Նոբելյան ճառը*

Հեղինակ:

20151905164909468

Նոբելյան մրցանակի է արժանացել «…մտքի բարձր թռիչքի ու արդիականությունը ֆանտաստիկ ձևով արտացոլող պոեզիայի հարուստ պատկերավորության համար»:

 

 

Ես հանուն պոեզիայի փառքի ընդունեցի պատիվները, որոնց նա այստեղ արժանացավ, և որոնք ես շտապում եմ մատուցել իրեն:

Պոեզիան ոչ հաճախ է հարգանքի արժանանում, քանզի բանաստեղծական ստեղծագործության և մատերիալիզմի կողմից ստրկացված հասարակության միջև խզումն, ըստ երևույթին, խորանում է: Բանաստեղծն այդ խզումն ընդունում է՝ չնայած այն չի փնտրում: Դա գոյություն կունենար նաև գիտնականի համար, եթե գիտությունը գործնական կիրառություն չունենար:

Բայց ինչպես գիտնականին, այնպես էլ պոետին այստեղ մեծարում են իրենց անշահախնդրության համար: Ուրեմն՝ թող գոնե այստեղ ի դեմս նրանց չտեսնեն եղբայր-հակառակորդների, քանզի նրանք հարց են ուղղում միևնույն անհունին, և տարբեր են միայն այն ըմբռնելու եղանակները:

Երբ մենք գիտակցում ենք իր սահմանները նույնիսկ զուտ մաթեմատիկայի բնագավառում բացահայտող ժամանակակից գիտության դրաման, երբ հայտնաբերում ենք, որ ֆիզիկայում երկու խոշորագույն հիմնարար տեսություններ առաջ են քաշում մի կողմից հարաբերականության համընդհանուր սկզբունքը, իսկ մյուս կողմից՝ ֆիզիկական չափումների արժանահավատությունն ընդմիշտ սահմանափակելուն կոչված անորոշության ու ինդետերմինիզմի «քվանտային» տեսությունը, երբ լսում ենք, թե ինչպես մեր հարյուրամյակի մեծագույն գիտական ռահվիրան, ժամանակակից կոսմոլոգիայի հիմնադիրը և հասարակ հավասարումների տեսքի բերված վիթխարագույն մտավոր սինթեզի արարիչը ինտուիցիան օգնության է կանչում բանականությանը՝ հայտարարելով, որ «երևակայությունն» իսկական հող է արգասաբեր գիտության համար, և նույնիսկ խոսում է գիտնականի համար «ճշմարիտ գեղարվեստական ըմբռնման» օգտակարության մասին, մեզ թույլատրելի չէ՞, արդյոք, բանաստեղծական գործիքը համարել նույնքան օրինական, որքան տրամաբանական գործիքը:

Իսկապես, բանականության ցանկացած ծնունդ հանդիսանում է «բանաստեղծական» այս բառի բուն իմաստով. զգացական և մտավոր ձևերի համարժեքության պայմաններում գիտնականի ու պոետի աշխատանքները ձեռք են բերում ի բնե նույնական նշանակություն: Ո՞րն է ավելի հեռուն գնում և ավելի խորը տանում՝ դիսկուրսիվ մի՞տքը, թե՞ բանաստեղծական էլիպսը: Եվ այն նախաստեղծ գիշերում, որում խարխափելով առաջ են շարժվում երկու ի ծնե կույրերը՝ մեկը՝ զինված գիտական միջոցներով, մյուսը՝ փրկվելով միայն ինտուիցիայի առկայծումներով, նրանցից ո՞վ, ուրեմն, առաջինը կգտնի ելքը, ո՞վ է իր մեջ ավելի շատ առկայծող լույսի շող կրում: Պատասխանն այստեղ նշանակություն չունի, երկուսի համար էլ գաղտնիքը մեկն է, և բանաստեղծական ոգու մեծ խիզախումը ոչնչով չի զիջում ժամանակակից գիտության դրամատիկ հայտնություններին: Աստղագետների հանգիստը խռովվել էր ընդարձակվող Տիեզերքի տեսությունից, բայց այլ տիեզերքում՝ մարդու հոգևոր անսահմանության մեջ, ամենևին ոչ պակաս ընդարձակում է տեղի ունենում: Գիտությունը որքան էլ հեռու ծավալի իր սահմանները, այդ ընդլայնվող սահմանների ամբողջ երկայնքով մենք նախկինի նման կլսենք բանաստեղծի որսորդական ոհմակի հաչոցը: Քանզի եթե պոեզիան, ինչպես ասվել է, «բացարձակ իրականություն» չի էլ հանդիսանում, ապա այն, անկասկած, ամենահզոր պոռթկումն է դեպի բացարձակ իրականությունը, դրա ամենամոտ ըմբռնումը, որը ծայրաստիճան հարազատության է հասնում այնտեղ, որտեղ իրականությունն ասես բանաստեղծական ստեղծագործության կերպարանք է ընդունում:

Օգտագործելով առնմանություններն ու խորհրդանիշները, միջակա պատկերների հեռավոր ճաճանչները, համապատասխանությունների խաղը հազարավոր կողմնակի շղթայական ռեակցիաներում ու զուգորդություններում, վերջապես Գոյի շարժումն իսկ փոխանցող խոսքի հզորությունը՝ բանաստեղծը ձեռք է բերում այն գերիրական վիճակը, որն անհասանելի է գիտությանը: Կա՞ արդյոք ավելի գերող ու մարդուն համակողմանիորեն մոբիլիզացնող դիալեկտիկա: Երբ փիլիսոփաները ետ են քաշվում մետաֆիզիկական շեմքից, բանաստեղծը գալիս է փոխարինելու մետաֆիզիկին, և այժմ արդեն ոչ թե փիլիսոփայությունը, այլ պոեզիան է դառնում իսկական «հիացմունքի դուստր», եթե ասենք նրան ծայրաստիճան կասկածանքով վերաբերած հին փիլիսոփայի խոսքով:

Բայց պոեզիան ոչ միայն իմացության եղանակ է, այն նախ և առաջ կյանքի կերպ է, ամբողջական կյանքի: Բանաստեղծը գոյություն ուներ նախամարդու մեջ, նա  գոյություն կունենա նաև ատոմային դարի մարդու մեջ, քանզի պոեզիան մարդկային անձնավորության անքակտելի մասն է: Բանաստեղծական հակումը իր էությամբ ոգեղեն է. նա է ծնել կրոնը, և պոեզիայի երանությունը մարդու կայծքարում հավերժ կյանք է տալիս աստվածայինի կայծին: Երբ առասպելաբանությունը փլուզվում է, աստվածայինն իր համար ապաստան է գտնում, հնարավոր է նաև՝ իր ապագայի գրավականը պոեզիայում: Եվ ինչպես անտիկ երթում ջահակիր կույսերը փոխարինելու են գալիս հաց տանող կույսերին, հասարակական կյանքի  տարերքում, մարդկային կյանքի առօրյայում հենց բանաստեղծական երևակայության մեջ է դարձյալ բոցավառվում լույս քամող ժողովուրդների վսեմ կիրքը:

Փա՛ռք մարդուն, որ իր ուսերին է վերցրել հավերժության բեռը: Փա՛ռք մարդուն, որ  իր ուսերին է վերցրել իր մարդկայնության ծանրությունը՝ այն ժամանակ, երբ նրա առջև բացվում են նոր հումանիզմը, իսկական համակողմանիությունը և հոգեկան ամբողջականությունը… Մարդկային գաղտնիքն ըմբռնելու իր պարտքին հավատարիմ՝ ժամանակակից պոեզիան խորանում է որոնումների մեջ, որոնք կապված են մարդու՝ իր ամբողջականությունը ձեռք բերելու հետ: Այդ պոեզիան մարգարեությունների հակված չէ, չկա նրանում նաև զուտ էսթետիզմ: Այն զմռսման կամ զարդարման արվեստ չէ ամենևին: Այն չի փառաբանում մշակույթի մարգարիտները, նմանվածքների ու խորհրդանշանների առևտրով չի զբաղվում, և որևէ երաժշտական խրախճանք ի վիճակի չէ բավարարել նրան: Պոեզիան միության՝ բարձրագույն միության մեջ է մտնում գեղեցկության հետ, բայց վերջինի մեջ չի տեսնում ոչ իր նպատակը, ոչ իր միակ աղբյուրը: Արվեստը կյանքից, իսկ սերը ճանաչողությունից կտրելու իրավունք չի վերապահում իրեն, այն գործողություն է, կիրք է, ուժ է, հավերժական նորացում է՝ սահմաններ ընդլայնող: Սերը նրա օջախն է, անհնազանդությունը՝ օրենքը, և տեղը նրա ամենուր է, նրա տեղը կանխագործման մեջ է: Այն երբեք չի տրվի անտարբերության ու խորթացման:

Պոեզիան արդիականությունից չի սպասում որևէ շահ: Իր սեփական ճակատագիրն ունեցող, ցանկացած գաղափարախոսությունից ազատ լինելով՝ այն իրեն ենթադրում է կյանքին հավասար, որը արդարացման կարիք չունի: Ասես հսկայական կենդանի բանաստեղծական տուն՝ այն ներկայի միասնական գրկում միավորում է ամբողջ անցյալն ու ապագան, մարդկայինն ու գերմարդկայինը, հողեղենն ու տիեզերականը: Պոեզիան կշտամբում են մթության համար, բայց մթությունն այդ սկիզբ է առնում ոչ թե նրա էությունից, այլ այն գիշերից, որը նա հետազոտում է, հոգու և գաղտնիքի գիշերից, որի մեջ ընկղմված է մարդը: Նրա լեզվին հակացուցված են մթությունները, և այդ լեզուն ոչ պակաս է պահանջկոտ, քան գիտության լեզուն:

Եվ այսպես, իրականությանն իր անվերապահ առնչությամբ պոետը մեզ կապում է Գոյի մշտականության ու ամբողջականության հետ, և նրա դասը լավատեսական է: Նա համոզված է, որ ներդաշնակության միասնական օրենքն է կառավարում իրականության աշխարհը: Այդ աշխարհում չի կարող պատահել այնպիսի մի բան, որ իր բնույթով գերազանցեր մարդու մասշտաբները:

Պատմության ամենասարսափելի համաղետները լոկ պարբերական ռիթմեր են փոխկապակցությունների ու վերսկսումների ընդարձակ ցիկլում: Եվ ֆուրիաները, որ ջահերը բարձր պահած անցնում են բեմի վրայով, լուսավորում են պատմական պրոցեսի լոկ ոչ մեծ դրվագը: Հասունացած քաղաքակրթություններն ամենևին չեն ոչնչանում իրենց մայրամուտի տառապանքներում, այլ միայն փոխում են կաշին: Միայն լճացումն է վտանգավոր: Բանաստեղծը նա է, ով մեր փոխարեն կտրում է սովորույթի թելը: Այդպես բանաստեղծը ակամա կապվում է պատմության հանկարծափոխություններին: Դարաշրջանի դրամայում նրան ոչինչ խորթ չէ: Թող նա բոլորի համար պարզ արտահայտի հակումը կյանքի նկատմամբ ցասումնալից այս դարաշրջանում: Քանզի մեծ ու նոր է այն ժամը, երբ նորից ես գտնում ինքդ քեզ: Եվ ո՞ւմ, ուրեմն, կզիջենք մեր ժամանակի մեջ ապրելու պատիվը:

«Մի վախեցիր,- կասի մի անգամ Պատմությունը՝ հանելով իր մոլեգին դիմակը և ոչնչացնող պարից արբեցած ասիական աստվածության հաշտեցման ժեստ անելով ձեռքով:- Մի վախեցիր և մի կասկածիր, քանզի կասկածն իզուր է, իսկ վախը՝ ստրկամտություն: Ավելի լավ է ականջալուր եղիր ռիթմիկ զարկին, որին իմ արարող ձեռքը ենթարկեցնում է մարդկային թեման՝ արարման անխզելի գործընթացում: Ճիշտ չէ, որ կյանքն ընդունակ է ժխտել ինքն իրեն: Ոչ մի կենդանի բան չի ծնվում անգոյությունից և անգոյություն չի փնտրում: Բայց և ոչինչ ի զորու չէ պահպանել ձևն ու չափը՝ դիմակայելով գոյի շարունակական ճնշմանը: Ողբերգությունը մետամորֆոզի մեջ չէ որպես այդպիսին, դարի իսկական դրաման ժամանակի ներսում գտնվող մարդու և արտաժամանակյա մարդու միջև խզումն է, որին հնարավորություն են տալիս ծավալվել: Լանջերից մեկին լուսավորված մարդը մյուսին արդյոք պիտի՞ մթագնի: Եվ առանց շփման հասարակությունում նրա արագացված հասունացումը կեղծ հասունացում չի՞ լինի…»:

Անմասնատելի պոետը կոչված է մեզ վկայելու մարդու կրկնակի կոչման մասին: Իսկ դա նշանակում է անդրադարձնել բանականությունն իր հոգևոր կարողությունների նկատմամբ ավելի զգայուն հայելու մեջ: Դա նշանակում է մեր օրերում դիմել անդրենածին մարդուն առավել արժանի մարդկային կոչվածությանը: Վերջապես դա նշանակում է համընդհանուր հոգին առավել մեծ խիզախությամբ խառնել համաշխարհային հոգևոր էներգիայի շրջապտույտին… Պոետի նպատակների համար ատոմային էներգիայի կողքին բավարա՞ր է արդյոք նրա կավե կանթեղը: Բավարար է, եթե մարդը չի մոռացել կավի մասին:

Եվ պոետին ուրիշ պահանջներ չկան, եթե նա մարմնավորում է իր դարաշրջանի հիվանդ խիղճը:

 

Ռուսերենից թարգմանեց Հովհաննես Այվազյանը

 

*Նոբելյան մրցանակակիրների ճառերը՝ Անդին ամսագրի յուրաքանչյուր համարում

Share

Կարծիքներ

կարծիք