք յուրատեսակ տղամարդիկ են, որոնց հետ տղամարդիկ իրենց պարտավորված չեն զգում հետևելու սեփական խոսքի կամ վարվելաձևի պատշաճություններին: Նրանց հետ տղամարդիկ խոսում են ուզած թեմայից: Նրանք այն բժիշկներն են, որոնց բոլոր հիվանդություններդ կարող ես պատմել ազատ ու անկաշկանդ: Այդ կանանց մոտ տղամարդիկ գնում են սիրո ցավերին դարման հարցնելու համար: Եվ այդ աղջիկները հոժարակամ ստանձնում են մեր խորհրդատուի ու սփոփողի դերը, անխռով լսում են սիրելի կանանց մասին մեր հիացական խոսքերը: Եվ նրանք անխռով նայում են մեզ՝ ներսում համեմատելով իրենց խղճուկ ես-ը մեր սիրած էակի հետ: Իրենց վհատ մարմինը, ավերակ դեմքը, փոքրիկ ու անլույս աչքերը համեմատում են մեր ցույց տված լուսաշող կերպարի հետ, բայց այնքան մեծ արիություն ունեն, որ փոխանակ անիծելով վռնդելու, կարեկցում են մեզ: Եվ ինչն է ինձ սարսափեցնում. կան տղամարդիկ, ովքեր բիրտ խրոխտությամբ այդ ընկած ու լքված էակից չեն ամաչում օգուտներ կորզել՝ միաժամանակ շարունակելով արհամարհել նրան: Իրենց վերապահած իրավունքով պահանջում են իրենց տալ թեկուզ ամեն ինչ՝ բիրտ կեցվածքով ընկճելով դիմացինին, ինչպես գինի քամող մարդը, որ ոտքի տակ ճզմելով խաղողը՝ քաշում, հանում է նրա հոգին: Եվ գանգատի նշույլ անգամ չի փայլում այդ քամահրված էակի մտքում, իր պարտքը վճարելու հեզությամբ խոնարհվում է իր ճակատագրի առջև, որը «Ապրեմ-Մեռնեմ»-ի ճակատագիրն է: Եվ ամեն տարիքի ու հասակի մարդիկ պիտի պոկեն նրա թերթիկները, և նրա դեղին ու դժգույն մերկ կոճակը պիտի մնա միայն, մնա գետնի վրա ընկած, սրա-նրա կրունկի տակ ճզմվելու համար… անբարո կանանց պես: Շատ եմ հանդիպել այդպիսիներին՝ փետրտվածներին, իրենց ճերմակությունը կորցրածներին: Տղամարդկանց մեջ էլ կան այդպիսները՝ աշխարհ գալու հենց առաջին օրերից երազներն ու հույսերը լքած մարդիկ: Նրանք բոլորն էլ «Ապրեմ-Մեռնեմ» ծաղիկներ են:

Միշտ սիրել եմ այս «Ապրեմ-Մեռնեմ» բառերը: Կյանքի ու մահվան այս կողքկողքիությունը, այս եղբայրությունն եմ սիրել: Մի՞թե մեր ամբողջ գոյությունը, ամբողջ աշխարհը «Ապրեմ-Մեռնեմ» ծաղիկը չէ: Լինել-չլինելու հարցը չէ՞ արդյոք այն աղետալի հարցը, որ դրոշմված է ամեն ինչի վրա: Եվ ամեն անգամ, երբ քաղում եմ նրան, այդ փոքրիկ դեղին ծաղիկը, նա հիշեցնում է ինձ այն սարսափելի մերձավորությունը, որ կա կյանքի ու մահվան միջև, երբ ամեն տեղ Կյանքը ջանում է հնարավորիս խուսափել, հեռու մնալ Մահից, բայց դարձյալ հայտնվում է նրա կողքին, ինչպես այս ծաղկի վրա, որ նման է այն քաղաքին, որն իր գերեզմանոցն իր ծոցում է զետեղել՝ փոխանակ հեռու, շատ հեռու, անմատչելի մի տեղ լիներ: Այս ծաղիկն ապրելու մեջ մեռնելն է անթեղել:

Իսկ սա մոխրասպիտակ թերթերով մի ծաղիկ է, որը երեկ սեղանիս վրա էր: Փակ սնդուկների մեջ պահված՝ ծովով, գնացքով ճամփորդել է և ամիսներով աշխարհեաշխարհ շրջելով՝ հասել ինձ: Իր ձյունադալար անկողնու մեջ է ասես ծլել այդ դողդոջուն բույսը՝ երկու ձեռքով փարված իր նորաբողբոջ ծաղկի փափկությանը:

Ցողուն չունի, ոչ մի տեղից հյութ ու կյանք չի առել այս եզակի ծաղիկը: Ուշադրությամբ դիտում էի այդ անբացատրելի հմայքը, այդ անթառամ երիտասարդությունը, և մատով դիպչելիս զգում եմ, որ իր տերևների նուրբ թավիշը դեռևս կակուղ է: Ժամանակը չի աղարտել նրա ստվերոտ ճերմակությունը, և անայլայլ կանգնած է որբևայրու կիսատ սուգի պես: Որքան ծաղիկներ ծնվեցին, բողբոջեցին ու մեռան իմ պարտեզում, ամենքն անցան գնացին՝ իրենց վաղամեռիկ հրապույրների թախիծը թողնելով սրտիս մեջ: Իսկ այս ծաղիկն ուրիշ է: էդելվեյս է անունը: Նա միայն իր անանց մանկության մեջ է ու պիտի հավերժ մնա այդտեղ: Բայց ես չսիրեցի այդ ծաղիկը, չսիրեցի այնու, որ ինքը մնում է որպես հավիտենական երիտասարդուհի, երբ իր նմաններն այնքան շուտ են թոշնում և անցնում-գնում: Ինչ-որ անիրավ, կոշտ ու հետադեմ բան կա այդ անմահության մեջ, որքան էլ գողտրիկ ու քնքուշ թվա մեր աչքին: Այդ ծաղիկն ասես մոռացել էր, որ վերջապես ամեն բան պետք է ենթակա լինի ժամանակին, իր վերջին օրը, ժամն ու վայրկյանը պետք է ունենա և մեծ կարոտով նրան սպասելուց տառապի, պետք է վախենա կամ ուրախանա, որ չլինի թե վերջին էակը լինի ինքը, պետք է երազի, որ իրենից հետո մեկ ուրիշն է գալու և կարողանալու դեմ կանգնել իրեն: Մտածեցի, որ անմահությունը ամենաահավոր մահն է: Ճանաչում եմ կանանց, որ իմ տղայության տարիներին դեռատի աղջիկներ էին, և այժմ էլ ջանում են նույն ջահել աղջիկը թվալ՝ պահելով հին օրերի սեթևեթանքները: Կին-էդլվեյսներն են նրանք: Բայց ես այն ծաղիկներն եմ սիրում, որոնք որևէ գույն ու հիշատակ են թողնում աշխարհին: Ես իմ մեռնող ծաղիկներն եմ սիրում:

Եվ իբրև ամփոփում կյանքի ու մահվան մասին իմ այս խոհերի, պատմեմ մի կենցաղային դիպված, որը, կարծեմ թե, ամենաէականն է այս դառը մտքերի մեջ: Մի անգամ չար պատահմունքով ձեռքիցս ընկավ և կոտրվեց բացառիկ արժեքավոր  սուրճի բաժակս, որ արվեստի բարձրագույն առարկա էր ինքնին: Եվ այդ փոքրիկ դեպքը մղեց ինձ այն ճշմարտության գիտակցմանը, որ առհասարակ ամեն ինչ, այդ թվում և մարդիկ իրենց կենդանության օրոք չեն ճանաչվում ու գնահատվում նրանց կողմից, որոնց կողքին են եղել շարունակ: Եվ միայն մահն ու անդարձ կորուստը պետք է գա, որ անաչառ ու արդար վճիռ ընդունի: Գերեզմանին նայելով ենք միայն հիշում այն դեմքը, որը չկա հիմա, նրա վերադարձի անկարելիության դեպքում են միայն բացվում մեր կույր աչքերը: Միայն այդ դեպքում ենք մենք խոստովանում այն մարդկանց արժեքը, ինչը չէինք տեսնում, երբ ողջ էին նրանք: Ավաղ, այդպես է նաև բարեկամության ու անձնվիրության պարագայում: Ոչ ոք ամենաչնչին արժեք չի տալիս այն սրտերին, որոնք հոժարափույթ ու լուռ հավատարմությամբ սպասում են իրեն, և պետք է, որ այդ սրտերը խորտակվեն, որպեսզի կորստի մեծությունը զգան ու հասկանան: Այդպես պատահեց իմ սուրճի բաժակի հետ, և ես իսկապես ճանաչեցի նրան միայն կոտրվելուց հետո:

Տիկնայք և պարոնայք, ճառիս սկզբում ասացի, որ այսօր խոսելու եմ ոչ թե մարդու, այլ կյանքի և մահվան մասին, բայց այժմ հասկացա, որ ինչի շուրջ էլ մտորեմ, միևնույնն է, դարձյալ վերադառնալու եմ մարդուն, որը և՛ ինքը կյանքն է, և՛ ինքը մահը: Եվ ի վերջո մարդուց է ծնվում և մարդուն է հանգում այն հրաշքը, որ կոչվում է գրականություն:

 

Անդին 6, 2015

 

տեսաֆիլմն այստեղ

Կարծիքներ

կարծիք