Իրերի հիշողությունը կրոնական ինքնության համատեքստում

20152805172902621

Դեպք առաջին. Դիարբեքիրի սբ. Կիրակոս եկեղեցու զանգերը լռեցին…

Իրերն ու դեպքերը, ժամանակի ու տարածության մեջ կորցնելով իրենց բնական ու ընկալելի ձևն ու իրողությունը, կարող են առասպելի վերածվել: Կրոնական ինքնության դիտարկման խորապատկերին այսպիսի դեպքերն ավելի հաճախ են հանդիպում, քան կարելի է պատկերացնել:

Այս մտորումները հիմնականում պտտվում են մի հոդվածի շուրջ, որը լույս տեսավ 2013 թ. «Վաշինգթոն փոստի» համարներից մեկում: Նյութը գրավեց հատկապես իր վերնագրով՝ «Դիարբեքիրի սբ. Կիրակոս եկեղեցու զանգերը լռել են»: Հոդվածը նվիրված էր հայերի ցեղասպանությանը: Դրանում մինչև այսօր Դիարբեքիրում ապրող թրքացած կամ քրդացած մոտ քսան հայերի կենցաղն էր նկարագրված, և ուղիղ գծով ներկայացվում էր նաև սբ. Կիրակոս եկեղեցու վիճակը 1915 թվականից մինչ այսօր:

Հոդվածը պատճառ դարձավ, որպեսզի ուշադրություն դարձնեմ մի այնպիսի երևույթի, ինչպիսին է իրերի ընկալումը դրանց իրողությունից դուրս՝ հիմնականում կրոնական ինքնության համատեքստում:

Առաջինն ուշադրությունս գրավեց Հայոց ազգագրության թանգարանի զանգերի հավաքածուն, որը տարիների նվիրատվություններով հավաքվել էր թանգարանի ֆոնդում: Ուսումնասիրությունների արդյունքում գտա եկեղեցական երկու զանգ՝ գնված նվիրատու Հակոբ Ջելալյանի կողմից Ստամբուլի Փակ շուկայից:

Ինքը՝ նվիրատուն, արդեն մեծ գործ էր կատարել՝ հետևելով զանգերի ճակատագրին, և եթե ենթադրենք, թե որպես ինչ էին Ստամբուլում դրանք վաճառվում՝ պղնձի ջարդոն կամ գայթակղիչ հուշանվեր արևմտյան զբոսաշրջիկների համար, ապա հասկանալի է, թե ինչպիսի հոգածությամբ ու ուշադրությամբ էր մեր նվիրատուն վերաբերվել այս զանգերին:

Այսպես, զանգն ինքնին խոսուն է, այն վկայում է մեր հավատքի, մեր հայրենակորույս իրականության մասին՝ որոշակիորեն կազմելով մեր ինքնության մի մասը:

Եկեղեցական զանգը իմաստավորում է և պատկերում է այն իրականությունը, երբ այդ զանգի կոչնակներն իրենց ղողանջով ամենօրյա պատարագի են հրավիրել գուցե հենց Դիարբեքիրի քրիստոնյա ժողովրդին կամ Արևմտյան Հայաստանի մեկ այլ գավառի, քաղաքի կամ գյուղի քրիստոնյա հայերին, ասորիներին, հույներին: Ու այս զանգը, որի կոչնակը գրեթե կտրվել է իր բնից, իր վերջին ղողանջներով կարծես թե փորձում է պատմել, թե ինչպիսի մեծաքանակ բազմություն էր հավաքում իր յուրաքանչյուր կանչից հետո այն հայկական համայնքի եկեղեցու բակում, որտեղ այսօր գրեթե ոչ մի քրիստոնյա հայ չի մնացել, իսկ մնացողն էլ ծպտյալ է, և էլ ի՞նչ զանգի կոչնակ կամ ղողանջ կարող է այդ բազմությանը հավաքել այդ նույն եկեղեցու բակում՝ ազդարարելով օրվա առավոտը, կեսօրն ու երեկոն…

 

Դեպք երկրորդ. Մենք հայ ենք, որովհետև քրիստոնյա ենք, թե՞ մենք քրիստոնյա ենք, որովհետև հայ ենք…

Փորձելով ավելի լավ ծանոթանալ կրոնական ինքնության ակունքներին՝ ուշադրությունս գրավեցին ևս երկու հետաքրքիր հրապարակումներ, որոնք մի շարք նոր հարցադրումների առաջ կանգնեցրին: Սրանք հիմնականում հայ քաղաքական հոսանքների արձագանքներն էին 20-րդ դարի սկզբի թուրքական քաղաքական իրականության: Եվ այսպես.

 

«Մասիս», 1876 թ.

-Թուրք հայրենասերների փաստաթուղթը միայն իսլամաց տեսակետով է գրված և քրիստոնեից պաշտպանության վրա դժգոհությամբ կխոսի:

 

«Երիտասարդ Թուրքիա», 1906 թ.

-«Նոր օսմանները» ընտրություն չեն արել օսմանյան հայրենիք և օսմանցի եզրույթների մեջ, նրանք օտար համայնքներին ամբողջովին կկոտորեն կամ ԿՐՈՆԱՓՈԽ կանեն:

 

 

Այս երկու հղումները, որոնք մեկը մյուսից երեսուն տարվա վաղեմիություն ունեն, նույնաբովանդակ են, և այդ կրոնական բովանդակության հենքի վրա էլ դաստիարակվում էին թուրքերը:

Առաջինը հիմնված էր պանօսմանիզմի գաղափարների վրա, ըստ որի՝ կարևոր էր օսմանցի լինելը, երբ կրոնական քաղաքականությունը Թուրքիայում դեռևս այն հիմքերի վրա չէր, ինչ մենք տեսնում ենք արդեն պանիսլամիզմի գաղափարախոսության ժամանակ, և ապա դրանից հետո այս երկուսը՝ պանօսմանիզմն ու պանիսլամիզը մի ամբողջության՝ պանթյուքրիզմի ակունքներում երիտթուրքերի կառավարության մեջ:

Սակայն ստվերենք թուրքական պետության քաղաքական ուղղվածությունը և առավել ուշադրությամբ դիտարկենք հայ քաղաքական հոսանքների կրոնական արձագանքները:

Հարցեր են ծագում. մի՞թե չէր կոտորվում մի ամբողջ էթնոս, այլ կոտորվում էր միայն այդ էթնոսի քրիստոնյա դավանանքին պատկանող զանգվածը: Կամ թե՝ մի՞թե տարանջատել կարելի է արևմտահայությունը քրիստոնեությունից, երբ ամբողջ արևմտահայությունը հենց քրիստոնյա էր, ապա էլ ինչո՞ւ էին հայկական քաղաքական հոսանքները շեշտում քրիստոնյա լինելու այդքան բացառիկ հանգամանքը:

Եվ արդեն եղելություն է դա. հայ, ասորի և հույն ժողովուրդների ցեղասպանության տարիները, երբ քրիստոնյա ժողովուրդն էր կոտորվում:

Ահա սա է հենց ամենակարևոր կետերից մեկը, որը հենց կրոնական ինքնության ամբողջությունն է պատկերում, երբ Տաթևի կամ Աղավնու վանքի հավատացյալ հայ քրիստոնյաները, թշնամու ահից մատուռում պատսպարված, Աստծուց զենք ու վահան խնդրելու փոխարեն թևեր էին խնդրում, որպեսզի կարողանան փախչել մահմեդական թշնամու ճիրաններից և ոչ թե պայքարեն: Սա է լեգենդը, որը կազմակերպված ներծծվել է ամեն հայ քրիստոնյայի անգիտակցականում, սերունդներ ձևավորել…

Երբ Միքայել հրեշտակապետը Արևմուտքի քրիստոնյաների համար մենամարտող է և պայքարի հովանավոր է, երբ Վենետիկն ու Եվրոպան արյան ծովի վերածած թուրքին Աստծո անունով են հաղթում և դուրս վռնդում մինչև Դարդանել, իսկ Արևելքում առաջին քրիստոնյաները Ղարաղալայի մարգարեի լեգենդն են հյուսում և….

Եվ հենց այդ ժամանակ Ղարաղալա գյուղում մի հիսնամյա հավատացյալ մարդ է ապրել՝ Էֆիմ Գերասիմովիչ Կլուբնիկինը, որն ամբողջ գյուղում ճանաչված էր որպես հավատացյալ՝ իր կյանքն անցկացնելով ծոմերի ու աղոթքների մեջ: Նրան բոլորն անվանել են «մարգարե-տղա», քանի որ բոլորը գիտեին այն պատմությունը, որ 1885-ին, երբ այս տղան դեռ տասնմեկ տարեկան էր, իր յոթնօրյա ծոմից ու աղոթքներից մեկի ժամանակ տեսիլք է ունեցել: Տղան ոչ գրել է իմացել, ոչ էլ կարդալ, և տեսիլքի ժամանակ նրա աչքի առջև հայտնվել են տառեր ու գծագրեր. նա այդ ամենը հանձնել է թղթին: Այնուհետև այդ թղթերը ցույց է տվել գյուղի գրագետ մարդկանց: Պարզվել է, որ գրվածը ռուսերենով որոշ հրահանգներ են:

Իսկ մարգարեությունը հետևյալն էր. ապագայում՝ նշված ժամանակ, Ղարաղալայում գտնվող բոլոր քրիստոնյաներին մեծ վտանգ է սպառնալու: Դրանք լինելու են աննկարագրելի տանջանքների ու հազարավոր կանանց, տղամարդկանց, երեխաների դաժան սպանությունների ժամանակներ:

Սա լեգենդ է, որում կանխագուշակվում են քրիստոնյա՝ հայ, ասորի և հույն ժողովուրդների կոտորածները:

Նույնատիպ հրաշագործություններով օծված լեգենդներ են Ծուղրիթի ավետարանի փրկությունը, ինչո՞ւ չէ, Մշո Ճառընտիրի փրկման պատմությունը… Իսկ քրիստոնյա ժողովրդի փրկության խա՞չը Մուսա լեռում….

Դրանք ավանդություններ են, որոնք ժամանակի ընթացքում դառնում են էթնիկ կամ ազգային դաստիարակության մի մասը, և խոսելով Ցեղասպանության հիշողությունից՝ չենք անտեսում նաև կրոնական ինքնության դիտարկումը, քանի որ Հայոց ցեղասպանության հիշողության հիմքում յուրաքանչյուր հայի գիտակցության մեջ ուղիղ գծով կրոնական ինքնությունն է ընդգծված, և դա դեռ Հայոց ցեղասպանությունից դարեր առաջ, երբ դեռ Վարդան Մամիկոնյանն էր քրիստոնեության համար պատերազմում պարսիկների դեմ, երբ Աշոտ Երկրորդն էր մահմեդական հանդերձանք կրում, երբ կիլիկյան թագավորները մոնղոլների հետ դաշինքը կնքում էին ահով՝ եկեղեցուց բանադրվելու ահով, և երբ Խաչակրաց արշավանքն էր աչքերի առջևով անցնում:

Այս ամենը քրիստոնյա հայ ժողովրդի դաստիարակության մեջ է, և յուրաքանչյուրս ամեն օր զարթնելիս մեր էթնիկ ինքնության մեջ տեսնում ենք մի խորը սպի, որը մենք ստացել ենք և դեռ կստանանք, քանի դեռ մեր հավատքը որպես զենք չենք օգտագործել ի շահ մեզ, և քանի դեռ այն ամբողջ պատմության մեջ հիշատակվում է որպես խարազան մի ամբողջ ժողովրդի…

 

 

Անդին 2, 2015

Share

Կարծիքներ

կարծիք