Զրույցներ: Մաս առաջին

20152801124623744

Բանաստեղծը հավերժության զավակն է, բայց նրան չի բավում հավերժության լրջությունը: Երբ նա մտածում է թռչնի կամ շուշանի մասին, նա լալիս է, ամեն անգամ, երբ նա լալիս է, նա դրանում թեթևություն է գտնում, ցանկություն է ծնվում, և ցանկության հետ` պերճախոսությունը. «Օ՜, եթե ես թռչուն լինեի, այն թռչունը, որի մասին ես կարդացել եմ մանկահասակ` նկարազարդ գրքում, օ՜, եթե ես դաշտի ծաղիկ լինեի, այն ծաղիկը, որ մի ժամանակ աճում էր մայրիկի այգում»: Բայց եթե նրան ասեին Ավետարանի հետ` դա լուրջ է, հենց դա է լուրջ, թռչունը լրջորեն մեզ համար ուսուցիչ է,- բանաստեղծը, հավանաբար, կծիծաղեր և թռչնի ու շուշանի վերաբերյալ կատակ կհորիներ, և այնքան ծիծաղելի, որ մեզանից ոչ մեկը ծիծաղին չէր դիմանա, նույնիսկ  երբևէ երկրի երեսին ապրած մարդկանցից ամենալուրջը. բայց այդ ամենն անհաղորդ կմնար Ավետարանին: Ավետարանն այնքան լուրջ է, որ ոչ մի բանաստեղծական թախիծ ունակ չէ նրան հուզելու, իսկ չէ՞ որ այն ընդունակ է հուզելու ամենալուրջ մարդուն ևս, այնպես որ նա մի պահ տեղի կտա, կթաղվի բանաստեղծի մտորմունքների մեջ, նրա հետ հոգոց կհանի ու կասի. «Սիրելիս, քեզ համար ոչ մի անհնարին բան չկա: Ես նույնիսկ չեմ համարձակվում ասել` «Դու պետք է»,- բայց Ավետարանը համարձակվում է հրամայաբար դիմել բանաստեղծին՝ ասելով, որ նա պետք է լինի հանց թռչուն: Եվ Ավետարանն այնքան լուրջ է, որ բանաստեղծի ամենադյութիչ հնարանքն իսկ նրան չի ստիպի ժպտալ:

Դու պետք է դարձյալ երեխա դառնաս, և այդ պատճառով կամ հանուն դրա դու պետք է սկզբի համար կարողանաս և կամենաս հասկանալ բառերը, որոնք ասես թե հատուկ նախատեսված են երեխաների համար, և որոնք հասկանում է ցանկացած երեխա` դու պետք է: Երեխան չի հարցնում` ի՞նչ հիմքերով նա չի համարձակվում այդ մասին հարցնել, դե նրան դա պետք էլ չէ, ընդ որում պատճառն այստեղ այլ է, հատկապես այն պատճառով, որ երեխան չի համարձակվում, նա բացատրություններ պահանջելու կարիք չունի. չէ՞ որ երեխայի համար հենց այն, որ նա պետք է, արդեն բավարար հիմք է, և բոլոր մնացյալ հիմքերը միասին վերցրած երբեք չեն լինի նրա համար նույնչափ բավարար: Եվ երեխան երբեք չի ասում` ես չեմ կարող: Երեխան չի համարձակվում այդպես ասել, դե դա նաև ճիշտ չէ,- մեկն այստեղ մյուսի պատճառն է, չէ՞ որ հենց այն պատճառով, որ երեխան չի համարձակվում ասել` «Ես չեմ կարող», ճիշտ չէ, թե նա չի կարող,- իրականում նա կարող է, չկարողանալ հնարավոր է լոկ այն դեպքում, երբ դու համարձակվում ես գերադասել այլ մի բան,ավելի ճիշտ՝ ոչինչ- այնպես որ այստեղ ողջ բանն այն է՝ արդյոք կհամարձակվես այլ մի բան գերադասել: Եվ երեխան երբեք պատրվակներ կամ արդարացումներ չի փնտրում, չէ՞ որ նա սարսափելի անկեղծությամբ հասկանում է, որ այստեղ ոչ մի պատրվակ և ոչ մի արդարացում չի կարող լինել, չէ՞ որ ոչ մի տեղ` ոչ երկնքում, ոչ երկրի երեսին, ոչ հյուրասենյակում, ոչ այգում, չկա այնպիսի թաքստոց, որտեղ կարելի լիներ թաքնվել այդ «դու պետք է»-ից: Եվ քանի որ ակնհայտ է,որ այդպիսի թաքստոց չկա, կնշանակի՝ չի կարող լինել ոչ պատրվակ, ոչ արդարացում: Եվ երբ սարսափելի անկեղծությամբ գիտես, որ չկա ոչ պատրվակ, ոչ արդարացում, այդ ժամանակ, այդ ժամանակ դու, հնարավոր է, արդեն գտել ես՝ ինչպես կատարել այն, որ դու պետք է անես. չէ՞ որ այն, ինչը չկա, անկարելի է և գտնել. իսկ, գուցե թե, դու դեռ փնտրում ես, որ կատարես դա. և այդպես դու անում ես այն,ինչը որ պետք է: Եվ երեխան երկար դատողությունների կարիք չունի. չէ՞ որ եթե նա պարտ է և, գուցե թե, անհապաղ, այդժամ երկար մտորումների կարիք չկա, ընդ որում, երբ դու պարտ ես` դա խորհրդածությունների համար հարմար դեպք չէ, եթե նույնիսկ մի ամբողջ հավերժություն  տրամադրված լիներ հատուկ դատողությունների համար, երեխան դրա կարիքը չէր ունենա, նա կասեր` ինչու ժամանակ ձգել, չէ՞ որ ես, միևնույն է, պարտ եմ: Եվ եթե երեխան գնա ժամանակին ընդառաջ, նրա  ժամանակը կբավի եւ մնացյալ ամենայնի համար` խաղի, ուրախության և համանման բաների. չէ՞ որ եթե երեխան պարտ է, ապա նա պարտ է, դա անվիճելիորեն այդպես է` առանց ամենայն դատողությունների:

Այնպես որ եկեք Ավետարանին հետևելով լուրջ վերաբերվենք շուշանին և թռչնին՝ որպես ուսուցիչների: Լրջորեն, քանզի Ավետարանը չի տառապում ոչ չափազանց հոգեկանությամբ, որը չէր թույլատրի դիմելու  թռչնի և շուշանի օգնությանը, և ոչ էլ առավել ևս չափազանց հողակիպությամբ, որն ունակ է դիտարկելու շուշանին և թռչնին սոսկ թախիծով կամ ժպիտով:

Եկեք ինչպես ուսուցիչներից ուսանենք շուշանից և թռչնից`

լռությունը կամ լռություն սովորելը:

Չէ՞ որ, թերևս, հենց խոսքն է առաջին հերթին մարդուն տարբերում կենդանուց և, եթե կկամեք, առավել ևս շուշանից: Սակայն այն բանից, որ խոսելու ունակությունը յուրատեսակ առավելություն է, ամենևին չի հետևում, թե չպիտի լինի լռելու արվեստը կամ որ այդ արվեստը պետք է լինի ոչինչ չնշանակող, ընդհակառակը, հատկապես այն պատճառով, որ մարդն ունակ է խոսելու, գոյություն ունի և լռելու արվեստը, իսկ քանի որ մարդն այնքան հեշտ է գայթակղվում իր խոսելու ընդունակությամբ, լռել կարողանալը մեծ արվեստ է: Եվ դա ուսանել կարելի է մունջ ուսուցիչներից` շուշանից և թռչնից.

Փնտրեք, ուրեմն, ամենից առաջ Աստծո Արքայությունը

և ճշմարտությունը Նրա:

Սակայն դա ի՞նչ է նշանակում, թե ինչ ես պետք է անեմ կամ ինչն ու ինչպես տենչամ, որպեսզի կարելի լիներ ասել, որ ես փնտրում եմ, որ ես ձգտում եմ գտնել Աստծո Արքայությո՞ւնը: Արդյոք ես պե՞տք է ջանամ գտնել այն տեղը, որը կհամընկնի իմ ունակություններին և ուժերին, որպեսզի աշխատեմ այդ տեղում: Ոչ, դու պետք է նախևառաջ փնտրես Աստծո Արքայությունը: Արդյոք ես պե՞տք է իմ ունեցվածքը տամ աղքատներին: Ոչ, նախևառաջ դու պետք է  փնտրես Արքայությունն Աստծո: Արդյոք ես պե՞տք է  գնամ և ավետեմ այդ ուսմունքն աշխարհին: Ոչ, դու պետք է նախևառաջ փնտրես Արքայությունն Աստծո: Բայց այդ դեպքում այն, ինչ ես պետք է անեմ, որոշակի առումով ոչի՞նչ է: Այո, այդպես էլ կա, որոշակի առումով դա ոչինչ է, դու պետք է ամենախորունկ իմաստով ինքդ քեզ դարձնես ոչինչ, դառնաս ոչինչ Աստծո առաջ, սովորես լռել, այդ լռության մեջ էլ հենց սկիզբն է, որի մասին ասված է` նախևառաջ փնտրեք Արքայությունն Աստծո:

Այդպես մարդը բարեպաշտորեն գալիս է սկզբին, գալիս է՝ որոշակի իմաստով ետ-ետ գնալով: Սկիզբը մունջ դառնալու արվեստն է. չէ՞ որ մունջ լինելը, ինչպիսին բնությունն է, ոչ մի արվեստ չի պահանջում: Եվ խորագույն իմաստով մունջ դառնալը, մունջ՝ հենց Աստծո առաջ, Աստծո ահի սկիզբն է, քանզի ինչպես իմաստության սկիզբը Աստծո ահն է, այդպես լռությունը Աստծո ահի սկիզբն է: Եվ ինչպես Աստծո ահը ավելին է, քան միայն իմաստության սկիզբը, դա ինքնին իմաստությունն է, այդպես էլ լռությունն ավելին է, քան միայն Աստծո ահի սկիզբը: Այդ լռության մեջ աստվածավախորեն լռում են ցանկության և խնդրանքների բազում դիտավորությունները, այդ լռության մեջ աստվածավախորեն լռում են լիառատ գոհությունները:

Խոսելու ունակությունը մարդու առավելությունն է կենդանու հանդեպ, սակայն Աստծո հանդեպ մարդու համար, ով կարող է խոսել, խոսելու ցանկությունը հեշտությամբ դառնում է կործանարար: Աստված երկնքում է, մարդը՝ երկրի վրա, այնպես որ նրանք չեն կարող զրուցել հավասարը հավասարի հետ: Աստված ամենագետ է, նա առանց խոսքերի էլ գիտե մարդուն, այնպես որ նրանք չեն կարող խոսել ինչպես հավասարը հավասարի հետ: Աստված սեր է, իսկ մարդը, նույնիսկ այն բանում, որ իր բարօրության հետ է կապված, փոքրիկ տխմարիկ է, ինչպես երեխաներին են ասում, այնպես որ նրանք չեն կարող խոսել ինչպես հավասարը հավասարի հետ: Միայն մեծ ահուդողի մեջ մարդը կարող է զրուցել Աստծո հետ: Բայց մեծ ահուդողի մեջ խոսելը դժվար է այլ պատճառով, համանման այն բանին, ինչպես  վախից ձայնը դողում է մարմնում, մեծ ահուդողից խոսքը համրանում և լռում է մնջանքում: Դա գիտե իսկապես աղոթողը, իսկ նա, ով երբեք իսկապես չի աղոթել, հնարավոր է այդ մասին գիտի աղոթքների տեքստերից: Կար ինչ-որ բան, որին նա այնքան ծարավի էր, ինչ-որ բան, որ այնքան կարևոր էր իր համար, նրա համար այնքան կարևոր էր ճիշտ պատմելն իր մասին Աստծուն, և նա վախենում էր աղոթքում ինչ-որ բան ասելը մոռանալուց, ախ, և նա վախենում էր, որ եթե նա դա մոռանա, Աստված Ինքը չի հիշի այդ մասին, այդ պատճառով նա ձգտում էր խելքը գլուխը ժողվել, որպեսզի անկեղծորեն ամեն ինչ աղոթքում ասի: Եվ ի՞նչ պատահեց նրա հետ հետո, եթե, իհարկե, նա անկեղծ էր աղոթքում: Իսկ նրա հետ ինչ-որ զարմանալի բան էր կատարվել, այն չափով, որ նա ավելի ու ավելի անկեղծ էր աղոթում, նա ստիպված էր ավելի ու ավելի քիչ խոսել, մինչև որ, ի վերջո, բացարձակ լռում էր: Նա լռում էր, և, ինչը շատ ավելին է, քան պարզապես լռությունը, խոսելու փոխարեն նա սկսում էր լսել: Նա մտածում էր, որ աղոթել` կնշանակի խոսել, նա իմանում էր, որ աղոթել` կնշանակի ոչ թե պարզապես լռել, այլ` լսել: Այդպես էլ կա` աղոթել` չի նշանակում ինքդ քեզ, խոսողին լսել, այլ նշանակում է գալ առ լռություն և, լռելով, սպասել այնքան ժամանակ, մինչև որ լսես Աստծուն:

Եվ այդու, Ավետարանական խոսքը նախևառաջ փնտրում է Արքայությունն Աստծո, դաստիարակելով մարդուն՝ ասես գոցում է նրա շուրթերը, պատասխանելով նրա ամենայն հարցերին առ այն, թե արդյոք դա այն է, ինչ նա պետք է անի, ոչ, դու պետք է նախևառաջ փնտրես Արքայությունն Աստծո: Եվ այդ պատճառով կարելի է շրջափոխել դա այսպես` դու պետք է սկսես աղոթքից, ինչպես մենք արդեն գիտենք, ոչ այն պատճառով, թե իբր աղոթքն ի սկզբանե լռություն է, այլ այն պատճառով, որ աղոթքը, դառնալով իսկական աղոթք, դառնում է լռություն: Փնտրեք նախևառաջ Արքայությունն Աստծո՝ նշանակում է` աղոթեք: Եթե դու հարցնում ես՝ թվարկելով բազմապիսի բաներ` արդյոք դա այն է, ինչ ես պետք է անեմ, և երբ ես դա անում եմ, արդյոք ես դրանով փնտրո՞ւմ եմ Արքայությունն Աստծո. դրա պատասխանը կլինի` ոչ, դու պետք է նախևառաջ փնտրես Արքայությունն Աստծո: Բայց աղոթելը, ավելի ճիշտ՝ իսկապես աղոթելը, կնշանակի գալ առ լռություն, դա էլ հենց Աստծո Արքայությունը փնտրելն է:

Ինչ հանդիսավորություն է իշխում Աստծո երկնքի ներքո` շուշանի և թռչնի մոտ: Եվ ինչո՞ւ: Հարցրեք բանաստեղծին, նա կպատասխանի` քանի որ այստեղ ամեն ինչ լռում է` այստեղ իշխում է մնջանքը: Եվ նա դրսից կարոտում է այդ հանդիսավոր մնջանքին, որ հեռու է մարդոց աշխարհի առօրյա հոգսերից, որում այնքան շատ են խոսում. հեռու ամենայն աշխարհիկ կյանքից, որում սոսկ ամենատրտմալի կերպով դրսևորվում է այն, որ մարդը տարբերվում է կենդանիներից խոսքով: «Թող որ,- կասի բանաստեղծը,- մարդը և տարբերվում է խոսքով, բայց ես գերադասում եմ մարդկանցից հեռու իշխող մնջանքը, ես գերադասում եմ այն, ոչ, այստեղ համեմատությունն իսկ տեղին չէ, այդ մնջանքն անսահմանորեն տարբերվում է մարդկանցից` իրենց խոսելու ունակությամբ հանդերձ»: Բնության լռության մեջ բանաստեղծը ենթադրում է լսել Աստվածության ձայնը, մշտաբորբոք մարդկային խոսքում նա ոչ միայն չի ենթադրում լսել Նրա ձայնը, այլ չի էլ տեսնում Աստվածության ևւ մարդու մերձավորությունը: Բանաստեղծն ասում է` «Խոսքը մարդու առավելությունն է կենդանու հանդեպ, դա այդպես է` եթե նա լռել գիտե»:

Սակայն լռելու կարողությունը դու կարող ես ուսանել այնտեղ՝ հյուրընկալվելով շուշանի և թռչնի մոտ, ուր իշխում է մնջանքը, և այդ մնջանքի մեջ ինչ-որ աստվածային բան կա: Այնտեղ մնջանք է տիրում, և ոչ միայն այնժամ, երբ ամեն ինչ հանգչում է գիշերվա մնջանքում, այլ նաև երբ օրնիբուն նվագում են բազմաբյուր լարերը և ամեն ինչ ասես դառնում է ձայների ծով, միևնույն է, այնտեղ իշխում է մնջանքը` ամեն ոք կատարում իր դերերգը այնքան հմտորեն, որ նրանցից ոչ ոք, և ոչ էլ ամենքը միասին դույզն-ինչ չեն խախտում այդ հանդիսավոր մնջանքը: Այնտեղ իշխում է մնջանքը: Անտառը մունջ է, և նույնիսկ երբ այն շրշում է տերևներով, նա, միևնույն է, մունջ է: Չէ՞ որ ծառերը, նույնիսկ հոծ խմբով կիտված, սիրում և մեկմեկու նեցուկ են կանգնում, ինչն այնքան հազվադեպ է պատահում մարդկանց մեջ, երբ նույնիսկ մարդիկ խոստանում են միմյանց` դա մեր մեջ կմնա: Ծովը մունջ է, նույնիսկ երբ այն մոլեգնում է, աղմկելով, միևնույն է, այն մունջ է: Առաջին պահին դու հնարավոր է սխալվես և լսես լոկ այդ աղմուկը: Եթե դու շտապում ես և թողնում գնում ես, դու ծովի հետ անարդար ես վարվում: Իսկ եթե դու չես շտապում և շարունակում ես լսել, ապա լսում ես, զարմանալի է` դու լսում ես մնջանքը, չէ՞ որ միապաղաղությունը միևնույն է մնջանք է: Երբ երեկոյան շուրջբոլորը սփռված է մնջանքը, և դու լսում ես՝ ինչպես է բառաչում կովը մարգագետնում կամ լսում ես հեռվում՝ գեղջկական տնից հասնող այնքան ընտանեկան շան հաչոցը, ապա չես ասի, որ այդ բառաչը կամ այդ հաչոցը խախտում են մնջանքը, ոչ, դրանք լսվում են մնջանքի հետ միասին և խորհրդավոր կերպով, լռին համաձայնությամբ, մնջանքի հետ ուժգնացնում են այն:

Դե, եկեք այժմ ավելի մոտիկից դիտարկենք թռչնին և շուշանին, որոնցից մենք պետք է սովորենք: Թռչունը լռում և սպասում է, նա գիտի, ավելի ճիշտ՝ հավատում է, հավատում է անկասկած և հաստատուն, որ ամեն բան իր ժամանակն ունի, այդ պատճառով թռչունը սպասում է, բայց նա գիտի, որ անկարելի է իմանալ ժամանակն ու օրը, երբ կլինի այն, ինչը կլինի, և այդ պատճառով նա լռում է: Դա, իհարկե, կպատահի բարեպատեհ ժամին,- ասում է թռչունը, սակայն ոչ, թռչունը դա չի ասում, նա լռում է, բայց նրա լռությունը խոսուն է, և նրա լռությունն ասում է, որ նա դրան հավատում է, և քանզի հավատում է, լռում և սպասում է: Սակայն գալիս է պահը, և լռող թռչունը հասկանում է, որ ահա հասել է պահը, և օգտվում է դրանից և երբեք հիասթափված չի լինում: Նույնպես և շուշանը` նա լռում և սպասում է: Նա անհամբերությամբ չի հարցնում` «Ե՞րբ կգա գարունը»,- քանզի գիտի, որ գարունը կգա բարեպատեհ ժամին, և գիտի, որ ամենից քիչ օգտակար կլիներ, եթե հենց իրեն թույլատրվեր որոշելու տարվա եղանակների գալու ժամկետը, նա չի ասում` «Դե, ե՞րբ վերջապես  անձրև կլինի», կամ «Ե՞րբ, վերջապես, արև կլինի», կամ «Դե, չափից դուրս անձրևային է այժմ», կամ «Ինչ-որ շատ շոգ է հիմա», նա չի հարցնում այն մասին, թե ինչպիսին կլինի ամառն այս տարի, որքան երկար կամ որքան կարճ, ոչ, նա լռում և սպասում է` նա այդքան պարզ է, նա երբեք չի խաբվում. չէ՞ որ խաբվել կարող է լոկ խելացի ըմբռնողությունը, բայց ոչ պարզությունը: Պարզությունը չի խաբում և չի խաբվում: Բայց գալիս է պահը, և երբ այն գալիս է, լռող շուշանը հասկանում է, որ ահա եկավ պահը, և օգտվում է դրանից: Օ՜ դուք, պարզության խորիմաստ ուսուցիչներ, արդյոք կարելի է խոսելով ընկնել «ակնթարթ»: Ոչ, ընկնել «ակնթարթ» կարելի է միայն լռության մեջ. չէ՞ որ քանի դեռ ասում ես թեկուզ և մեն մի բառ, արդեն բաց ես թողնում ակնթարթը, ակնթարթը կա միայն լռության մեջ: Եվ այդ պատճառով մարդուն այդչափ հազվադեպ է հաջողվում ճիշտ հասկանալ, որ վրա է հասել ակնթարթը, և ճիշտ օգտվել դրանից, որովհետև նա չի կարողանում լռել: Նա չի կարողանում լռել և սպասել, դրանով, թերևս, կարելի է բացատրել այն, որ նա չի նկատում ակնթարթը, երբ այն գալիս է նրա համար: Չէ՞ որ ակնթարթը, հիասքանչ հղի իր հարուստ իմաստով, նախօրոք չի հաղորդում իր մասին, չի ավետում իր գալստյան մասին, դե, նաև գալիս է այն չափազանց արագ, այնպես որ ոչ մի ակնթարթ ժամանակ չի մնում, որպեսզի կանխորոշես նրա գալուստը, այն չի գալիս աղմուկով կամ տագնապալից ճիչով: Ինքն իր հանդեպ ինչ-որ արտաքո բանով ինքն իրեն նշանակալիություն չի հաղորդում, ոչ, այն գալիս է լռիկ, թեթև խաղացքով, աշխարհի երեսի թեթևագույն քայլքով, չէ՞ որ այն թեթև խաղացքով գալիս է անսպասելի, ետքից անլսելի գաղտուկ մոտենալով, այդ պատճառով հարկ է լինել լիակատար լռության մեջ, որպեսզի նկատես «հենց այն»,- իսկ հաջորդ ակնթարթին այն արդեն գնացել է, և հենց այդ պատճառով հարկ է լինել լիակատար լռության մեջ, որպեսզի  քեզ հաջողվի նրանից օգտվել: Իսկ չէ՞ որ ամեն ինչ կախված է ակնթարթից: Եվ դժբախտությունը կյանքում, թերևս, մարդկանց գերակշռող մասի, այն է, որ նրանք երբեք չեն նկատում ակնթարթը, այնպես որ հավերժականն ու ժամանակավորը նրանց կյանքում միշտ բաժանված են,- և ինչո՞ւ,- որովհետև նրանք չեն կարողանում լռել:

Թռչունը լռում է և համբերում: Որքան էլ ծանր լինի նրա սրտի վիշտը, նա լռում է: Նույնիսկ տրտում թռչունը, որ ապրում է անապատում և մենավոր վայրերում, լռում է£ Նա երիցս հոգոց է հանում ու համրանում, հետո դարձյալ երիցս հո•ոց է հանում, բայց ըստ էության նա լռում է: Նա չէ՞ որ չի բացատրում, թե բանն ինչ է, չի տրտնջում, ոչ մեկին չի մեղադրում, նա հոգոց է հանում, որպեսզի նորից լռի: Եվ նա ասես պատռում է անապատի լռությունը, որպեսզի, հոգոց հանելով, կարողանա դարձյալ գալ առ լռություն: Թռչունն ազատված չէ տառապանքից, բայց լռությամբ թռչունն ազատում է իրեն այն բանից, որ տառապանքն ավելի ծանր է դարձնում` չհասկացող ցավակցություններից, այն բանից, որ տառապանքն ավելի երկարատև է դարձնում` իր մասին շատ խոսակցություններից, այն բանից, որ տառապանքը դարձնում է արդեն ոչ թե տառապանք, այլ անհամբերության և տրտմության մեղք: Մի կարծեք, թե երբ թռչունը տառապում է, նրա լռության մեջ թեկուզ իսկ մի կաթիլ կեղծիք կա, մի կարծեք, թե լռելով այլոց առաջ՝ նա հոգում չի լռում, այլ տրտնջում է իր բախտից, մեղադրում է Աստծուն կամ մարդկանց և թույլ է տալիս «սրտին մեղք գործել տրտմության մեջ»: Ոչ, թռչունը լռում է և համբերում: Ավաղ, մարդն այդպես չի վարվում: Սակայն այդ ինչի՞ց է մարդկային տառապանքը թռչնի տառապանքի հետ համեմատած այդքան սարսափելի թվում: Արդյոք այն բանից չէ՞, որ մարդը խոսել գիտի: Ոչ, չէ՞ որ խոսելու ունակությունը ամեն դեպքում առավելություն է, այլ այն բանից, որ մարդը լռել չգիտի: Եվ երբ անհամբեր և առավել ևս խանդավառ հուսահատ մարդը խոսում կամ գրում է՝ հենց դրանով արդեն չարաշահելով ձայնը կամ խոսքը` «Օ՜, եթե ես ունենայի բարձր ձայն, ինչպես փոթորկի ձայնը, որպեսզի արտահայտեի իմ տառապանքի ողջ ուժը»,- նա մոլորվում է՝ ենթադրելով, թե իբր դա նրան թեթևություն կպարգևեր: Չէ՞ որ եթե այդպես լիներ, նրա տառապանքը սոսկ կաճեր այնչափ, որչափ որ կբարձրանար իր ձայնը: Բայց եթե դու լռել իմանայիր` լռել, ինչպես լռում է թռչունը, քո տառապանքը կնվազեր:

Եվ ինչպես թռչունը, շուշանը լռում է: Նույնիսկ եթե այն, թոշնելով, կենում և տառապում է, այն լռում է, այդ անմեղ մանուկը ձևանալ չգիտի. այստեղ դա պետք չէ, և նրա համար երջանկություն է, որ չի կարողանում անել այդ. չէ՞ որ ձեւանալ կարողանալու արվեստի համար հիրավի ստիպված ես լինում շատ բանով վճարել. այն չի կարողանում ձևանալ, այնպես որ կեղծիք չկա այն բանում, որ այն դալկանում է, այդ դալկությունը մատնում է նրա իսկական տառապանքը, բայց տառապելով՝ այն լռում է: Նա կուզենար ձիգ կենալ, որպեսզի թաքցներ, որ ինքը տառապում է, բայց դրա համար նա ուժ չունի, իր վրա իշխելու ուժ չկա, նրա գլխիկը ուժասպառ կորանում է, և պատահական անցորդը, եթե, իհարկե, որևէ անցորդի կբավի այդ նկատելու կարեկցանքը, անցորդը հասկանում է, թե դա ինչ է նշանակում` դա ինքնին խոսուն է, բայց շուշանը լռում է: Սակայն ինչո՞ւ մարդկային տառապանքը շուշանի տառապանքի հետ համեմատած այդքան սարսափելի է թվում: Արդյոք ոչ այն պատճառո՞վ, որ շուշանը խոսել չգիտի: Եթե շուշանը խոսել կարողանար և եթե դրա հետ մեկտեղ այն, ավաղ, ինչպես մարդը, չուսաներ լռության արվեստը, մի՞թե նրա տառապանքն էլ սարսափելի չէր դառնա: Բայց շուշանը լռում է, քանի որ շուշանի համար տառապել նշանակում է տառապել, ոչ ավել, ոչ պակաս: Չէ՞ որ միայն այնժամ, երբ տառապելը ավելին կամ պակաս է, քան պարզապես տառապելը, տառապանքը, որքան դա հնարավոր է, դառնում է ամեն ինչից զատված և ոչնչի չխառնված, ընդ որում դառնալով այնքան ուժեղ, որքան որ հնարավոր է: Տառապանքն ավելի քիչ չի կարող դառնալ, չէ՞ որ այն, միևնույն է, կա և, ուրեմն, կա՝ ինչպիսին որ կա: Բայց փոխարենը տառապանքը կարող է դառնալ անվերջորեն ավելի ուժեղ, դադարելով ճշգրտորեն լինել ոչ առավել, ոչ պակաս, քան ինքը կա, այսինքն՝ երբ այն ճշգրիտ այնպիսին է, ինչպիսին այն կա, այն, եթե նույնիսկ դա մեծագույն տառապանքն է, ամենաքիչ հնարավորն է: Սակայն երբ  կորչում է որոշակիությունն այն բանի հանդեպ, թե ինչ մեծ է իրականում տառապանքը, տառապանքն ավելի ուժգին է դառնում, այդ անորոշությունն անվերջորեն ուժգնացնում է տառապանքը: Եվ այդ անորոշությունը կապված է հենց մարդու այդչափ երկիմաստ առավելության հետ` խոսելու ունակության: Իսկ որոշակիությունը տառապանքի առնչությամբ, այն բանի կապակցությամբ, որ այն ավելին կամ պակաս չէ, քան այն կա, ձեռք է բերվում դարձյալ միայն լռել կարողանալով, և այդ լռությունը դու կարող ես ուսանել շուշանից և թռչնից:

Այնտեղ՝ շուշանի և թռչնի մոտ, իշխում է մնջանքը: Բայց ի՞նչն է արտահայտում այդ մնջանքը: Այն արտահայտում է պատկառանքն Աստծո առաջ, այն գիտակցությամբ, որ միայն Նա է իշխում ամենայնում, և լոկ Նրան է իրավամբ պատկանում իմաստնությունն ու բանականությունը: Եվ հատկապես այն պատճառով, որ այդ ակնածանքի լռությունն  Աստծո առաջ, որքան հնարավոր է բնության մեջ, Աստծո երկրպագությունն է, այդ պատճառով այդ պատկառանքն այդքան հանդիսավոր է, մարդը բնության մեջ զգում է Աստծուն` այդուհանդերձ ինչ հրաշք է, երբ ամեն ինչ լռում է Նրա առջև պատկառալից ակնածանքով: Եթե նույնիսկ Նա Ինքն ընդ որում չի ասում արդեն այն, որ ամեն ինչ լռում է Իր առջև պատկառալից ակնածանքով, ներգործում է քեզ վրա անպես, ինչպես եթե Նա խոսեր:

Այնտեղ իշխող այդ մնջանքը՝ շուշանի և թռչնի մոտ, կարող է առանց բանաստեղծի որևէ օգնության  օգնել քեզ ուսանելու այն, ինչը քեզ ուսանել կարող է միայն Ավետարանը` սովորել հասկանալ, որ դա լուրջ է և պետք է լուրջ ընկալել այն, որ շուշանն ու թռչունը պետք է լինեն մեր ուսուցիչները, որ դու պետք է  նրանցից օրինակ վերցնես, սովորես նրանցից միանգամայն լրջորեն, որ դու պետք է մունջ դառնաս, ինչպես շուշանն ու թռչունը:

Չէ՞ որ այն, ինչ դու զգում ես այնտեղ՝ շուշանի և թռչնի մոտ, եթե դու դա ճիշտ ես հասկանում, ոչ այնպես, ինչպես անրջող բանաստեղծը կամ ինչպես բանաստեղծը, որ բնությանն ինքն իր մասին անրջելու հնարավորություն է ընձեռում,- լուրջ է` դու զգում ես, որ դու Աստծո առաջ ես,- ինչի մասին մարդկանց հետ զրույցներում և շփումներում շատ հաճախ մոռանում են: Չէ՞ որ երբ մենք պարզապես միմյանց հետ շատախոսում ենք, առավել ևս երբ մենք տասն ենք կամ ավելին, այնքան հեշտ է մոռանալը, որ ես ու դու, մենք երկուսով կամ մենք տասով Աստծո առաջ ենք: Բայց շուշանը՝ մեր ուսուցիչը, մեզանից խորամիտ է: Նա ամենևին չի փորձում խոսել քեզ հետ, նա լռում է, և այդ լռությամբ կամենում է քեզ հասկացնել տալ, որ դու Աստծո առաջ ես, որպեսզի դու հիշես, որ դու Աստծո առաջ ես և որ դու նույնպես պետք է լրջորեն և իսկապես կենաս Աստծո առաջ մնջանքում:

Եվ դու պետք է դառնաս մունջ Աստծո առաջ, ինչպես շուշանն ու թռչունը: Դու չպետք է ասես` «Թռչնին և շուշանին հեշտ է լռելը, չէ՞ որ նրանք խոսել չգիտեն». դու չպետք է այդպես ասես, դու ընդհանրապես չպետք է ոչինչ ասես, դու ոչ մի կերպ չպետք է ջանաս քեզ համար անհնար դարձնելն ուսանել լռել այն բանով, որ անհեթեթ ու անիմաստ կլինես, այն բանի փոխարեն, որ լրջորեն լսես` լռությունը խառնես զրույցին գուցե թե, այն դարձնելով խոսակցության առարկա, այնպես որ այդ դեպքում լռությունից ոչինչ  չի մնում, բայց դրա փոխարեն  ծնվում է զրույցն այն մասին, թե ինչ կնշանակի լռել: Աստծո առաջ դու չպետք է քեզ ավելի կարևորություն տաս, քան շուշանին և թռչնին,- դա հետևում է արդեն այն բանից, որ դու Աստծո առաջ ես, և դու լրջորեն և իսկապես կանգնում ես Նրա առաջ: Եվ ինչ էլ որ դու կամենաս անել աշխարհում, ավելի զարմանալի սխրանք չկա, քան այդ` դու պետք է ընդունես շուշանին և թռչնին քո ուսուցիչներ և Աստծո առաջ ինքդ քեզ ավելի կարևորություն չտաս, քան շուշանին և թռչնին: Եվ եթե անգամ ողջ աշխարհը փոքր է այն բանի համար, որպեսզի ամփոփի քո ծրագրերը, դրանք  ծավալելու համար դու պետք է, ինչպես ուսուցիչներից, սովորես  շուշանից և թռչնից փռել քո բոլոր ծրագրերը Աստծո առաջ առ այն, որ կետից պակաս տեղ է գրավում, որ ավելի քիչ աղմուկ է հանում, քան ամենաչնչին բանը լռության մեջ: Եվ այն, ինչը քեզ ծիծաղելի էր թվում, իրականում այնքան տանջալի է, որքան ոչ մի այլ բան` դու պետք է շուշանին և թռչնին ընդունես որպես քո ուսուցիչներ և քեզ ավելի շատ կարևորություն չտաս, քան տալիս են իրենց շուշանն ու թռչունը իրենց փոքրիկ հոգսերում:

Այդպես է բանը, երբ Ավետարանական խոսքն այն մասին, որ շուշանն ու թռչունը պետք է դառնան մեր ուսուցիչները, լրջորեն լսվում է: Բանն այլ կերպ է բանաստեղծի հետ, այսինքն՝ այն մարդու, ով հենց այն պատճառով, որ նրան չի բավում լրջությունը, մնջանքում, որ իշխում է շուշանի և թռչնի մոտ, ինքը չի դառնում միանգամայն մունջ, այլ դառնում է բանաստեղծ: Թերևս, հենց բանաստեղծական խոսքը առավելագույնս տարբերվում է սովորական մարդկային խոսքից, այդ խոսքն այնքան հանդիսավոր է, որ սովորական մարդկային խոսքի հետ համեմատած այն համարյա թե մնջանք է, բայց այն ամեն դեպքում մնջանք չէ: Դե իսկ մնջանքն էլ բանաստեղծը փնտրում է ոչ այն բանի համար, որպեսզի ինքը գա առ լռություն, այլ ընդհակառակը` որպեսզի խոսի այնպես, ինչպես խոսում են բանաստեղծները: Այնտեղ՝ մնջանքում, բանաստեղծը մտածում է սխրանքի մասին, որը, սակայն, նա չի գործում. չէ՞ որ բանաստեղծը հերոս չի, և նա պերճախոս է դառնում՝ գուցե թե հենց այդ պատճառով էլ նա պերճախոս է դառնում, որ նա սիրում է սխրանքը  դժբախտ սիրով, այնինչ հերոսն այն սիրում է երջանիկ, ասինքն՝ նրան պերճախոս է դարձնում կարիքը, նույնպես և նրան ըստ էության բանաստեղծ է դարձնում պակասությունը` նա պերճախոս է դառնում, և նրա այդ պերճախոսությունը պոեզիա է: Այնտեղ՝ մնջանքում, նա մեծ ծրագրեր է կազմում՝ ինչպես վերափոխել և երջանկացնել ողջ աշխարհը, ծրագրեր, որոնք երբեք իրականություն չեն դառնա, փոխարենը դրանք կդառնան բանաստեղծություն: Այնտեղ՝ մնջանքում, նա փայփայում է իր ցավը, թույլատրելով ամենայն ինչին` այո, նույնիսկ ուսուցիչները, շուշանն ու թռչունը, կարող են, նրան սովորեցնելու փոխարեն, նրան այդ բանում ծառայել, թույլատրելով ամեն ինչին արձագանքել իր ցավին, և հենց ցավի այդ արձագանքն էլ պոեզիան է, չէ՞ որ պարզապես ճիչը պոեզիա չի, բայց  ճիչի անվերջանալի արձագանքն ինքնին արդեն պոեզիա է:

Այնպես որ մնջանքում, որ իշխում է շուշանի և թռչնի մոտ, չի գալիս առ լռություն, և ինչո՞ւ` հենց այն պատճառով, որ նա շրջում է ճիշտ վերաբերմունքը՝ իրեն դարձնելով առավել նշանակալից շուշանի և թռչնի հետ հանեմատած, և նույնիսկ, երազելով իր մասին, իր արժանիքն է համարում այն, որ ինքը, ինչպես դա սովորաբար կոչում են, շուշանին և թռչնին բառ ու բան է տալիս, փոխանակ այն բանի, որ ինքը շուշանից և թռչնից լռություն ուսանի:

Օ՜, եթե Ավետարանին հաջողվեր շուշանի և թռչնի օգնությամբ ուսուցանել քեզ, իմ ունկնդիր, լրջությունը, իսկ ինձ` ինչպես քեզ բացարձակ մունջ դարձնել Աստծո առաջ: Որպեսզի դու մնջանքում կարողանաս մոռանալ ինքդ քեզ, մոռանալ, թե ինչպես են քեզ կոչում, մոռանալ  անունդ` հայտնի անունը, խղճուկ անունը, չնչին անունը, հանուն այն բանի, որ մնջանքում աղոթես Աստծուն: Թող փառաբանվի անունը Քո: Որպեսզի դու մնջանքում կարողանաս մոռանալ քո ծրագրերը` վիթխարի, ամենապարփակ ծրագրերը կամ համեստ, քո կյանքին և քո ապագային վերաբերող, ծրագրերը, որպեսզի մնջանքում աղոթես Աստծուն` Եվ թող գա Արքայությունը Քո: Որպեսզի դու մնջանքում մոռանաս քո կամելիքները, քո ինքնակամությունը, որպեսզի մնջանքում աղոթես Աստծուն` Եղիցի կամք Քո: Այո, եթե դու կարողանայիր ուսանել և թռչնից` լինել բացարձակ մունջ Աստծո առաջ, ապա ինչո՞ւմ արդյոք քեզ չէր կարող օգնել Ավետարանը: Չէ՞ որ այդժամ քեզ համար ոչ մի անհնարին բան չէր լինի: Եթե Ավետարանը շուշանի և թռչնի օգնությամբ ուսուցաներ քեզ մնջանքը, ապա այլևս  ի՞նչ է մնում՝ ինչում այն չէր կարողանա քեզ օգնել: Չէ՞ որ ինչպես ասված է՝ իմաստնության սկիզբը Աստծո ահն է, ինչպես և Աստծո ահի սկիզբը` մնջանքը: Գնա մրջյունի մոտ և իմաստուն եղիր, ասում է Սողոմոնը, գնա թռչնի մոտ և ուսանիր լռել, ասում է Ավետարանը:

Փնտրեք նախևառաջ Արքայությունն Աստծու և ճշմարտությունը Նրա: Սակայն երբ նախևառաջ փնտրում են Արքայությունն Աստծո և ճշմարտությունը Նրա, դա արտահայտվում է հենց լռության մեջ` լռության, որը նման է շուշանի և թռչնի լռությանը: Շուշանն ու թռչունը փնտրում են Արքայությունն Աստծո և չեն փնտրում ամենևին այլ բան, մնացյալ ամեն ինչն ինքնիրեն կլինի: Բայց մի՞թե նրանք փնտրում են նախևառաջ Արքայությունն Աստծո, եթե նրանք այլ ոչինչ չեն փնտրում: Այդժամ ինչո՞ւ է Ավետարանն ասում` փնտրեք նախևառաջ Արքայությունն Աստծո, կարծես թե կա՞ ինչ-որ այլ բան, որ հարկ է փնտրել հետո: Եվ Ավետարանը միաժամանակ պարզ հասկացնել է տալիս, որ Աստծո Արքայությունը միակ բանն է, որ հարկ է փնտրել: Հավանաբար, այդպես է ասվում այն պատճառով, որ Արքայությունն Աստծո, անկասկած, կարելի է փնտրել միայն այն ժամանակ, երբ այն փնտրում ես ամենից առաջ, նա, ով չի փնտրում նախևառաջ Արքայությունն Աստծո, բնավ այն չի փնտրում: Դրանից զատ, այդպես է ասվում այն պատճառով, որ փնտրելու ունակությունն ինքնին իր մեջ այլ բան փնտրելու ունակություն է պարունակում, և այդ պատճառով Ավետարանը, քանզի այն գտնվում է մարդուց դուրս, և այդ պատճառով կարող է փնտրել և այլ բան, ասում է` նախևառաջ դու պետք է փնտրես Արքայությունն Աստծո: Եվ, վերջապես, այդպես է ասվում այն պատճառով, որ Ավետարանը խոնարհաբար և սիրով իջանում է առ մարդը, քիչ-քիչ գոցելով նրա առաջ, որպեսզի նրան դեպ բարօրությունը ձգի: Չէ՞ որ եթե Ավետարանը ուղղակի ասեր` դու պետք է փնտրես միմիայն Արքայությունն Աստծո և ոչինչ դրանից բացի, մարդուն, թերևս, թվար, որ այն չափազանց շատ է պահանջում, և նա,  կիսով չափ անհամբերության մեջ, կիսով չափ` վախի և վեհերոտության, կընկրկեր: Բայց ահա Ավետարանը որոշ չափով հարմարվում է մարդուն: Մարդն իր առջև բազում բաներ է տեսնում, որոնք նա կամենում է ձեռք բերել, և ահա նրան է դիմում  Ավետարանն ու ասում՝ «Նախևառաջ փնտրիր Արքայությունն Աստծո»: Եվ մարդը մտածում է՝ դե, այո, եթե ինձ թույլատրված է հետո փնտրել և մնացյալ ամեն ինչը, ապա ինչու սկզբում չփնտրել Արքայությունն Աստծո: Եթե նա իսկապես սկսի փնտրել Արքայությունն Աստծո, Ավետարանն հիանալիորեն գիտի, թե դրան ինչ կհետևի, և հատկապես նա այնչափ կբավարարվի և կհագենա այդ որոնումից, որ իսպառ կմոռանա ինչ-որ այլ բան փնտրելը, նրա մեջ ինչ-որ այլ բան փնտրելու նույնիսկ դույզն-ինչ ցանկություն չի մնա, այնպես որ նա հիրավի կսկսի փնտրել միմիայն Արքայությունն Աստծո և ոչինչ դրանից բացի: Այդպես է վարվում Ավետարանը` նույնպես, ինչպես մեծահասակն է խոսում երեխայի հետ: Պատկերացրու մի երեխայի, ով շատ քաղցած է, երբ մայրը նրա համար սեղան է գցում, և երեխան կարող է հետևել դրան, արդյոք նա հաճախ չի սկսում անհամբերությունից թնգթնգալ և ասել` «Մի՞թե ես դրանից կկշտանամ, չէ՞ որ ես այնքան սոված եմ», երեխան կարող է այնքան անհամբեր լինել, որ գուցե ուտելուց բնավ հրաժարվի` «Մի՞թե սրանով հնարավոր է կշտանալ»: Սակայն մայրը լավ գիտի, որ դա այդպես չէ, և ասելով` «Հա, հա, փոքրիկս, արի սկզբից սա կեր, չէ՞ որ մենք հետո միշտ էլ կարող ենք մի քիչ էլ ավելացնել»: Երեխան սկսում է ուտել, և ի՞նչ է կատարվում: Երեխան կուշտ է, այնինչ նա միայն կեսն է կերել: Եթե մայրը միանգամից սաստեր նրան ու ասեր` «Իրականում սա ավելի քան բավարար է»,- նա դրանում չէր սխալվի, բայց այդպիսի արարքը չէր լինի իմաստության օրինակ, հենց այն դաստիարակչական իմաստության օրինակի պես, որը նա այժմ ցուցադրեց: Այդպես է վարվում և Ավետարանը: Ավետարանի համար գլխավորն այն չէ, որ ինչ-որ մեկին սաստի և դիտողություններ անի, Ավետարանի համար ամենից կարևորն այնպես անելն է, որ մարդը հետևի իրեն: Այդ պատճառով էլ այն ասում է` «Նախևառաջ փնտրեք»: Դրանով նա գոցում է շուրթերը բոլոր մարդկային առարկությունների, մարդուն բերում է առ լռություն և այնպես է անում, որպեսզի նա նախևառաջ իրոք սկսի այդ որոնումը, և այդ որոնումն այնքան է լիացնում մարդուն, որ նա արդեն իրոք սկսում է փնտրել միմիայն Արքայությունն Աստծո և ոչինչ դրանից բացի:

Փնտրեք նախևառաջ Արքայությունն Աստծո նշանակում է` դարձեք այնպիսին, ինչպիսին շուշանն ու թռչունն են, և դա նշանակում է` կեցեք Աստծո առաջ միանգամայն մունջ,- և այդժամ մնացյալը կտրվի:

 

Ռուսերենից թարգմանեց    Վարդան Ֆերեշեթյանը

 

Երկրորդ մասը՝ այստեղ

Երրորդ մասը՝ այստեղ

 

Անդին 4, 2013

Share

Կարծիքներ

կարծիք