Բաց լինել՝ թողնելու համար, որ քո ներսից խոսի լռությունդ..

Հեղինակ:

12322962_959509424107950_7817205853448959077_o

(դիմանկար)

 

Ի՞նչ է մտածում բանաստեղծը բանաստեղծություն գրելու պահին,- այս հարցը ինքս ինձ կարող էի տալ և անկեղծորեն պատասխանել,- ոչինչ ավելին, քան ներսում շարժված միտքը գրառել, մնացածը հետո է մտածում՝ նաև գրի առնված բանաստեղծության մասին:

Այդ դեպքում ի՞նչ է մտածում ժեստերի պլաստիկայի ու դիմախաղի մունջ արտիստը հայելու առաջ՝ երբ ոչ թե պատրաստի կերպավորման, այլ նոր կերպարի որոնումների մեջ է. արդյոք տողատակերում շարահյուսվող լուռ բանաստեղծության ծնունդի ականատեսը չե՞նք… Չխանգարենք նրան…

Այսպես ուզեցի սկսել խոսքս մերօրյա տաղանդավոր դերասան, «Միմ Ստուդիո» թատերախմբի գեղարվեստական ղեկավար, «Լեոնիդ Ենգիբարյանի անվան» մոսկովյան փառատոնի մրցանակակիր Արա Հարությունյանի մասին:

Տարիներ առաջ այնպես էր պատահել, որ Տիկնիկային թատրոնում մի քանի անգամ ներկա էի եղել նրա «Միմոմանիա» ներկայացմանը, հետո լուռ դիտել էի դերասանների անցուդարձը միջանցքներում, ավելի ուշ՝ տեսագրված որոշ աշխատանքներ Արայից և ասեմ, որ անկեղծ համակրանքով էի լցված նրա արվեստի, ընդհանրապես նրա կերպարի ու արտիստական խառնվածքի հանդեպ: Եվ օրեր առաջ Անդինի խմբագրատանը մեր պատահական հանդիպումը առիթ դարձավ ծանոթանալու արդեն ինձ ավելի հարազատ միջավայրում, զրուցելու, լռելու նրա կողքին, և քանի որ պատահական ոչինչ չի լինում, մեր այդ օրվա հանդիպումն էլ առիթ եղավ «Թատրոնի և կինոյի ինստիտուտում» հյուր լինելու նրա դասաժամին՝ զրույցի միջոցով ճեպանկարների մի շարք անելու համար՝ նրա ամբողջական դիմանկարի երևակումներն այնուամենայնիվ թողնելով մնջախաղի իսկական սիրահար հանդիսատեսի հոգու աչքերում:

Խոստովանեմ, որ չուզեցի առանց ժանրի երևելիների անունները հիշատակելու (որոնց ծանրությունը բնավ էլ խաչ չէ հաջորդների համար) խոսել արվեստի այս տեսակի մասին, որտեղ ստեղծագործում է Արա Հարությունյանը. Չարլզ Չապլին, Բաստըր Քիթոն, Մարսել Մարսո, Վյաչեսլավ Պալունին… Արան ավելացնում է՝ Մորիս Բեժար և, իհարկե,  ամենի՛ց առաջ Լեոնիդ Ենգիբարյան, իր համար ամենակարևոր անունը, որն Անդինի խմբագատան մեր առաջին հանդիպման ժամանակ առինքնող շեշտով արտասանեց գլխավոր խմբագիր Մերուժան Տեր-Գուլանյանը՝ վավերագրական փոքրիկ կինովիպակի պես մեզ հրամցնելով ականատեսի իր պատմությունը, թե ինչպես ձյունառատ մի օր Ամիրյան փողոցով անցնող Ենգիբարյանը հանկարծ շեղվում է իր ընթացքից, մտնում է Չարենցի դպրոցի բակ, մոտենում է Պոետի կիսանդրուն և ճարպկորեն բարձրանալով պատվանդանին՝ ափով մաքրում է նրա գլխի և ուսերի ձյունը, ապա իր վզից կարմիր շարֆը հանելով՝ փաթաթում է Չարենցի վզին, իջնում է արագ ու լուռ հեռանում…

Ավելի ուշ ժպտալով հարցնում եմ Արային՝ դու կանեի՞ր էդպես: Ինքն էլ ժպտում է… Համոզվում եմ, որ ամեն արվեստագետ հենց իր անհատականությամբ է հետաքրքիր, նրանով, ինչը միայն ու միայն իրեն է հատուկ: Իսկ Ենգիբարյանին նա խորապես է զգում, և մենք դեռ պիտի խոսենք այդ մասին…

Արա Հարությունյանի լսարանում դերասանական բաժնի ուսանողներն են. միանգամից հայտնվում եմ Վարդան Այգեկցու առակներից մեկի բեմադրության փորձին. արագ տեղ եմ գրավում մի անկյունում: Գյուղական բակ է, աքլորականչ, ամուսնական առաջին գիշերից հետո որդին փորձում է հորը պատմել իր քաջագործությունները, և հայրը կանխում է նրան՝ «Ո՜վ որդյակ, ես գործով ամուսնության ծնա զքեզ, հիմա դո՞ւ զիս խրատիս…»: Նայում եմ ուսանողների հետ աշխատող Արային,- անմիջական է, առանց կեցվածքի,- նրանց խոսքի վրա է աշխատում, մի ֆրազ է երգում… Ես զարմացած չեմ՝ թեև գալուց առաջ կենտրոնացած էի Արայի լռության արվեստի վրա…

Սկզբում խոսքի թատրոնն ինձ շատ հեշտ էր թվում՝ խոստովանում է Արա Հարությունյանը, կարծում էի՝ ամենապարզ բանն է: Վարդան Այգեկցու առակները՝ որպես կերպարային մեծ հնարավորություն ունեցող, միտքը շարժող, կենդանիների կերպարների մեջ մարդկային բնավորությունները բացահայտող բեմական նյութ, շատ եմ կարևորում… Այգեկցու անունը արժանապատվությամբ է տալիս ու համեստաբար ժպտում է… Իմ հերոսն, ասում է, մանկության տարիներին Դ’Արտանյանն էր, Զորրոն էր, իրականում ամեն մեկից ինչ-որ բան ունեմ. (խոսում ենք՝ ուսանողական նստարաններին իրար դիմաց նստած. ես լսում եմ) տես, ասում է, ամերիկյան իրականության համար էդ Բեթմենը կամ Սարդ մարդը իրենց հերոսներն են, մեր հերոսը Սասունցի Դավիթն է, Հայկ Նահապետն է մեր հերոսը, որի մասին կուզեի ֆիլմ լիներ, կամ՝ ինքս նկարեի… Ու խանդավառվում է… Ասում է՝ երբ Սամվելը պատմում էր Հայկ Նահապետի մասին, ես նրան հավատում էի, տեսնում էի, լսում էի լայնալիճ աղեղի ճռճռոցը նետը լարելիս, եռաթև նետի թռիչքն էի տեսնում, Բելի աչքը: Պատմում է մի դրվագ ևս իր ընկերոջ՝ այբուբենագետ Սամվել Գրիգորյանի մասին, ով Անդինի մեր առաջին հանդիպմանը ներկա էր, ու հասկանում եմ, որ նրա խոսքին ինքն իսկապես հավատացել է, քանի որ ժամանակին էլ Սամվելը, ասում է, դեռ երեխա, «Ես իմ անուշը» կարդալիս իսկապես հավատացել է Չարենցի ամեն մի բառին…

Արայի հետ զրուցելը հաճույք է. ձեռքերի ու մարմնի պլաստիկայով, հայացքով իր պատմածն այնքա՜ն ավելի տեսանելի է: Ասում է՝ մի դասախոս ունեինք՝ մեծ մարդ էր, միայնակ. պատմեց, թե մի օր սենյակի լույսն անջատեցի, որ քնեմ… շշուկներ եմ լսում… Վեր կացա, լույսը վառում եմ, ոչ ոք չկա… Նորից անջատում եմ, ուզում եմ քնել, նույն շշուկները… Վեր եմ կենում, տան բոլոր լույսերը վառում եմ, պտտվում եմ, ստուգում՝ մարդ չկա… Նորից լույսերն անջատում եմ՝ պառկում… ու էլի՝ շու-շու-շու… Էս անգամ գլխավերևիս լույսը վառում ու առանց վեր կենալու նայում եմ մահճակալիս տակ, տեսնեմ՝ հողաթափերս իրար սեր են խոստովանում… Ի՜նչ անուշ պատմություն է՝ ասում եմ… Ու Արան շարունակում է. օդի մեջ ամեն ինչ կա. պիտի տեսնես. Սամվելը տեսնող է, օրինակ՝ տանս ամեն օրվա ճանապարհին ասում է՝ էս ծառի սունկը տեսե՞լ ես. ասում եմ՝ չէ… նայում եմ՝ սունկ է. ինքը տեսել է, ես՝ չէ. ասում է՝ դե նկարիր… Արայի պատմածներից տեսնում եմ՝ ինքը մարդկանցով ապրում է. խոսում է իր կնքահոր մասին, կարևորում է նրա ներկայությունը որպես իր հոգևոր միջնորդ… և ավելացնում է՝ մարդուն մարդիկ են պետք…

Ձեռքին ծխախոտ կա, բայց Արան չի ծխում. մի պահ լուռ ենք… Ենգիբարյանն ինձ միշտ հետաքրքիր է եղել՝ շարունակում է. տես՝ ինքը մեծ էր, բայց ո՜նց դպրոց չստեղծեց… մենակ էր. ոչ թե կողքին մարդ չկար, այլ իր ուզած մարդը չկար: Իր պոեզիան էդ մենակության մասին է… Կտորներ ենք հիշում Ենգիբարյանի արձակ բանաստեղծություններից… Արայի աչքերը թախծում են, թիկունքով պատին է հենվում՝ ասես Ենգիբարյանն է ծառին հենվել՝ ներառվելու ծառի մեջ… ու միանգամից էլ աչքերն առկայծելով շարունակում է. Ենգիբարյանը ջարդեց շատ կարևոր մի բան, նա ծաղրածուների արքան էր և ոչ թե արքաների ծաղրածուն…

Ուսանողները վերադառնում են լսարան, իրար գլխի կիսաձայն բան են քննարկում:

Արան, նրանց ակնարկելով, ասում է՝ մի օր հարցրի Փոքրիկ իշխանի մասին. շատ անորոշ ասացին՝ կարդացել են, ժամանակ անց ասացի՝ տանը մի խորդանոց ունենք, ես պարբերաբար գնում եմ էնտեղ՝ փակվում եմ, երազում եմ, ինչ-որ բույսեր եմ աճեցնում բոլորից թաքուն… զարմացած նայեցին ինձ… Ընդհանրապես՝ ասում է, խոսքը շատ կարևոր է, ու կարևոր է, թե քեզ ով է ասում… Նրանց ասացի՝ Փոքրիկ իշխանը մի մարդ է, որ մեծերի աշխարհից հեռու, պայմանական մի տեղ ունի՝ դուռը փակում է, ասենք՝ իմ խորդանոցում, ու առանձին մի լավ բան է անում…

Իսկ դու քեզ համարո՞ւմ ես քո ուսանողներից մեկնումեկի համար հոգևոր միջնորդ, ինչպես կնքահորդ մասին էիր ասում՝ հարցնում եմ Արային: Ասում է՝ չէ. դա ինձ համար ծանրություն կլիներ. ես էդ խնդիրն իմ առաջ չեմ դրել… Հարցնում եմ՝ իսկ ի՞նչն է քեզ որպես արտիստի ուժ տալիս, ասում է՝ հանդիսատեսի իսկական ծափերը… Խոսում է ծափերի մասին… Օրինակ՝ երեխան ծափ է տալիս ինքն իր ուրախությանը. գոհ է՝ ինքն իրեն… Հանդիսատեսի ծափ կա, որ ասում է՝ «Դե գնա, լավ, հերիք է», ծափ կա, որ պարզապես բարեկրթություն է՝ ողջունում են դերասաններին… բայց ծափեր կան, որ ալիքի նման առաջ են գալիս դահլիճի խորքից… նորից ու նորից են գալիս… Իսկ մրցանակնե՞րը՝ հարցնում եմ… Մրցանակները հաղթողի ուժ են տալիս՝ ասում է, բայց ծանրություն են նրանով, որ քեզ ասես սպորտսմենի նման են նայում… հա պիտի մրցես. իսկ դու ուզում ես մտահղացումներ իրագործես…

-Կինոյի վերաբերյալ մի քանի դրվագով մի ծրագիր իրականացրի՝ էկրանի առջև նկարահանվում է կինո, հանդիսատեսը խաղարկման մասնակիցն է դառնում հենց դահլիճից,- Արան պատմում է իր «Սինեմա» մանրապատումի մասին, որը ներկայացրել է Իրան-Իրաք սահմանային գոտու, ինչպես նաև Ծաղկաձորյան, մնջախաղի փառատոներին… Նա հենց լսարանում, ինձ համար խաղում է ռեժիսորի կերպարը. սա ողջ իր փքուն կեցվածքով ամեն ինչ է խոստանում՝ բացի կինոյի հրաշքից… և օճառի պղպջակներով դուրս են թափվում նրա «աննման գաղափարները» գլխից, ու հասկանում ես, որ բնական է՝ ոչ մի լուրջ բան չի ծնվում ո՛չ էդ պղպջակների նման բստրվող սցենարներից, ո՛չ էլ սովորական հանդիսատեսին դահլիճից էկրան հրավիրելով նրանց դերասան դարձնելու փորձից: Ասում է՝ Էկրանն ի վերջո փուլ է գալիս՝ արտիստին հասցնելով հուսալքության… Ու երբ հանդիսատեսի օգնությամբ էկրանը բարձրանում է, օղապարանը դուրս է բերվում արտիստի վզից, ահա էդտեղ սկսվում է մեծ կինոյի հրավառությունը. Մալյանի անունն է հիշում, անուններ է տալիս… Տպավորություն ունեմ՝ ասես ներկա եմ եղել այդ փառատոներին, տեսել եմ Արայի այդ օրերի անցուդարձը… բայց նա ինձ հասցնում է նաև ամբողջովին փոխանցել իր այսօրվա թե՛ ճշմարիտ կինոյի ծարավը, թե՛ զավեշտը՝ հավասարության այն նշանի, որ դրվել է արտիստի ու անցորդի միջև, որին էկրան են հրավիրել դերասան դարձնելու… զավեշտը՝ այսօր ամենուրեք հայտնված՝ կործանարար այդ նշանի… Խոսում ենք մասնագիտական խնդիրների մասին, տարբեր հարցեր ենք շոշափում, և հանկարծ Արան ինձ պարզապես ցնցում է իր խոսքի խորությամբ. «Իրը պիտի շարժե՛ս որ շարժվի… ասենք՝ գլխարկը… բայց նախ միտքդ պիտի շարժես այնպես, որ էդ իրը շարժվի ու ասես՝ ինքը շարժվեց»…

Մի դրվագ է հիշում Վրաստանի իրենց հյուրախաղերից, ոտքի վրա խաղարկում է Շարիկաշվիլի ազգանունով մի վրացի միմի հետ իրենց ակամա մրցումը… Ասպարեզը մի սրճարան-ակումբ է, ուր դերասանները երեկոյան իջել են հանգստի, ու վրացին մարտահրավերի իր ծամոնը ցուցադրաբար բերանից հանելով՝ Արային կանչում է մրցման… Արան, բնական է, ընդունում է մարտը, և քիչ հետո ուշի ուշով երկուսին էլ հետևող սրճարանի շունչը շիկանում է, ապա օդը քիչ-քիչ փոխում է իր բաղադրությունը… Վրացիները պարտվել չեն սիրում՝ ասում է Արան, մեր մասին, ցավոք, նույնը չեմ ասի, թեև ես նրան հաղթեցի… ու նրա հաջորդ խոսքը՝ «Աշխարհն ուզում է մեզ խաբել, իմ խնդիրն է, որ ե՛ս չխաբվեմ…», մտովի կրկնում եմ ինքս ինձ համար: Էստեղ հիշում եմ մի բան, որ կարևորել էի ճանապարհին. Արան ծնունդով երևանցի է՝ ինչպես և ես… Ու խոսում ենք մեր քաղաքի մասին, ասում է՝ ես հաճախ եմ եղել հյուրախաղերի ու դրսում շատ եմ կարոտել. օդանավակայանից սկսած… հայացքն ու ձեռքերի պլաստիկան օդի մեջ քաղաքն են նկարում: Էնտեղ ես ինքս ինձ ասում էի՝ սրիկա, բա էնտեղ ասա, որ սիրում ես… աչքերը ժպտում են… Էդ նման է տան անդամիդ հանդեպ զգացմունքին. սիրում ես, բայց բազմոցին հենց պառկում ես հանգստանալու, գալիս խցկվում է կողքդ. կծկվում ես՝ տեղդ ես զիջում… օտար տեղերում ուրիշ է… բարեկրթորեն էլ զիջում ես իրենցը. էստեղ կարող ենք նաև իրար դիպչել փողոցում… մեկ է՝ մերն է… Հետո խոսում ենք ընտանիքն ու արվեստը համատեղելու արվեստի մասին. Արան ասում է՝ կարող ես ասել՝ ես արտիստ եմ ու ներկա չլինել կյանքի շատուշատ իրավիճակներում, բայց դու կյանքդ բաց կթողնես ու շատ շուտ մաշկից զրկված՝ կտրվես խմիչքի, հազար ու մի բանի… կկորչես… Միմը ժեստերով ամեն ինչը նկատի ունի…

Չէէէէ՜, կորչելս որն է՝ ասում եմ. հայտնվե՛լ է պետք՝ հենց հիմա, ճի՛շտ քո տեղում…

 

Անդին 7-8, 2015

Share

Կարծիքներ

կարծիք