Մտորումներ Հակոբ Սողոմոնյանի «Թլփատվածները» վեպի դրամայի շուրջ

Լուսանկար

Կանադական փոքրիկ Քեմբրիջ քաղաքում՝ հայկական եկեղեցու հարևանությամբ՝ գրեթե կից, թուրքական մզկիթ է: Առաջին բանը, որ անցնում է մարդու մտքով, հարցն է. «Մի՞թե Հայաստանից ու Թուրքիայից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու, ծովերից ու օվկիանոսներից այն կողմ՝ հսկայածավալ այս երկրում, թուրքերն այլ տեղ չեն գտել իրենց մզկիթը կառուցելու համար: Գոնե քաղաքի այլ թաղամասում, հայկական եկեղեցուց հեռու»:

Այս թվացյալ պատահականությունը ենթագիտակցության մեջ շարունակվող հակամարտության, գոյաբանական պայքարի արտահայտություն է, որը, թաքնված, թե անթաքույց, մղվում է անդադար: Այն իր մեջ արդեն սովորույթի ուժի վերածվելու վտանգ ունի: Հակոբ Սողոմոնյանի վեպում այս պայքարը, որ նորովի է դրսևորվում մի արտառոց պատահարի հետևանքով, հայի և թուրքի կենսափիլիսոփայությունների բախման նոր դրսևորումն է երկու ժողովուրդների համատեղ գոյակցությունը բացառող սահմանաբաժան աղետից՝ Հայոց ցեղասպանությունից մեկ դար անց:

Մի կողմում հայությունն է՝ իր աղետյալ պատմությամբ ու ինքնությամբ, մյուս կողմում՝ այլամերժ ու ցեղասպան թուրքը՝ իր ժխտողականությամբ: Այս պայքարն ունի՞ վախճան, մինչև ո՞ւր կհասնի, որքա՞ն կտևի:

Խնդիրի պատասխանը դուրս է ցանկություններից, նախասիրություններից ու քաղաքական իրադրային նպատակահարմարություններով պայմանավորված մոտեցումներից: Եթե թուրքական ժխտողականության կամ, լավագույն դեպքում, անցյալը մոռանալու և առաջ նայելու քաղաքական մտայնությունը բխում է թուրքական շահի արդի կենսափիլիսոփայությունից, ապա հային առաջարկվող այլածին այս մտայնությունը հայի կենսափիլիսոփայության ոչնչացման անժխտելի նախապայման է, այսինքն՝ հայի հոգեմտավոր ցեղասպանություն, հայի պատմության ավարտ: Հարյուրամյա հոգեբանական պայքարի մեջ ձևավորված այս գիտակցությունից ծնվում է մեծագույն ողբերգությունը կամ պարտությունը սրբագրելու կամքն զգեցածների՝ «Թլպատվածների» սերունդը, որի մղած պատերազմը, իր համոզմամբ, բոլորովին այլ է. նրանք մահ սփռողներ չեն, թեև պատրաստվում են սպանել կամ արդեն սպանում են (վեպի կառուցվածքն այնպիսին է, որ անցյալը, ներկան ու ապագան խիստ պայմանական ժամանակային հասկացություններ են): Նրանք պայքարում են սպառնացող նոր ցեղասպանության դեմ՝ առաջնորդվելով մեկ անգամ ցեղասպանվածի հարյուրամյա տառապանքից ծնված կենսափիլիսոփայությամբ: Նրանք կռվում են որպես տեսակ վերջնականապես անհայտանալու դեմ:

«Թլփատվածների» գոյամարտում շատ բան է փոխվել. արդեն զոհն ու դահիճը չէ, որ կանգնած են իրար դեմ, այլ զոհի հարյուրամյա հոգեբանությունից սերված նոր մտայնությունը և դահճի հարյուրամյա հոգեբանությունից սերված և ինքնաարդարացման վերջին հնարավորությունները սպառած մտայնությունը: Այս մտայնությունների կործանարար բախումը հնարավոր է կասեցնել: Այդ նպատակով թուրքական կողմին, որպես փրկության ելք, առաջարկվում է երկրորդ հնարավորության գաղափարը:

Պայքարի հենց այս փուլն էլ կիզակետն է, որից հետո իրադարձությունները կարող են զարգանալ տրամաբանորեն հակառակ ուղղություններով. ամեն ինչ պայմանավորված է այն ընտրությամբ, որի հնարավորությունը տրված է:

Այս առումով ուշագրավ է վեպի հետևյալ պատկերը. թուրքական ուրացման քաղաքականության նոր սերնդի ներկայացուցիչները՝ «Թուրք վրեժի միության» անդամները, «Թլփատվածների» (կարելի է ասել՝ «Հայ վրեժի միության») դեմ իրենց վճռական պայքարի պատկերացումն ունեն, որը ներկայացնում են որպես կատարված իրողություն: Այդ պայքարում նրանք հայերին հասցնում են ֆիզիկական, բարոյական ու քաղաքական վերջնական հարվածը: Նրանց զրուցակից հայ լրագրող Սևանը դա տեսնում է բոլորովին այլ կերպ. հայերը գուցեև կորուստներ են տալիս, բայց վիժեցնում են «Թուրք վրեժի միության» ծրագիրը և հաղթում: Երկրորդ հնարավորությունից օգտվում է թուրք սպա Հաջին, որը իրադարձությունների զարգացման իր պատկերացրած տարբերակում, իր համար  անսպասելի կերպով, դուրս է գալիս հարազատ եղբոր դեմ և կանխում վերջնական աղետը՝ հավանաբար իր և եղբոր կյանքի գնով:

Դեռևս պարզ չէ, թե առաջին և երկրորդ գրքերում ծավալվող հոգեբանական պատերազմն ինչ ավարտ կունենա, տրված հնարավորությունը ինչպես կօգտագործվի, սակայն խաբեության և ինքնախաբեության շարունակության հնարավորությունը բացառվում է. նախախնամության պատգամաբեր Կասանդրայի կանխատեսումն այդ պայմանը չի ընդունում: Դա թեև աղոտ, բայց ենթագիտակցաբար զգում է թուրք լրագրողը: Մկրտվող հայ երեխային տրված անունը՝ Վրեժ, տագնապ  է ծնում նրա հոգում. ինչո՞ւ Վրեժ և ոչ՝ Հարություն: Նրա երկատվող ինքնության առջև աստիճանաբար ուրվագծվում է այն գալիքը, որից սարսափում է. հայերի հարության ճանապարհն անցնելու է վրեժի միջով: Թուրք լրագրողի ենթագիտակցության խորքերում թաքնված է այդ սարսափի բացատրությունը. ուրացողներից ոչ ոք չի փրկվելու, նաև ինքը, որ ծնվել է Գերմանիայում ու կիսով գերմանացի է, կարծես առնչություն չունի անցյալի այս ծանր բեռի հետ և իրադարձությունների մեջ էլ հայտնվել է  «պատահաբար»՝ իր խմբագրապետի կամքով:

Բայց պատահականություններ չկան. կա համապարփակ և անխուսափելի պատասխանատվություն, և այն, ինչը անորոշ սարսափ է Գյուլի համար, հանկարծ պարզորոշ ուրվագծվում է Մահտեսյանի տեսիլքում. Գյուլն իր ճակատագրով այդ վրեժի զոհն է. հայ սպայի տեսիլքում նա Ստամբուլի մզկիթում ծանր ու դաժան մահվան դատապարտվածների մեջ է: Բայց ճակատագիրը բարոյագաղափարական նկարագրով պայմանավորված վարքագծի հետևանք է. այն փոխվում է վարքագծի փոփոխությամբ, այլապես երկրորդ հնարավորության մասին չի կարող խոսք լինել: Իսկ այն տրվում է միայն մեկ անգամ: Այն, ինչ Մահտեսյանին հայտնվել էր տեսիլքում (Գյուլը՝ զոհերի մեջ), վերջինս ապրում է իրականում. նա տեսնում է իր մահը և անզոր է նրան դիմակայելու: Թվում է՝ չկա փրկություն, բայց այն գալիս է բոլորովին անսպասելի մեկից. Վրեժ անվանյալ նորածինը հաղթահարում է Գյուլին աստիճանաբար կլանող մահվան եթերային օղակը և նրան վերադարձնում կյանք: Վրեժը հարություն է տալիս մահվան դատապարտվածին, գրեթե մահացածին՝ թուրք լրագրողին անհանգստացնող հարցի (ինչո՞ւ Վրեժ և ոչ՝ Հարություն) պատասխանը հստակեցնելով կամ ավելի խճճելով: Պարզվում է՝ ինչպես որ թուրքերին տրված է փրկվելու մեկ հնարավորություն, այնպես էլ մեկ հնարավորություն է տրված հայերին՝ ներելու, այլապես առաջինը կլիներ անիմաստ: Գյուլի համար բարդ, անըմբռնելի, նրա դաստիարակությունը, համոզմունքները, սկզբունքները, ազգային ինքնության ըմբռնումները՝ ողջ կենսափիլիսոփայությունը հիմնահատակ խարխլած այս երևույթի բացատրությունը Կասանդրան ձևակերպում խիստ կարճ՝ «Բայց այդ հնարավորությունը նրան (Վրեժին) տրված է միայն մեկ անգամ, իբրև մանուկ և իբրև դատավճռին հաջորդող բեկանման իրավունքի հնարավորություն»: Ներումը հաջորդում է զղջմանն ու ապաշխարանքին, այլապես ապագայի տեսիլքի մեջ նկարագրվող Ստամբուլի մզկիթներից մեկում պատկերված զարհուրելի տեսարանը սկիզբ կառնի հայկական եկեղեցում մկրտությամբ տրված Վրեժ անունից: Այս անցանկալի անխուսափելին է վեպի դրաման:

Այն, ինչ սարսափեցնում է թուրք լրագրողին, սարսափեցնում է նաև հայ սպային, բայց բոլորովին այլ պատճառով. վրեժը հային արդյոք չի՞ վերածի այնպիսի ցեղասպանի, ինչպիսին իր դահիճն է:

Երկու ժողովուրդների առջև ծառացած բարդագույն խնդիրը երկու հասարակությունների մեջ հակադիր ընկալումներ ունի: Արդյոք «մահ հայերին» կարգախոսով ու գործելակերպով հաղթած թուրքին չպե՞տք է հակադրվեր «մահ թուրքերին» կարգախոսն ու գործելակերպը, կամ արդյոք այդ հնարավորությունն արդիակա՞ն չէ: Զոհի և դահճի փոխհարաբերության փիլիսոփայական հարցադրումը եթե անհատական հարթության մեջ կարող է հանգեցնել հետաքրքիր հոգեբանական, փիլիսոփայական կամ գեղարվեստական իմաստավորումների և հանգուցալուծումների, ապա դահիճ-ժողովրդի և զոհ-ժողովրդի փոխհարաբերությունների հանգուցալուծումը նման մտակառույցների սահմաններից անդին է և այլ է: Ահա այս «անդինի ու այլի» հեռանկարի տագնապն է հիմնական հարցադրումը:

Բազմիցս արծարծված միտքը, թե դահիճը, ի վերջո, նույնպես զոհ է, այլ խնդիրներ է առաջադրում:

Եթե անգամ այդպես է, ապա դահիճն արդյոք նույնպիսի՞ զոհ է, իսկ վրեժխնդրություն իրականացնող զոհը՝ նույնպիսի՞ դահիճ:

Վրեժխնդրությունը հատուցո՞ւմ է, թե՞ այն իրականացնողին վերածում է ցեղասպանի:

Իսկ եթե ցեղասպանը այլ հնարավորություն չի թողնում, ի՞նչ ելք է մնում. արդյոք Նախախնամությա՞ն հատուցումը:

Եթե ելքը վրեժխնդրությունն է, ապա դրանից հետո ցեղասպանի վերածված նախկին զոհի և զոհի վերածված նախկին ցեղասպանի գոյակցության հենարանները որո՞նք են կամ կա՞ն այդպիսիք:

Մինչ հայ սպա Մահտեսյանն ու թուրք լրագրող Գյուլը տարբեր բևեռներից հետընթաց քայլերով մոտենում են այս հարցերի հեռապատկերում ուրվագծվող սարսափելի ապագային, մյուս բևեռում թուրք սպա Հաջին ու հայ լրագրող Սևանը, դարձյալ տարբեր բևեռներից, աստիճանաբար խորանում են անցյալի մղձավանջների մեջ: Ներկան վերածվում է ապագայի սարսափների և անցյալի մղձավանջների կամուրջի, որի վրա դեմ առ դեմ հանդիպելու են երկու մահտեսիները կամ հաջիները՝ թուրքական մզկիթի ու հայկական եկեղեցու երկու հոգեկերտվածքները:

Մոտ մեկ դար համայն հայության անցյալը՝ մղձավանջի և ապագան՝ անորոշության ու տագնապների մեջ պահող մեծագույն աղետը նորանոր հարցեր է առաջադրում: Պատմաբանների, գրողների, իմաստասերների, քաղաքագետների, ցեղասպանագետների, պետական ու այլևայլ գործիչների պատասխաններն այս հարցերին արդյոք բացահայտե՞լ են աղետի ողջ խորությունը և այդ վիհից դուս գալու հնարավորություններն ու հեռանկարները:

Ենթադրելի է, որ վեպի նոր և նորովի հարցադրումները վերջին՝ երրորդ գրքում խորացնելու են այս կասկածները՝ ընթերցողի մեջ ուրվագծելով նորանոր պատասխանների հորիզոններ:

 

Անդին 4, 2014

Share

Կարծիքներ

կարծիք