Մինչև վերջ Վիլյամ Սարոյանի հետ

ԼուսանկարԲանաստեղծ Կարիկ Պասմաճյանը 1975 թվականին Փարիզում հարցազրույց է անցկացրել Վիլյամ Սարոյանի հետ: Առեղծվածորեն անհետացած Կարիկ Պասմաճյանը նուրբ բանաստեղծ էր, գեղանկարչության գիտակ, կոլեկցիոներ, զբաղվում էր նաև կտավների առք ու վաճառքով:

Վիլյամ Սարոյանը մեծ գրող էր ու երևելի անձնավորություն: Հարցազրույցը տևել է երեքուկես ժամ, արծարծվել են բազմաթիվ հարցեր, որոնց Սարոյանը պատասխանել է իրեն բնորոշ հմայքով և ուղղամտությամբ:

Հարցազրույցի լեզուն անգլերենն է, կան տեղեր, ուր Սարոյանը հայերեն է խոսել (բնագրում տրվում են գլխատառերով):

Հարցազրույցը ժամանակին տպագրվել է հայկական մամուլում, սակայն նույնքան արժեքավեր է նաև հիմա, ուստի Անդինը հարկ է համարում այն կրկին ներկայացնել ընթերցողի ուշադրությանը:

 

Կարիկ Պասմաճյան.- 1934-ին «Սթորի» ամսագրի փետրվարի համարում լույս տեսավ Ձեր առաջին պատմվածքը՝ «Խիզախ պատանին թռչող տրապեզի վրա»: Նույն տարվա հոկտեմբերին «Ռանդոմ Հաուս» հրատարակչությունը լույս ընծայեց Ձեր առաջին գիրքը՝ «Խիզախ պատանին թռչող տրապեզի վրա և այլ պատմվածքներ»: Ութ ամսում Դուք դարձաք այդ տարվա ամենից շատ ընթերցված, ամենից շատ աղմուկ հանած գրողը: 26 տարեկան էիք: 41 տարի ետ գնալով՝ ինչպե՞ս կարող եք բացատրել Ձեր հանկարծակի և հանդիսավոր մուտքը ամերիկյան գրականության մեջ: Որտե՞ղ է Ձեր հաջողության գաղտնիքը:

Վիլյամ Սարոյան.- Ստիպված եմ պատասխանելու, որ այսպիսի հարցերում անպատմելի և անբացատրելի մի տարր գոյություն ունի: Սխալված կլինեմ, եթե չնդունեմ անպատմելին: Ամեն բանից առաջ ես ուզում էի իմ գրածները հրատարակված տեսնել, որպեսզի կարողանայի սկիզբ ունենալ և ապրուստս շահել: Ուրեմն, ես ակնկալում էի ընդունելության այն տեսակը, որ ինձ թույլ կտար շարունակել գրականությունս, միաժամանակ կարիք չունենալ ուրիշի նյութական օժանդակության:

 

Կ.Պ.- Լավագույն ընդունելությո՞ւնն էր դա արդյոք. նմա՞ն էր Ձեր ակնկալությանը:

Վ.Ս.- Պետք է խոստովանեմ, որ հենց սկզբից ես ունեցա թերևս այն լավագույն ընդունելությունը, որ որևէ գրող ունեցել է առաջին գրքի համար: Հետագայում «Իմ սիրտը լեռներում է» և «Քո կյանքի ժամանակը» թատերգություններով ես մի ուրիշ տեսակի ընդունելություն գտա ընթերցողի և քննադատների կողմից, որ միաժամանակ զարմանքի և երախտագիտության արտահայտություն էր: Իմ առաջին գիրքը ինձ դարձրեց հռչակավոր և հարուստ:

 

Կ.Պ.- Արագ չէ՞ր խանգարելու չափ…

Վ.Ս.- Ոչ ինձ համար:

 

Կ.Պ.- Կարողացա՞ք դիմադրել:

Վ.Ս.- Դիմադրելու կարիք չունեի. Ինձ խենթի տեղ էի դրել: Երիտասարդ էի, և հռչակն ու հարստությունը հաճելի էին ինձ համար: Ես չեմ հրաժարվել ինքս ինձ խենթի տեղ դնելուց: Իմ գրականությունն էլ այնպիսին էր, որ մարդիկ կարող էին ասել. «Դու քեզ միայն խենթի տեղ ես դրել»: Ես համաձայնեցի լինել մի յուրահատուկ կերպար գրական աշխարհում՝ բարձր ու բացահայտ խոսող, խանդավառ և եռանդուն, ինքնավստահ, ամբարտավան:

 

Կ.Պ.- Անմեղ, միամիտ:

Վ.Ս.- Շատ անմեղ և շատ միամիտ, միաժամանակ արթուն և խելացի և այնպիսի ինքնահավանությամբ, որ, կարծում եմ, ամեն գրող պիտի որ ունենա: Ես չէի հավատում, թե որևէ մեկը Ամերիկայում կարող էր ինձնից լավ գրել կամ պոտենցիայով ինձնից լավ գրող էր: Ես պատճառ չունեմ դա հիմա սրբագրելու: Բայց մենք հեռանում ենք խնդրո առարկա գրականությունից: Այսպես լինելու հիմնական պատճառը իմ գրականությո՛ւնն էր. դա նոր գրականություն էր, դինամիկ գրականություն էր, կենսունակ գրականություն էր:

 

Կ.Պ.- Հորես Գրեգորին ձեր ֆենոմենալ հաջողությունը կապում է Դեպրեսիայի շրջանի հոգեբանական պահանջներին և ավելացնում. «Մի ժամանակ, երբ մարդիկ իրենք իրենց հետ չէին համարձակվում բարձրաձայն խոսել, լավ էր իրենց փոխարեն մեկ ուրիշը ունենալ, Թոմաս Վուլֆի և Վիլյամ Սարոյանի պես, իրենց փքված և կորովի անհատականությունը պարտադրող»:

Վ.Ս.- Ո՞ւմ մասին է խոսում:

Կ.Պ.- Վուլֆի և Սարոյանի:

Վ.Ս.- Հորես Գրեգորին երբեք չի խոսել իմ մասին. ո՞ւմ մասին է խոսում:

Կ.Պ.- Ձեր:

Վ.Ս.- Չեմ կարդացել: Որտե՞ղ է տպագրվել:

Կ.Պ.- «Նյու Յորք Հերալդ Թրիբյունում», 23 փետրվար, 1936, էջ 7:

Վ.Ս.- Շատ բարի: Մենք կարող ենք շատ բան ասել շատ բաների մասին: Ճշմարտության տարր չի կարող չլինել ամեն բանի մեջ, ինչ մենք ուզում ենք ասել: Ես հանդիպել եմ սքանչելի գրողների և չեմ հասկանում, թե ինչու նրանք չունեն այն ընդունելությունը, որին, կարծում եմ, որ արժանի են: Ուրեմն, առանց մեզ միստիկականության մեջ նետելու, մեր դեմ է գալիս տարողության, հզորության հետ կապ ունեցող մի երևույթ: Ես միշտ եղել եմ ավելին, քան ընդհանուր մարդը: Ես միշտ եղել եմ մի քիչ ավելին, քան մեկ հոգի: [Դադար]: Ես ջանում եմ հնարավորին չափ հարգանքով մոտենալ Ձեր հարցերին:

 

Կ.Պ.- Անցնե՞նք ուրիշ հարցի:

Վ.Ս.- Ո՛չ: Կանցնենք մեկ ուրիշ հարցի, բայց գոնե խոսակցության մեջ չկարծենք, թե հասել ենք փակուղու և վերադառնանք: Դա արդեն անում ենք գրականության մեջ: Պետք է դուրս գալ դրանից: Ես ուզում եմ պատասխանել, և ժամանակ է պետք, որովհետև սա նոր է իմ մտքում… [Դադար]: Պատասխանը հետևյալն է. ես մեկն եմ, որ՝ է: Հնարավոր չէ ինձ կասեցնել, և հենց սկզբից դա երևում էր: Ես պետք է միշտ գրող լինեմ: Ես պետք է միշտ Սարոյան լինեմ և ուրիշ ոչինչ: Անվճռական ոչ մի բան չկա իմ գոյության մեջ: Իմ ողջ էությունը վճռական է, և՛ բարձր է, և՛ ուժգին է, և՛ ավելի տարածություն ունի, քան կյանքը: Արվե՛ստն է իմ էությունը: Այս բառերից ոչ մեկը ավետարան չէ, բայց նաև ոչ մի հարց ավետարան չէ: Միայն հարցը կամ միայն պատասխանը չեն կարող լինել մեր միակ փրկությունը, հետևաբար մենք հարցնում ենք և պատասխանում: Ես գրող եմ, և իմ առաջին գիրքը դա է հայտարարում և հաստատում, և դուք բոլորդ ստիպված եք ինձ լսելու: Հիմա, եթե հարցնե՞ք՝ «Ենթադրենք, թե չկարողացաք տալ Ձեր երկրորդ և ապա քառասունչորսերորդ գիրքը»: Հենց այդտե՛ղ է հիմնական կետը. ես տվել եմ:

 

Կ.Պ.- Կարո՞ղ եմ մի ուրիշ բան ենթադրել: Ենթադրենք, թե «Սթորին», ապա «Ռանդոմ Հաուս» հրատարակչությունը մերժում են հրատարակել «Խիզախ պատանին…», և Դուք երկար ժամանակ մնում եք չհրատարակված, լքված մի գրող:

Վ.Ս.- Ավելի ուժեղ կլինեի, քան երբևէ:

 

Կ.Պ.- Ուրեմն, հաջողությունը խանգարե՞լ է Ձեզ:

Վ.Ս.- Ո՛չ, ինձ չի խանգարել, բայց ունեցել է այն ազդեցությունը, որ վերաբերում է մեզ բոլորիս. որքանո՞վ ենք ուզում մենք ենթարկվել քաղաքավարությանը, շնորհակալություններին, միօրինակ գովեստին կամ արհամարհանքին, սիրո և բարկության խառնուրդին: Ես թերևս ամենաջղային գրողն եմ, որին հանդիպել եմ:

 

Կ.Պ.- Բայց Ձեր գրականությունը լեցուն է սիրով:

Վ.Ս.- Աաաաաաաաա՜հ, մի՛ խաբվեք: Այնքան էլ սիրով լեցուն չէ, որքան մարդիկ պատկերացնում են: Մի մոռացեք, որ իմ գրականության մեծ մասը դեռ անտիպ է, որ ես խմբագիրների, հրատարակիչների տրամադրության տակ եմ: Գաղափար ունե՞ք իմ այն պատմվածքների մասին, որ խմբագիրներն ստացել են և ետ են ուղարկել: Չունեք: Ե՛ս ունեմ: Եվ նրանք շատ գրություններ են մերժել: Լավ գրականություն չլինելո՞ւ համար. երբե՛ք: Նրանք պարզապես չեն ուզում և մերժում են: Այնպես որ, դժվար է դատել: Ինձ ծանոթ է ամբողջ տեսությունը Սարոյանի՝ տաքսիրտ հայի, որ ամբողջ աշխարհն է գրկում, համբուրում և այլն: Ես ավելի ճշմարիտ զայրույթ և բողոք ունեմ մարդու և իր խոցելիության, ապականելիության, կաշառելիության դեմ, քան որևէ այլ գրող: Հիմա, գուցե, հարցնեք՝ «Ուրեմն, ինչպե՞ս կարող եք այսքան սեր ունենալ»: Այդ սերը կարգապահության արդյունք է: Ոչ մեկը չպետք է մի պահ կասկածի, որ ես իր հետ չեմ: Այսօր ո՛չ եկեղեցում, ո՛չ էլ գրողների ճաշկերույթին չկար մեկը, որի հետ համաձայն լինեի, բայց միաժամանակ ես չեմ կարող տարօրինակ լինել և դուրս գալ մարդկությունից: Նրանք բոլորը իմ ընտանիքի անդամներն են, այդ խենթերը, և ես սիրում եմ նրանց: Ես սիրում եմ այն խենթ բիթլիսցուն, հիշո՞ւմ եք՝ ի՜նչ հիանալի մարդ էր. 87 տարեկան, և աչքերից արցունքները հոսում էին:

 

Կ.Պ.- Եվ որպեսզի ոչ մեկը չկասկածի, որ իր հետ չեք… դերասանությա՞ն եք դիմում:

Վ.Ս.- Իմ ամբողջ կյանքում ես ինքս ինձ եմ խաղում ամեն տեղ: Ուրիշ ելք չունենք: Մենք մեր միջից ընտրում ենք նրան, որը պետք է լինենք, նայած պարագաներին: Ստեղծագործական առաջին գրգիռը դերասանական անվերջանալի բազմազանությունն է մարդ արարածի մեջ: Ես հավատում եմ, որ բոլոր գրողները դերասաններ են: Ոչ խակ և արտաքին իմաստով: Այո՛, ես խաղում եմ:

Կ.Պ.- Եվ հաճախակի՞ եք դեմք փոխում:

Վ.Ս.- Նայած պահին: Հանդիպում եմ Ձեր տղուն՝ ես մի ուրիշ դերասան եմ: Ես չեմ կարող նույնը լինել նրա հետ, ինչպես որ եմ Ձեզ հետ: Նախ և առաջ՝ ես պետք է ինձ ասեմ՝ սպասիր, սա մի փոքր երեխա է, հիշիր, որ նա կարող է վախով լեցուն լինել, դու շատ տարօրինակ տեսք ունես, քո հոտը տարբեր է, աչքերդ վայրի են, զգույշ, այնպես արա, որ երեխան քեզ ընդունի առանց վախի: Եվ նա չվախեցավ ինձնից: Նրա դուրը եկավ, երբ ձեռքը սեղմեցի: Նա ժպտաց: Մենք դառնում ենք թռչուն կամ շենք, եթե հարկավոր է՝ մենք դառնում ենք փողոց: Չե՞ք տեսնում, որ մենք հեղուկ ենք: Մի ինքնություն չի կարող կայուն լինել: Կա՞ արդյոք մի բան, որ հոսքի մեջ անգամ շարունակում է իր իրականությունը, կայունությունը: Պիտի ասեմ, որ դա այն է, ինչ մենք ունեցանք այսօր հայ գրողների ճաշկերույթին, և դա կոչվում է արենակցություն, այսինքն կապ ընտանիքի հետ:

 

Կ.Պ.- Խոսենք Ձեր ընտանիքի մասին: Ձեր «Ներշնչում և արտաշնչում» հատորը ուներ հետևյալ ձոնը. «Անգլերեն լեզվին, ամերիկյան հողին և հայկական ոգուն»: Որքանո՞վ է Ձեր հայկականությունը օգնել ձևավորելու Ձեր ինքնությունն ու գրականությունը:

Վ.Ս.- Ես չեմ կարող իմ ինքնության մասին մտածել հայությունից դուրս: Սա ինձ համար այնքան հիմնական է, որքան առաջին կայծը կյանքի: Ես ամեն բան պարտական եմ այն անպատմելիին, որ մեր յուրաքանչյուրի ներսում է, և որը գալիս է յուրաքանչյուրի կենտրոնից, և՛ ընտանիքի մի մասից, և՛ հողի մի մասից, և՛ մշակույթի մի մասից: Ես վատ ուսանող եմ: Ես մշակույթները չեմ իմանում պատմականորեն կամ ըստ գիտության, ես դրանք ապրելով եմ միայն ճանաչում: Ուրեմն, պատասխանս Ձեր հարցին պիտի լինի. իմ պարտքս Հայաստանի և հետևաբար բոլոր հայերի հանդեպ անհաշվելի, անչափելի է, վիթխարի է դա, այո, վիթխարի:

 

Կ.Պ.- Արմատների և պատկանելիության մասին:

Վ.Ս.- Հիմնական է, փախուստ չկա:

 

Կ.Պ.- Կարո՞ղ ենք ասել, թե Ձեր գրական արտադրության լավագույն տարրը Ձեր հայկականությունն է:

Վ.Ս.- Այո:

Կ.Պ.- «Կոտրած անիվը», «Հայաստանի Անդրանիկը»,  «Հայը և հայը»…

Վ.Ս.- Ոչ վիճակագրական իմաստով, այլ այն իմաստով, թե ինչ ձևով եմ օգտագործել իմ ինքնությունը: Ի՞նչ օգուտ ունեմ իմ լինելության արկածից: Դա է կարևորը:

 

Կ.Պ.- Եղե՜լ եք ամերիկացի:

Վ.Ս.- Միշտ:

 

Կ.Պ.- Դուք միշտ հայ եք եղել և միշտ եղել եք ամերիկացի. եկեք այս երկվության մասին խոսենք:

Վ.Ս.- Անպայման: Մենք արտադրությունն ենք բոլորի կողմից ընդունված երկու բաների՝ ժառանգականի և միջավայրի: Ես հայ եմ արյունով: Ես ամերիկացի եմ միջավայրով: Հայ եմ, բայց Կալիֆոռնիան իմ տունն է: Մեկը հարցնում էր՝ «Ի՞նչ է Կալիֆոռնիան Ձեզ համար»: «Իմ ծննդավայրն է,- ասացի,- ես խորապես կապվել եմ դրան»: Ասում է՝ «Հայաստանի՞ չափ»: «Այո, Հայաստանի և Բիթլիսի չափ»: Այլաբանական կամ զգացական տեսակետով, անշուշտ, Բիթլիսը վսեմ է, գերագույնն է: Բայց  դա մեկ ուրիշ եզր է փորձառության, որ դեպի երազ կառաջնորդի: Բիթլիսը մի տեսակ հուշարձան է դարձել մեր կորուստի համար, և ես վերադառնալու մի հիվանդագին զգացում ունեմ: «Թրեյսիի վագրը» գրքումս կորուստը վերագտնելու թեման խելացնոր է, հալածախտային: Այն շուն-շանորդին լաց է լինում անցյալը ետ բերելու համար, և դա խելագարություն է: Գալով Բիթլիսին, ես այնտեղ էի տասը տարի առաջ, չէի ուզում դուրս գալ:

 

Կ.Պ.- Քննադատությունը որքանո՞վ է ազդել Ձեր գրելակերպի վրա:

Վ.Ս.- Պետք է մի սարսափելի խոստովանություն անեմ. ես ինձ համար երբեք օգտակար որևէ բան չեմ սովորել որևէ թեր կամ դեմ գրությունից: Ոչ մի գրախոսական ինձ ոչ մի ձևով օգտակար չի եղել: Երբ երիտասարդ էի, ես պատասխանում էի բոլոր քննադատներիս և դիտմամբ քննադատում էի նրանց: Հաճելի էր: Վերջերս նորից պատասխանեցի մի քննադատի՝ ցույց տալով մի քանի կետ, որ չէր ըմբռնել: Գրեցի. «Կարծում եք, որ ես ի՞մ մասին եմ գրում. ես գրում եմ ձեր բոլորի մասին: Իմ ընթերցողների մեծ մասը կարդում են ինձ, երբ ուզում են հավատալ իրենց ներքին ճշմարտությանը»:

 

Կ.Պ.- Գիրք կարդո՞ւմ եք:

Վ.Ս.- Աշխարհում կարդալը ուրիշ ո՛չ մի բանի հետ չեմ փոխի: Ես սիրում եմ առանձնությունը, հանդարտությունը, սիրում եմ կապը այն բազում մարդկանց հետ, ովքեր գրել են: Ես սիրում եմ անգամ թույլ գրողներին և աղբանոցի գրքերն եմ սիրում: Հետաքրքրվում եմ նրանց արածներով:

Կ.Պ.- Դասականներից ո՞ւմ եք ընդհանրապես կարդում կամ նորից կարդում:

Վ.Ս.- Ամենից շատ սիրում եմ կարդալ ռուս գրողներին, առնվազն տարին մի անգամ: Մանավանդ Չեխով և Տուրգենև: Սիրում եմ Տոլստոյի փիլիսոփայությունները, սիրում եմ նրա մարդկային ցեղը բարելավելու զբաղմունքը, դա ֆանտազիա է, որ միայն Տոլստոյի նման մի մարդ կարող է ունենալ: Ոչ մեկը ոչ մեկին չի կարող բարելավել: Շատ-շատ՝ ինքդ քեզ… Տոլստոյին չհաջողվեց ինքն իրեն բարելավել:

Մոտս ունեմ 1901-ի մի հին հրատարակություն՝ «Պատմվածքներ թարգմանված ռուսերենից». այդտեղից սիրում եմ Գոգոլի «Շինելը», Պուշկինի «Պիկովայա դաման»: Ռուս գրականությունը ունի այնպիսի մի որակ, որ կարողանում է մեծ ոգիներին գոհացնել. պարկեշտություն, անկեղծություն, անմիջականություն, թուլություն՝ տկարի, սխալի և ձախողության հանդեպ, տկարություն՝ ամոթխածության և խելագարության, համակրանք՝ զվարճալի կերպարի հանդեպ, և վերջապես մի խորունկ, շատ խորունկ սեր: Նոր հարց տվեք:

 

Կ.Պ.- Դուք Ձեզ գրագե՞տ եք համարում:

Վ.Ս.- Հավակնոտություն կլինի, եթե ասեմ, թե անգրագետ եմ: Ես մի արհեստավոր եմ, որի աշկերտությունն ահա քառասուն տարուց ավելի է: Քառասուն տարի ես այնքան եմ սրբագրել, որ երբ հիմա գրում եմ, սրբագրությունը իսկույն և ինքնիրեն կատարվում է: Հիմա ես բնազդով եմ գրականություն մշակում: Եթե ուզում եք գրագետ անվանել այն իմաստով, որ ոճաբանները անգլերենն են օգտագործում, ո՛չ, ես լեզվական ստիլիստ չեմ, ոչ էլ ուզում եմ լինել, որովհետև իմ օգտագործած բառերը հնարավորին չափ դուրս պետք է մնան իմ արածի ճամփից: Ստիլիստը ապրում է իր օգտագործած բառերի մեջ, ես այդտեղ չեմ ապրում: Ինչ որ գրելու լինենք, պետք է գրավենք ընթերցողին հենց սկզբից, առաջին իսկ տողից, նրան մի բան տալով: Եվ նա կասի՝ «Այս մարդը ինձ հետ է խոսում, լավ կլինի, եթե լսեմ նրան», և նա կարդում է: Ո՛չ, ես միաժամանակ գրագետ և անգլերենը շատ պարզ ու շատ անմիջական օգտագործող մի գրող եմ: Անգլերենը միակ լեզուն է, որով աշխատում եմ:

Կ.Պ.- Եվ լեզվական սխալնե՞ր եք անում:

Վ.Ս.- Այո, բազմաթիվ սխալներ: Ես թողնում եմ, որ դրանք մնամ:

Կ.Պ.- Նշանակում է, որ դրանք միտումնավո՞ր սխալներ են:

Վ.Ս.- Այո: Միտումնավոր են, եթե մի բան կարելի է սովորել դրանցից:

 

Կ.Պ.- Թշվառությունը երբեմն Ձեր գրություններում այնքան բանաստեղծական է ներկայացված, որ թվում է, թե ընթերցողին հրավիրում եք այնտեղ  ապրելու…

Վ.Ս.- Ուրեմն դա թշվառություն չէ: Եթե այդպիսի մի բան կա, դա թշվառություն չի կարող լինել: Ես ծեր եմ, 67 տարեկան, ձախողվել եմ, իմ երեխաները մեծացել են, հեռացել և ինձ այլևս չեն սիրում, ես հռչակ չունեմ, մի լավ պատճառ չունեմ ուրախ լինելու և հակառակ այս բոլորին՝ ես շարունակում եմ: Ունեմ մի սենյակ, սենյակումս մի սեղան կա, թուղթ և մատիտ, վերցնում եմ թուղթ ու մատիտը և գրում. [գրում է] «Աշխարհը մի վիթխարի սուտ է»: Հետաքրքրական է: Ես գրում եմ հիմա: Ինչպե՞ս կարող եմ ես թշվառ լինել: Ես ջնջում եմ «Աշխարհը մի վիթխարի սուտ է»-ն՝ մտածելով, թե դա կարող է ինչ-որ դյուրազգաց մեկին վիրավորել և դրա տեղ գրում եմ. «Աշխարհը իսկապես անիրական է»: Հաստա՛տ անիրական է, թեև Պոլ Գեթթին և Գալուստ Կյուլբենկյանը կարծում էին, որ իրական է, նրանք սխալվում էին, և այլն: Ես սկսում եմ աշխատել: Հետո վեր եմ կենում, գնում եմ ձիարշավի. այդտեղ մի բան է կատարվում, ձիարշավը սկիզբն է արվեստի: Կամ վերցնում եմ մատիտը և նկարում եմ: Կամ էլ սկսում եմ մի բանաստեղծություն գրել:

 

Կ.Պ.- Ի՞նչ կարծիք ունեք Վիլյամ Սարոյանի բանաստեղծության մասին:

Վ.Ս.- ԻՄ ՄԱՅՐ ԳԱԹԱ ՏՎԵՑ ՆԱՋԱՐ ԼԵՎՈՆԻՆ ԵՎ ՆԱՋԱՐ ԼԵՎՈՆԸ ԸՍԱՎ. «ՄԱՄԻ, ՔՈՒ ԳԱԹԱՆ ՀԱՄՈՎ ՀԱՑ Է»: Իմ բանաստեղծությունն էլ համով արձակ է: Վերջին քառասուն տարում իմ պոեզիայի հերոսը եղել է մեկ մարմին, և դա արևն է, և մեկ կապ մարմնի հետ, և դա աչքն է: Մի օր Արամը՝ տղաս, հարցրեց. «Հայրիկ, եթե ստիպված լինես պահելու քո մարմնի մի մասը, որի  շնորհիվ ամենից շատ դու ինքդ կարող ես մնալ, ի՞նչը կլինի»: Ասացի՝ աչքը, որովհետև չեմ կարծում, որ մեզնից մեկը կարող է ճշմարտությունից մի բաժին վերցնել առանց աչքի: Ասաց՝ «Ենթադրենք, թե կույր ես»: Ասացի՝ ներքին մի աչք կունենամ և արևի մեջ վերացական կտավներ կտեսնեմ:

 

Կ.Պ.- Ձեր բոլոր գրքերի նյութը միշտ Դուք եք եղել:

Վ.Ս.- Բացարձակապես:

Կ.Պ.- Դժվար թե ստեղծած լինեք մի երևակայական կերպար:

Վ.Ս.- Ինչ կարիք ունեմ. ես ամենից երևակայական կերպարն եմ: Ի դեպ, մի թատերագրություն ունեմ, որ կոչվում է «Երևակայական հերոս, անունը՝ Սարոյան»:

Կ.Պ. Հրատարակվե՞լ է, բեմադրվե՞լ…

Վ.Ս.- Ո՛չ հրատարակվել է, ո՛չ էլ բեմադրվել: Հենրի Ֆոնդան կարդաց: Եվ ինչպիսի՜ երեխաներ են Հոլիվուդի մարդիկ. նա նախընտրում է ձախող դեր կատարել «Քո կյանքի ժամանակը» պիեսում (և նա շատ ձախող էր այդ դերում), քան բեմ բարձրանալ մի անտիպ պիեսով և ջանք թափել՝ ստեղծելու համար այդ նոր կերպարը: Նա կարդաց և վախեցավ: Դա սքանչելի, հրաշալի մի պիես է: Ստեղծե՞լ եմ, արդյոք, կերպարներ այն իմաստով, որ ուրիշ գրողներն են ստեղծել… Ո՛չ: Իմ բոլոր կերպարները ես ինքս եմ: Ուրիշ բան չեմ կարող ասել: Դա կարող է նկատվել մի սարսափելի սահմանափակություն, բայց ճշմարտությունն է:

 

Կ.Պ.- Դուք արդեն 50 գրքից ավելի եք հրատարակել. նույնքան անտիպ ունե՞ք:

Վ.Ս.- Ավելի շատ անտիպ:

Կ.Պ.- Վե՞պ, պատմվա՞ծք, թատերգությո՞ւն…

Վ.Ս.- Ամեն բան: Դա իմ գործը չէ: Դա նրա գործն է, ով գիտնական է կամ ուզում է գիտնական լինել: Իմ գործը ապրելն է: Գրելը ապրել է նշանակում, և գալիս է մի ժամանակ, երբ գրելն ու ապրելը՝ արվեստն ու իրականությունը, մոտենում են իրար. իմ  կյանքում ես ուզում եմ, որ դրանք միանան: Եթե ասեք՝ «Ուրեմն Դուք սարսափելի դժբա՞խտ եք», կպատասխանեմ, թե ինձ համար հնարավոր չէ դժբախտ լինել: «Ուրեմն Դուք շատ երջանի՞կ եք». դա նույնքան անհնարին է ինձ համար: Ես ենթակա եմ մի մեծ պարտքի, և իմ պարտքն է շատ գրելը: Ես լաց պիտի չլինեմ, ես պիտի չողբամ, չտրտնջամ մարդու սոսկալի կացության վրա, մարդկային հոգու անտանելի դժոխքի, մարդկային ճակատագրի բանտվածության… ի սեր Աստծո, մենք թե՛յ կխմենք, մենք կնայենք երեխաներին, ծերերին, կլսենք նրանց, կքայլենք փողոցներով և կտեսնենք խենթություն, և կտեսնենք գեղեցկություն, և կտեսնենք իմաստություն, և կտեսնենք գութ, և կտեսնենք սեր: Ի՞նչ կարիք կա հանկարծ ինքս ինձ բոլոր ժամանակների ամենամեծ ապուշը դարձնելու և ձևացնելու, թե ես որևէ մի բան ավելի գիտեմ, քան կարող եմ ընդունել… Ա՜խ, իմ կյանքը սկզբից ի վեր շատ դժվար է եղել, բայց ես շարունակեցի, չլքեցի գրականությունը:

 

Կ.Պ.- Կարծում եք, որ մի օր վերջնականապես կլքե՞ք…

Վ.Ս.- Երբե՛ք: Ես պիտի գրեմ մինչև իմ մեռնելը, եթե, անշուշտ, հնարավոր է: Եթե հնարավոր չլինի, ապա պիտի խոսեմ սրա մեջ [ցույց է տալիս մագնիտոֆոնը] և պիտի ասեմ. ՎԱԶԵՔ ԲԵՐԵՔ ԱՆ ԲԱՆԸ. ԵՍ ՔԱՆԻ ՄԸ ԽՈՍՔ ՈՒՆԻՄ ԸՍԵԼԻՔ: ՑՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ ԸՍԵԼԵՆ ԱՌԱՋ, ՍԻՐԵԼԻ ՀԱՅՐԵՆԱԿԻՑՆԵՐ, ԵՍ ԱՅՍՏԵՂ ՊԱՌԿԵԼ ԵՄ, ՈՐ ՊԻՏԻ ՍԱՏԿԻՄ ՀԻՄԱ, ՁԵԶԻ ԲԱՐԵՎՆԵՐ ԿՂՐԿԵՄ:

[Ծիծաղում է ]:

 

Կ.Պ.- Խոսենք մահվան մասին: Դուք գրել եք. «Կգա մի օր աշխարհի ետմիջօրեին, երբ մարդ պարզապես պիտի ուզի պառկել և փակել աչքերը»: Որքա՞ն հաճախ եք ունենում այս զգացումը:

Վ.Ս.- Երբ գրում էի «Մի օր աշխարհի ետմիջօրեին» գիրքը, ես իսկապես որոշել էի պառկել անկողնին և փակել աչքերս: Ինձ մնում է երեսուն տարի. ես կարծում եմ, որ 97 տարեկանիս պիտի հանգիստ փակեմ իմ աչքերը: Բայց մոտեցել եմ արդեն այն ժամանակին, ուր մահը շարունակ աճող և մեծացող իրականություն է:

Կ.Պ.-Մեր նպատակն է սակայն Ձեր հիշած նախադասությունը օգտագործել և մահվան մասին խոսել:

Վ.Ս.-   Ես լավ ընկերներ եմ ունեցել, որոնք մեռել են սրտի կաթվածից, և բոլորը լաց էին լինում մեռնելուց առաջ: Ե՞ս էլ լաց կլինեմ արդյոք. թերևս, բայց ինչպիսի՜ նվաստացում է լացը մեռնելուց առաջ: Ինձ ծանոթ ամենահսկա մարդկանցից մեկը ժամերով լաց էր լինում և ասում էր ինձ. «Բիլ, ես գնում եմ», ասացի՝ բան չկա, լավ կլինես, ասաց. «Բիլ, ոչ այս անգամ»: Եվ նա գնաց 48 ժամ հետո: Տեսնո՞ւմ  եք, մի անբացատրելի բան նրանց ասում է: Բժիշկը պետք չունի ասելու: Ես հավատում եմ, թե պատգամը գալիս է, հասնում անսխալականորեն: Ես նշմարել եմ, որ մահամերձը նաև դյուրագրգիռ է լինում, և դա կարելի է մոտալուտ մահվան չափանիշ ընդունել: Կադիլակով մորս և քրոջս տանում էի Ֆրեզնոյից դեպի Սան Ֆրանցիսկո. երբ շուռ տվեցի Սկայլայն բուլվարն անցնելու համար, մայրս այնպիսի բաներ սկսեց ասել, այնքան էր ջղագրգիռ, որ ես մտածեցի, թե ներսից մի հարված է ստացել, և նա մեռավ կաթվածից: Այդպիսի անբնական բարկությունը ոչ թե իմ  շրջադարձի համար էր, այլ մահվան շրջադարձի: Մի ուրիշ պատմություն. Պաղտասարյան ընտանիքում մի աղջիկ կար՝ Փենին, որ թոքախտից էր մեռնում: Տիգրանին ուղարկել էին հիվանդանոց, որ նրան օգնի: Տիգրան Պաղտասարյանը մորաքրոջս՝ Վերգինեի հետ է ամուսնացել: Տիգրանը նրան համոզում է. «ՓԵՆԻ, ՄԻ ՎԱԽՆԱՐ, ԽԱՂԱՂՈՒԹՅՈՒՆ ՊԻՏԻ ԸԼԼԱ, ԱՆՈՒՇՈՒԹՅՈՒՆ ՊԻՏԻ ԸԼԼԱ, ԱՐԵՎ ՊԻՏԻ ԸԼԼԱ», և փոքրիկ Փենին ասում է. «ՏԻԳՐԱՆ ՔԵՌԻ, ՉԵՄ ՈՒԶԵՐ ՄԵՌՆԻԼ»: Գեղեցիկ է, չէ՞: Մի ուրիշ պատմություն. իմ ընկերներից մեկը շատ աղջիկներ ուներ, բայց նա, ով ամենից շատ էր նման թիթեռնիկի, արյան սպիտակություն ունեցավ: Բոլորս գնացինք հիվանդանոց: Նա փակեց իր աչքերը և ասաց. «Պետք է մեկնեմ հիմա, պետք է մեկնեմ», և մեռավ: Իմ տատը՝ Լուսին, մեռավ 88 տարեկանին, վերջում այսպես ասաց. «ԱԼ ՉԵՄ ԿՐՆԱՐ»: Հոյակապ է, չէ՞, «ԱԼ ՉԵՄ ԿՐՆԱՐ»: Որքա՞ն հասուն ենք արդյոք մեր փորձառության մեջ մահը փրկություն նկատելու համար: Դա պատահում է, բայց դժբախտաբար միայն ինքնասպանությամբ:

 

Կ.Պ.- Մտածե՞լ եք երբևէ ինքնասպան լինելու մասին:

Վ. Ս.- Երբե՛ք: Երբ երեխա էի, կարողանում էի քնելուց առաջ իմ մեջ պարփակել ամբողջ տիեզերքը: Պետք է խոստովանեմ, որ նաև կարողանում էի մտքումս ցանկանալ ինձնից բացի ամեն բանի կործանումը, ոչնչացումը: Բայց, անշուշտ, դա անօգուտ էր: Ինձ հետաքրքրում է փաստը, որ դա անօգուտ էր: Կա՞, արդյոք, բնախոսական մի կարոտ երեխաների մեջ: Կա՞, արդյոք, մի կարոտ դեպի անհունը, պարապը: Գերագույն ինքնասպանությունը նյութի կործանումն է:

Ինքնասպանությունը ոճիր է: Երբ ես ծառայում էի ամերիկյան բանակում, այնքան էի կատաղել, որ կարող էի իմ բոլոր շուրջիններին սպանել կամ ինքնասպան լինել: Բայց անգամ այդ անտանելի շրջանում ես կարողացա համբերել և սպասել:

Մահը մահ է միայն, երբ անբաղձալի է, կանխահաս, սխալ, նվաստացնող: Այլապես մահը օրհնություն է, մի վերջին հույս՝ դիմացդ պարզված: Միայն մեկ ընդունելի ինքնասպանություն ինձ ծանոթ է. Մորլի Քեներլի հրատարակչի ինքնասպանությունը 84 տարեկանում: Նա հավաքում է իր զավակներին և ասում. ՙԻնձ շատ տարօրինակ բաներ են պատահում, առողջությունս խանգարվել է, այս գիշեր, հենց այստեղ մի մեծ հավաքույթ ենք սարքելու, պիտի ուտենք և խմենք, որովհետև շատ շուտով ես վերջ եմ տալու իմ կյանքին՚: Ոչ մեկը չի առարկում, և նա ընթրիքից հետո ինքնասպան է լինում:

 

Կ.Պ.- Հեմինգուե՞յը:

Վ.Ս.- Ես պիտի ամաչեի նման ինքնասպանությունից: Ես հասկանալով ու սիրով եմ խոսում մի մարդու մասին, որ այլևս չէր կարողանում ինքն իրեն հանդուրժել: Ցավում եմ, բայց կցանկանայի, որ բժշկությունը կամ իր բախտը տարբեր լինեին: Կուզենայի, որ նա չդիմեր այդ քայլին: Նրա կինը՝ Մերի Ուելշը, ինձ ասաց այդ մասին, և երբ ՙԹայմ՚ թերթից ինձ հեռաձայնեցին Փարիզ այդ մասին հարցնելու համար, ես ասացի, որ արկած է: Եթե մարդ ինքնասպան է լինում, դա միայն արկած կարող է լինել, արկած է նույնիսկ այն, որ նա ստիպված է ինքնասպան լինել, արկած է նաև իր ինքնության ձախողությունը…

 

Կ.Պ.- Ազդեցություն ունեցե՞լ է Հեմինգուեյը Ձեր գրականության վրա:

Վ.Ս.- Երբե՛ք: Հին ու նոր Կտակարանները ավելի են արել, քան ինքը [անգլերեն դարձվածք է, որ նշանակում է, թե ոչ մի բան չի արել.- Կ.Պ.]: Շերվուդ Անդերսոնը, որ ազդել է Հեմինգուեյին, ազդել է ինձ: Ես սիրում եմ Շերվուդին, գովքեր եմ գրել նրա մասին, բայց ոչ մի գովք չեմ գրի Հեմինգուեյի մասին, որովհետև նա սիրում էր բոլորի վրա ազդեցություն ձգողի տեսք ընդունել, դա մի քիչ շատ հեռու է գնում: Ոչ, նա ազդեցություն չի ունեցել իմ գրականության վրա: Միաժամանակ անազնիվ կլինի իմ կողմից չընդունել, որ ես քաջ տեղյակ էի նրա գրածներին, տեղյակ և հարգանքով լեցուն: Թեև անտանելի էի համարում «Ում համար է ղողանջում զանգը» գիրքը:

 

Կ.Պ.- Շերվուդ Անդերսոնից բացի ուրիշ ովքե՞ր են ազդել Ձեր գրականության վրա:

Վ.Ս.- Մարկ Տվենն ու Ուոլթ Ուիթմենը: Գի դը Մոպասանը ինձ նետեց գրականության մեջ: Ֆրեզնոյի դպրոցում, 14 տարեկանիս գրադարանում կարդացի Մոպասանի «Զանգը» պատմվածքը. դա էր, որ ինձ գրող դարձրեց: 14 տարեկանիս Մոպասանն ինձ ասաց. «Պատմի՛ր քո պատմությունը և կողմ մի՛ բռնիր»: Դրանից հետո «Հեքըլբերի Ֆիննի արկածները» տպավորեց ինձ, Չեխովից ամեն բան: Իբսեն, Շոու, Չարլզ Դիքենսի «Օլիվեր Թվիստը», որ ողբերգական պայմաններում հիանալի կատակերգություն է: Այդ գիրքը կարդացած օրերիս ես թերթ էի վաճառում անձրևի տակ և Օլիվերի մասին մտահոգ գնում էի տուն: Ես նրանից շատ ավելի սարսափելի պայմաններում էի ապրում և նրա մասին էի մտահոգվում. ԱՅԴ ԽԵՂՃ ՏՂԱՆ, ՀԻՄԱ ԱՆՈՐ Ի՞ՆՉ ՊԻՏԻ ՊԱՏԱՀԻ…

 

Կ.Պ.- «Սամ էգոյի տան մեջ» գրքում Դուք ասում եք հետևյալը. «Այն, ինչ ես գրում եմ, այն, ինչ ես երբևէ գրել եմ, այլաբանական է: Դա պատահեց անխուսափելիորեն: Ես Փոքր Ասիայի արտադրություն եմ, ուրեմն՝ իմ մտքում այլաբանականն ու իրականը շաղախվել են իրար: Ինձ համար յուրաքանչյուր իրականություն այլաբանական բնույթ ունի»: Եկեք այս մասին խոսենք:

Վ.Ս.- Ես ընդունում եմ դրա յուրաքանչյուր բառը: Այսօր մենք գնացինք հայ գրողների ճաշկերույթին: Իրական էր դա, այդպես չէ՞: Այսուհանդերձ դա խորապես արմատացել է այլաբանության մեջ, որ շարունակությունն էր հավաքույթների, բաժակաճառերի, կենացների, մեկը մյուսին պատվելու, մեկը մյուսին սիրելու՝ գերեզման գնալուց առաջ: Այս բոլորը այլաբանական է: Այլաբանական է, երբ ես այդպես եմ մտածում և, մանավանդ, երբ այդպես եմ մտածում գրելիս:

 

Կ.Պ.- «Յուրաքանչյուր իրականություն այլաբանական է» արտահայտությունը մեզ շատ հեռու կարող է տանել, դեպի բանավոր ավանդույթը հին Հայաստանի, դեպի հայկական ֆոլկլորը: Թվում է, թե Դուք պատմում եք Ձեր պատմվածքները հայրենի ասացողի նման, Դուք չեք գրում դրանք:

Վ.Ս.- Այո, բայց նաև չմոռանանք, որ իմ պատմվածքները պատմվել են ինձ: Հենց որ դուրս եկա որբանոցից (հազիվ 8 տարեկան էի), ես սկսեցի լսել իմ պատմվածքները: Ես լսեցի դրանք իմ հայրական և մայրական տատիկներից և Կարապետ Սարոյանից: Ծերուկները բոլորը սքանչելի պատմություններ ունեն:

 

Կ.Պ.- Կարելի՞ է սրանով բացատրել նաև Ձեր անհավատալիորեն առատ արտադրանքը:

Վ.Ս.- Կարելի է մի ուրիշ բացատրություն գտնել: Դա իմ անհանգիստ ոգին է: Ես ուզում եմ, որ իմ յուրաքանչյուր օրը նշանավորվի: Չեմ ուզում մի օր անցկացնել առանց մի բան անելու: 40 տարի է, որ այդպես եմ ապրում: Ես կարծում եմ, որ դա գալիս է այն օրից, երբ հայրս մեռավ: Չէի ընդունում նրա հանկարծակի և բացարձակ հեռացումը, և ես պատասխանեցի այդ հեռացումին. «Ձեզ հնարավոր չպիտի լինի տղուն էլ հեռացնել: Ես մի բան պիտի անեմ»: Գրականությունն ընտրելուց առաջ ես ուսումնասիրեցի այն ամենը, ինչ ժամանակը չի կարող ավերել. արձաններ, նկարներ, երաժշտություն և գրականություն: Ուրիշ ոչինչ: Փողը գործ չուներ այնտեղ:

 

Կ.Պ.- Կա՞ մի բան, որ դիմանում է ժամանակին…

Վ.Ս.- Միակ բանը, որ կարող է դիմանալ, հարաբերական գեղեցկությունն է և ճշմարտությունը: Դրա մեջ են մտնում աշխարհը, արվեստը, ամբարտավանությունները աշխարհի. այսինքն՝ գնացքը, ինքնաթիռը և այլն: Գալով ինձ, ես ասել եմ շատ վաղուց՝ «Հիշիր սեպագիր արձանագրությունները, և երբ գրում ես, մտածիր, որ դրանք մտնելու են քարի մեջ, հետո միայն սկսիր գրել»: Դա կարող է քեզ անդամալույծ դարձնել: Կարող ես երկար ժամանակ ոչ մի բան չասել:

 

Կ.Պ.- Դուք հիշողություններ ունեք, ինչպես նաև երևակայություն:

Վ.Ս.- Որտե՞ղ է հարցը:

Կ.Պ.- Հաստատում է:

Վ.Ս.- Ցավի, ընկճվածության և կամ մերժման հետ հիշողությունը շատ կանուխ է գալիս: Եթե գտնվում ես սիրով լեցուն մի ընտանիքի կենտրոնում, քո հիշողությունը ուշանում է: Եթե դու զրկվում ես քո հորից՝ նրա մահով, քո մորից՝ պարտադրաբար, և գտնվում ես տարօրինակ հոտ ունեցող մի տեղ, որ կոչվում է որբանոց, առաջին պատկերը, որ կհիշես, բաժանումն է քո մորից: Դու դեռ երեք տարեկան չկաս, մայրդ հեռանալուց առաջ ասում է. ՙԴու հիմա մեծ մարդ ես, ամոթ է լաց լինելը՚: Դու իսկույն վերջ ես տալիս քո լացին, ասում ես՝ մայրս իրավունք ունի, ես մեծ մարդ եմ: Հետո հսկիչն է գալիս. նա սխալ տեսք ունի և քեզ առաջնորդում է դեպի քո նեղլիկ անկողին և այլն: Դա բացում է հիշողությունը: Եթե  հայրս աշխատանքից վերադառնար, բռներ իմ ձեռքից և ասեր, թե գնանք ման գալու, դիտենք խաղողի վազերը, ծաղիկները և լսենք թռչուններին, ես չէի հիշի այդ, որովհետև այդտեղ ցավ չկա: Հիշողությունը երևակայություն է: Որովհետև ինչ-որ հիշում ես, նման չէ ճշգրտորեն քո տեսածին, և քանի որ տեսածը տարբեր է, քո հիշողությունը մի աստիճանն է երևակայության: Իսկ երևակայությունը վերհիշված իրականն է: Այսքան:

 

Կ.Պ.- Ձեր «Հայ գրողները» պատմվածքում Դուք ասում եք, որ Ձեր անունը ԶԱՎԶԱԿ է: ԶԱՎԶԱ՞Կ եք Դուք իսկապես:

Վ.Ս.- [Ծիծաղում է երկար և լիաթոք]: Այո՜, օ, այո՜: Պետք էր, որ գրեի այդ պատմվածքը՝ իմանալով հանդերձ, որ մի քիչ անհարմար էր մի քանի բարեկամների նկատմամբ, մարդիկ, որոնց հանդիպել էի հայկական շրջանակներում: Բայց մենք այնքան հիանալի ենք մեր անկեղծության և մեր անձին տված կարևորության մեջ: Պատմվածքը զավեշտորեն շոշափում է այս ամենը: Զվարճալի պատմվածք է:

 

Կ.Պ.- Լո՞ւրջ եք ընդհանրապես:

Վ.Ս.- Խառնվածքով, լինելության փաստով՝ այո՛, ես շատ լուրջ եմ: Ինչպե՞ս կարող եմ լուրջ չլինել: Բայց պիտի չուզեի լուրջ լինել անդամալույծ լինելու չափ, անպետք լինելու չափ, շարժվել չկարողանալու չափ, նայելու և ասելու՝ «Անհույս է»:

Ես գնացի Կալկաթա, և այն վեց օրերին, որ անցկացրի այնտեղ, մի գեղեցիկ կին նստել էր փողոցի անկյունում՝ հարուստ հյուրանոցի դիմաց, իր չորս երեխաների հետ: Նրանք այնտե՛ղ էին ապրում: Ես նայում եմ նրանց և ասում ինքս ինձ. այս կինը աշխարհի ամենագեղեցիկ կինն է, այս երեխաները գեղեցիկ են, նրանք այստե՛ղ են ապրում: Ես ի՞նչ կարող եմ անել նրանց համար. ոչինչ՝ գրելուց բացի: Ուրեմն, չես հուսահատվում. չես նայում և ասում՝ «Անհույս է»: Կալկաթայում տեսածս մարդկային մի տեսակ ստորացում է և միաժամանակ բարձր արժանապատվություն, որ դժվար է որևէ ձևով օգտագործել: Մի օր ես անպայման պիտի գրեմ այդ կնոջ և երեխաների մասին, փողոցի և անցնող անտարբեր մարդկանց մասին: Հուսով եմ, որ մի օր դրանից մի բան դուրս կբերեմ:

 

Կ.Պ.- Ձեր յուրաքանչյուր տեսածը օգտագործե՞լ եք ջանում:

Վ.Ս.- Այո, ջանում եմ:

Կ.Պ.- Երբեք չե՞ք մոռանում Ձեր գրող լինելը:

Վ.Ս.- Երբեք: Կմոռանա՞մ, եթե ապրում եմ: Փող կուտակողը երբեք չի մոռանում, որ նա փող է կուտակում: Իմն էլ գրականությունն է: Դա իմ աշխատանքն է:

 

Կ.Պ.- Չե՞ք ձանձրանում:

Վ.Ս.- Ոչ, չեմ ձանձրանում:

Կ.Պ.- Դժվար չէ՞ չձանձրանալ…

Վ.Ս.- Թող դժվար լինի: Ինչո՞ւ հեշտ պետք է լինի: Անշուշտ, դժվար է: Ավելի դժվար է կյանքից զրկվելը, երբ դու դեռ ապրում ես: Օրինակ՝ իմ ամերիկյան բանակի երեք տարիները: Եթե իմ կյանքում մի թշնամի եմ ունեցել, դա էլ ամերիկյան բանակն է: Ուրիշ ոչ մի բան ինձ չէր կարող սպանել: Դժվարը փախուստն է այս մեծ օրենքներից, որ ես կոչելու եմ պատմական արարքներ՝ անհատը անզորության վերածող:

 

Կ.Պ.- Քիչ առաջ խոսեցիք Ձեր «Բազմաթիվ մարդիկ» երգի մասին: Եկեք խոսենք Սարոյանի և երաժշտության մասին: Դուք խոսք և երաժշտություն եք գրել մի քանի երգերի, որոնցից մեկը՝ «Եկուր իմ տունը», միջազգային հաջողություն է ունեցել:

Վ.Ս.- [Սկսում է երգել].

Եկուր իմ տունը, իմ տունը,

ես քեզ կոնֆետներ կտամ,

եկուր իմ տունը, իմ տունը,

ես քեզ խնձոր, սալոր կտամ

և մի ծիրան, հե՜յ:

 

Կ.Պ.- Մի տեղ ասում եք հետևյալը. «Ամեն ինչ, որ գրել եմ, մի տեսակ երգ է»: Բացատրեցեք այս:

Վ.Ս.- Իմ առաջին թատերգությունը՝ «Իմ սիրտը լեռներում է», երգ է: [Երգում է].

Իմ սիրտը լեռներում է, իմ սիրտը այստեղ չէ…

«Քո կյանքի ժամանակը» ամբողջությամբ երգ է, մի ինչ-որ տեսակի սոնատ է: Մի գիրք ունեմ, որի կառույցը սիմֆոնիկ է: Գիրքը կոչվում է «Ռոք Վագրամ»: Ունեմ 11 եղանակ սկզբում, 11 եղանակ մեջտեղում և 11 եղանակ վերջավորության, և բոլորը հանգում են մեկ եզրակացության: Գրքի ձևը երաժշտական է: Այսինքն՝ եթե ձևը լեզուն է, ապա ձևի ու լեզվի կապը միայն երաժշտությամբ կարելի է գտնել: Գրականության մեջ ձևը վատ հաղորդիչ է: Լավ հաղորդիչ են բառերը, որ մենք դնում ենք ձևի մեջ: Ես կարծում եմ, որ ոչ ոք չի կարողանում դաշնակը օգտագործել այնպես, ինչպես Շոպենն է օգտագործել: Ես չեմ թողնի, որ որևէ մեկը փորձի այդ մարդու տաղանդը նվաստացնել: Ֆրեդերիկ Շոպենը իրավունք տվեց դաշնակից ամեն բան խոսելու և ասելու ամեն ինչ: Եվ այդ ամենը շատ խորունկ և համեստ քաղաքավարությամբ: Քաղաքավարությունը ճշմարիտ նշանն է քաղաքակրթության: Ես որևէ մշակույթ չեմ կարող պատկերացնել, ուր քաղաքավարությունը կենտրոնական տեղ չունի: Հայը դա խորապես ունի, բայց զարմանալիորեն ավելի շատ ունի օտարների հանդեպ, քան յուրայինների…

 

Կ.Պ.- Կարելի՞ է Ձեզ  հայ Դոն Կիխոտ անվանել:

Վ.Ս.- Ոչ, կամ էլ բավական չգիտեմ նրա մասին: Ոչ, Դոն Կիխոտը Դոն Կիխոտ է, և ես հայ Սարոյան եմ: Այդքանը բավական է ինձ: Ես ոչ մեկի նման չեմ: Ես Սարոյան եմ: Ի դեպ, ես մի թատերգություն ունեմ, որ ուզում եմ հայերեն ձայնագրել և Սովետական Հայաստան ուղարկել ժապավենը այնտեղ բեմադրելու համար: Այդ թատերգությունը կոչելու եմ ՙՈՒԶԵՆՔ-ՉՈՒԶԵՆՔ՝ ՀԱՅ ԵՆՔ՚: Կարծում եմ, որ դա լավ գործ է, ինձ համար գոնե մեկ հատիկ է:

 

Կ.Պ.- Մտածե՞լ եք Ձեր բեղերը ածիլելու մասին:

Վ.Ս.- Այն օրերին, երբ աշխարհում հարսնացու էի որոնում, ես ածիլեցի բեղերս: Սարսափելի տեսք ունեմ առանց բեղերի: Դա չի նշանակում, որ տեսքս  սարսափելի չէ բեղերով… Ոչ, որոշել եմ չածիլել: Վերջերս նկատեցի, որ մի քիչ հեռու է գնում, մկրատեցի, մազերս էլ կտրեցի: Սրանք զիջումներ են, որ մարդ կատարում է ՀԱՅՈՑ ՓԱՌՔԵՐԻ ՀԱՄԱՐ. «ԱՄՈԹ Է, ՔԻՉ ՄԸ ԿՏՐԵ ԱՏԻ, ՔԻՉ ՄԸՆ ԱԼ ՄԱԶԵՐԴ ԿՏՐԵ, ԱՄՈԹ Է»:  [Ծիծաղում է]: Հայերն ասում են՝ «ՏԱՐՕՐԻՆԱԿ ԸԼԼԱՆՔ, ԲԱՅՑ ԱՍՉԱՓ ՏԱՐՕՐԻՆԱԿ ՊԵՏՔ ՉԷ ԸԼԼԱՆՔ»: Ես կարծում եմ, որ բոլորս իրավունք ունենք մի քիչ լավ երևալու, առողջ տեսք ունենալու: Ես մարդկանց շատ շուտ եմ ճանաչում, գրեթե անմիջապես: Ջոկում եմ առողջ մարդկանց՝ աչքերին նայելով: Ես գեր էի, մոտ 100 կիլո, և 78-ը շատ ավելի լավ է: Սխալ բան չէ ունայնություն ունենալը, արտաքինով հետաքրքրվելը: Իմ մայրը հումորի մեծ զգացում ուներ: Նա կարող էր կապկել բոլորին և պատմում էր, որ մի օր իր քրոջ որդին՝ Զավենը, ճաշի է գալիս.«ԳԼՈՒԽ ԿԱԽԵՑ՝ ԿԵՐԱԿՈՒՐ ՊԻՏԻ ՈՒՏԵՐ», Զավենը մորս է նայում և ասում. «ԳԻՏԵՍ, ԹԱԳՈՒՀԻ, ՄԱՐԴ ՔԻՉ ՄԸՆ ԱԼ ՏԵՍՔ ՊԵՏՔ Է ՈՒՆԵՆԱ»: Եթե որևէ մեկը տեսք չունի, նա էլ Զավեն է: Մայրս պատասխանում է. «ՀԱՊԱ՛, ՄԱՐԴ ՏԵՍՔ ՊԵՏՔ Է ՈՒՆԵՆԱ, ԱՅԴ ՔՈՒ ՍԻԲԱԹ ՏԵ՞ՍՔ Է»: [Ծիծաղում է]:

 

Կ.Պ.- Կցանկանայի՞ք խոսել Ձեր, այսպես ասած, «մոլությունների» մասին:

Վ.Ս.- Օրինակ ի՞նչ:

Կ.Պ.- Խմել, թղթախաղ, ձիարշավ…

Վ.Ս.- Ես կիսում եմ աշխարհի բոլոր մարդկանց հետ խենթ չլինելու ցանկությունը: Ես կիսում եմ նաև  աշխարհի բոլոր մարդկանց հետ խենթ եղած լինելու ճշմարտությունը: Հակառակը ձևացնել ինձ համար պիտի լինի անազնիվ, և ես չեմ ձևացնում: Ես պիտի նախընտրեի, անշուշտ, խենթ եղած չլինել իմ կյանքում, բայց միաժամանակ չեմ կարող չընդունել մեր բոլորի մոլություններն ու խենթությունները: Աններելի պայմանների տակ ես մի ժամանակ ինքս ինձ հիմարի տեղ եմ դրել, առանց այդպիսի վիճակում գտնվելու իրավունք ունենալու: Ոչ մեկ օրոր չկա իմ բառերի մեջ: Ես չափից ավելի եմ խմել և մի անգամ ալկոհոլամոլ եմ դարձել, այն իմաստով, որ ալկոհոլի կարիքն ունեի օրս սկսելու համար: Երկար չտևեց: Ես կարողացա ինքս ինձ բուժել առանց բժշկի կամ հոգեբույժի միջամտության:

Կ.Պ.- Ե՞րբ էր դա:

Վ.Ս.- Դա 1952-53-ին էր: Երկրորդ ամուսնությունից հետո ինձ բաժանեցին իմ երեխաներից: Ես զգում էի, որ իմ երեխաները իմ կարիքն ավելի ունեին, քան որևէ մեկ ուրիշի: Եվ ինձնից զրկվելը դժվար էր նրանց համար: Գուցե իրականությունը ճիշտ հակառակն է. այսինքն՝ նրանք ավելի լավ ժամանակ էին անցկացնում իմ հեռու լինելով: Ես կարող եմ մեղավոր լինել մոլությանս և դերս սխալ հասկացած լինելուս համար: Բայց մենք՝ հայերս, փորձում ենք հայր լինել բոլորին: Ուրեմն, այդ ժամանակ մոտավորապես ես ալկոհոլամոլ դարձա:

Կ.Պ.- Որին հաջորդեց խաղարկությո՞ւնը:

Վ.Ս.- Այո՛: Գիտենք, որ Դոստոևսկին մեծ խաղացող էր: Գիտենք նաև, որ նրա մղումը դեպի պատրանքը խաղի նրան նոր բան գրելու պիտի վերադարձներ: Կորսնցնելով՝ նա պիտի մղվեր նոր գրելակերպի: Ես իմ  «Մարդկային կատակերգությունը» գրեցի, որովհետև Լաս Վեգասում մի գիշերվա մեջ երեք հազար դոլար էի կորցրել: Դրանից շատ ավելի եմ կորցրել. մի օր ակումբներից մեկում կես ժամվա մեջ ես կորցրել եմ տասը հազար դոլարից ավելի:

 

Կ.Պ.- Պարտքե՞րը…

Վ.Ս.- Պարտքերն սկսեցին, երբ դեռևս բանակում էի: Իմ կինը իմ հաշվին էր շռայլում: Նա պիտի որ չափազանց հարուստ լիներ. ամուսնությունից հետո պարզվեց, որ սուտ էր: Նա մեծ բեռ էր ինձ համար: Ես խոսում եմ անանձնականորեն: Նա անվերջանալի երեկոներ էր կազմակերպում, անվերջանալի մարդկանց էր հրավիրում, և ամեն բան թանկ էր: Ես իմ գլխից վեր էի ապրում: Ոչ մի գրող իրավունք չունի այդպիսի կյանք վարելու: Սրանից հանեցեք նաև բանակում գրական ամլության երեք տարիներս:

Կ.Պ.- Ե՞րբ էր դա:

Վ.Ս.- 1942-45-ին, պատերազմի ժամանակ: Ես Փարիզում էի, Լոնդոնում, Լյուքսեմբուրգում և Գերմանիայում: Հիվանդանոց ընկա, բուժվեցի, և պատերազմը վերջ գտավ: Ուրեմն, պարտքերը կուտակվեցին չգրելուց, անտիպ գրություններ չունենալուց և շռայլ կնոջից: Թվում էր, թե խաղը ինձ պիտի փրկեր դրամական ճնշումից, բայց ավելի վատթարացրեց իմ վիճակը: Մի օր միայն ձիարշավից 42 հազար դոլար պարտք ունեի, այնքան հուսահատ էի, որ Չիկագոյում խաղացի այդ պարտքի վրա և 60 հազար շահեցի, տվեցի պարտքս, և ինձ մնաց 18 հազար դոլար: Բայց դա խենթություն է:

Կ.Պ.- Կարծում եմ՝ ընդհանրապես կորցնում էիք:

Վ.Ս.- Եթե խաղում ես, ստիպված ես կորցնել: Շահող խաղացողը խաբեբա է և ստախոս. նա անպայման մի բան է իմանում: Ես բացառիկ բախտ ունեի, բայց եթե, ասենք, շահում ես երեք հազար դոլար և չես բավարարվում ու շարունակում ես, պիտի կորցնես, անշուշտ:

 

Կ.Պ.- Դուք գրել եք հետևյալը. «Ես չեմ կարծում, որ իմ գրականությունը սենտիմենտալ է, թեև մի շատ սենտիմենտալ բան է մարդ արարած լինելը»: Շատ լավ է ասված, բայց դեռ անգլո-սաքսոն քննադատությունը շարունակում է սենտիմենտալությունը Ձեր գրականության ամենախոցելի կողմը նկատել…

Ինչո՞ւ:

Վ.Ս.- Քիչ առաջ խոսում էինք հայ լինելու մասին: «Մարդկային կատակերգության» մեջ Հոմեր Մաքոլին, ավելի ճիշտ՝ Հոմեր Մաքելյան կամ Հրանդ Մաքելյան, կամ Հարություն Միքայելյան, կամ մի որևէ ուրիշ հայ անուն, չի խոսում սենտիմենտալ կերպով: Բայց երբ մի ամերիկացի է խոսում նրա փոխարեն, իսկույն սենտիմենտալ է դառնում: Այսինքն՝ այն, ինչ շատ բնական է հայու համար, անբնական է դառնում ամերիկացու համար: Այս ամերիկացիները դերասան լինել էլ չեն  կարող: «Մարդկային կատակերգություն» ֆիլմը անտանելի էր: Ես բանակում էի այն ժամանակ և ուզում էի դատ բացել «Մետրո Գոլդվին Մայերի» դեմ: Իմ սենտիմենտալ լինել-չլինելու հարցը պիտի թողնեմ, որ ժամանակը լուծի: Ես ճանաչում եմ շատ գրողների, որոնք թվում է, թե ուժեղ են, պինդ և իրապաշտ. նրանք են սենտիմենտալը, ես գիտեմ այդ, ես սենտիմենտալ չեմ:

 

Կ.Պ.- Սենտիմենտա՞լ է Սամուել Բեքեթը…

Վ.Ս.- [երկար դադար] Բացարձակապես ոչ: Ես նկատի ունեմ  «Սպասելով Գոդոյին» թատերգությունը, որի մասին մի գրախոսական եմ գրել: Թատրոնի պատմության մեջ դա բացառիկ գործերից է: Անկյունաքար է: Բեքեթը իր վարպետի՝ Ջոյսի նման մեծ գիտնական է : Բայց իմ ջուրը չի գնում նրա հետ: Նախընտրում եմ չխոսել այդ մասին:

 

Կ.Պ.- Ճի՞շտ կլինի Բեքեթի ազդեցությունը կամ արձագանքը գտնել Ձեր ՙ«Քարայրաբնակներում»:

Վ.Ս.- Ոչ թե «Քարայրաբնակներում», այլ մեկ ուրիշ թատերգության մեջ:

Կ.Պ.- Ո՞ր մեկի:

Վ.Ս.- «Կյանքը Վոբաշի վրա»: Եթե երբևէ հրատարակելու լինեմ, ես անպայման շնորհակալություն կհայտնեմ Բեքեթին: «Քարայրաբնակաները»  իմն է  ամբողջությամբ, և եթե մի որևէ ավանդույթի է պատկանում, ապա ամենից հավանականը «Քո կյանքի ժամանակն» է: «Քարայրաբնակները» սրա տարբերակն է:

 

 

Կ.Պ.- Ամերիկյան գրականության մեջ կա մի ընդհանրացած ափսոսանք, որ Դուք լրիվ չեք օգտագործել Ձեր հրաշալի տաղանդը: Ի՞նչ է Ձեր կարծիքը:

Վ.Ս.- Մինչև հիմա տեսաք, թե հարգանքով եմ ընդունում գրեթե ամեն ասվածի հավանական ճշմարտությունը: Այս էլ հավանաբար ճշմարտության տարրեր ունի իր մեջ: Պետք է մի պատմություն պատմեմ. Մաքս Բայեր ու Ջո Լուիս բռնցքամարտիկները մրցում են: Ջո Լուիսը չեմպիոնություն է ուզում, և Մաքս  Բայերը չի սիրում հարված ստանալ: Առաջին ռաունդից հետո Բայերը վերադառնում է անկյուն, և մարզիչն ասում է նրան. «Մաքս, սքանչելի ես, հոյակապ ես խաղում, ո՛չ մի հարված չհասցրեց քեզ»: Եվ այսպես շարունակվում է երեք ռաունդ, և վերջապես Մաքս Բայերն ասում է. «Հիմա ինձ լսիր. ահավասիկ երեք ռաունդ է, որ այնտեղ եմ, և ամեն անգամ, որ վերադառնում եմ, ինձ ասում ես, թե Մաքս, սքանչելի ես, հոյակապ ես, ոչ մի հարված չհասցրեց քեզ… Ի սեր Աստծո, աչքդ դատավորի վրա պահի՛ր, որովհետև մեկն այնտեղ ծեծի տակ հոգիս է հանում»: [Ծիծաղում է]:

Հիմա մեկը թող աչքերը քննադատների վրա պահի… որովհետև 40 տարի է, որ ես անընդհատ աշխատում եմ, և եթե ես չեմ, ապա ո՞վ է գրում իմ գրքերը: Ավելի լավ կանեք, եթե իմ քննադատներին հսկեք, թերևս նրա՛նք չեն օգտագործում իրենց տաղանդը: Ես ծույլ չեմ: Ես ինքս ինձ հավատարիմ եմ և կարծում եմ նաև՝ հավատարիմ եմ եղել իմ տաղանդին: Բազմաթիվ գրողներ անհետացան իմ  շուրջը, ես շարունակում եմ ճշմարիտ գրող լինել:

Կ.Պ.- Առանց ժողովրդականության:

Վ.Ս.- Իմ գործը չէ ժողովրդականությունը: Մեկն ասաց՝ «Դուք հիմա այդքան հռչակավոր չեք, որքան էիք», պատասխանեցի՝ «Ձեզ համար հռչակավոր չեմ, ինձ համար շա՜տ հռչակավոր եմ նրանց մոտ, ում համար իմաստ ունի իմ հռչակավոր լինելը. և ինձ համար դա իմաստ ունի»:

Ինձ ստիպում եք մի լուրջ հայտարարություն անել. իբրև հրատարակված մի գրող, ես դիմացել եմ 41 տարի: Հրատարակված գործերս միայն նկատի առնելով՝ ես գոհ եմ և կարծում եմ, որ դրանք իրենց ամբողջականությամբ կարող են կանգնել բոլոր ժամանակների մեծերի կողքին: Ես կարող եմ նաև անանձնական լինելով ասել, թե հիմա կամ որևէ այլ ժամանակ ինձ նման գրող չի եղել: Այնքան ժամանակ, որ մարդիկ գիրք են կարդալու, ոչ մի գրող ինձ չափ իրավունք չունի մտածելու, թե ինքը պիտի կարդացվի ավելի, քան ես: Ես հավատում եմ իմ այս խոսքերին: Ես մրցակցության մեջ չեմ ոչ մեկի հետ: Ես, կարող է, մի քիչ նախանձ ունեմ և բարկանում եմ, երբ ուրիշ մարդիկ շատ փող և շուտ հռչակ են ձեռք բերում, բայց դա էլ իմ սահմանափակումն է, իմ նկարագիրն է և ինձ չի խանգարում: Միաժամանակ ինձնից լավը չկա: Ոչ մի գրող ինձնից լավ չէ. Ում անունը ուզում եք տվեք, լինի դա Բեքեթ, Ջոյս կամ ուրիշը: Չմոռանանք նաև, որ Բեքեթն ու Ջոյսը իրենց էրուդիցիայով, վիթխարի ուսումով, երկիմաստ բառերով, բառախաղերով, կատակներով և քննադատությամբ զվարճացնում են սնոբին կամ մասնագետին միայն, մնացյալներս դուրս ենք մնում կամ ստիպված ենք ուղեգիր ունենալ: ՉԸԼԼԱ՛Ր ուղեգիր  կարդալու համար այն գիրքը, որ իբր թե ինձ համար է գրված… Ինչի՞ս է պետք ուղեգիրը: Այսուհանդերձ չենք կարող չընդունել, որ նրանք իրենց տեսակի մեջ մեծություններ են: Բայց ես նրանց չեմ կարող կարդալ, ինչպես ռուսներին եմ կարդում թեկուզ թարգմանությամբ, կամ ինչպես Մոպասան եմ կարդում:

 

Կ.Պ.- Ամերիկյան գրականության «լրջության» և հոռետեսության ֆոնին Ձեր կենսախինդ ու բարի կերպարները կարող էին նոր ջերմություն հաղորդել ընթերցողին: Ինչո՞ւ այս արժանիքն անգամ մեղադրանք են դարձնում Ձեր հասցեին:

Վ.Ս.- [ծիծաղում է] Ինչո՞ւ, որովհետև քննադատները ծուռ են ու կամակոր: Բայց եկեք հարցը այդպես չդնենք: Ասենք միայն, թե չենք իմանում: Ես կարծում եմ, որ ինձ սխալ են կարդում: Վերջերս Վոլտեր Քըր քննադատը մի գրախոսական էր գրել «Քո կյանքի ժամանակը» պիեսի նոր բեմադրության առթիվ: Նա ասում է, թե անցյալում կարծում էր, որ սա մի սենտիմենտալ, ճղճիմ պիես է, հիմա տեսնում է, որ սա հանդուգն, կատաղի, արդիական պիես է: Սա նշանակում է, որ այն, ինչ մեղադրվում էր որպես սենտիմենտալ ու ճղճիմ, կարող է ժամանակի ընթացքում նույն մարդու կողմից ուրիշ բան նկատվել: Երբ ես ասում եմ՝ «Մահ, մի՛գնա դեպի իմ երկիրը, շատ ցավ մի՛ պատճառեք ծնողներին, երեխաները մի՛ հեռացնեք ընտանիքներից», սա էպիկ է, ոչ թե սենտիմենտալ: Գուցե ես մեղավոր եմ այն իմաստով, որ անվերջ ինչ-որ տեսակի կարոտ եմ բանեցնում: Բայց ի՞նչ անեմ, եթե չեմ ուզում, որ Կալկաթայի կինը իր երեխաների հետ նստի և ապրի փողոցում՝ հարուստ հյուրանոցի դիմաց: Եվ վերջապես, մի ինչ-որ տեսակի ամբարտավանությամբ և բարկությամբ պիտի ասեմ. շա՛տ լավ, եթե անհրաժեշտ է ինձ սենտիմենտալ կոչել, կասեմ՝ այո՛, սենտիմենտալ եմ, իմ պետքս չէ  սենտիմենտալ լինելը, և ես մնալու եմ սենտիմենտալ, դուք ստիպված եք ընդունելու, որովհետև սենտիմենտալ լինելուց բացի ես բոլոր ժամանակների մեծագույն գրողներից եմ, և դուք ստիպված եք դա ՛ էլ հաշվի առնել: Սենտիմենտալ և այլ բաներ:

 

Կ.Պ.- Դուք անփո՞ւյթ գրող եք:

Վ.Ս.- Ես արագ գրող եմ, բայց անփույթ:

 

Կ.Պ.- Մշակո՞ւմ եք Ձեր գրածները:

Վ.Ս.- Սկզբում չէի մշակում, կարծում էի, թե դա խաբել է ընթերցողին: Իմ առաջին գիրքը մշակում չունի: Սկսեցի մշակել երկրորդ գրքից և դրանից հետո միշտ սրբագրում եմ:

 

Կ.Պ.- Ձեր բոլոր գրածներից կա՞, արդյոք, մի գրություն, որի համար ափսոսում եք:

Վ.Ս.- Ոչ մի գրության համար չեմ ափսոսում, լինի դա հրատարակված կամ անտիպ: Սոմըրսետ Մոեմը, երբ լույս ընծայեց «Ճամփորդի գիրքը» պատմվածքների ծաղկաքաղը, ուր տեղ էր գտել իմ առաջին պատմվածքը, ասում էր, թե Սարոյանը ներսի և դրսի գրող է. մեկ պատմվածք՝ ներս, ութ՝ դուրս: Ես հասկանում եմ նրան, բայց նաև ուզում եմ այսպես կոչված «թույլ» պատմվածքներս պահել, դրանք ինձ չեն խանգարում: Ես չեմ կարծում, որ իմ որևէ պատմվածքը կարող է իսկապես թույլ լինել:

Հիշեցի. մի վեպ ունեմ՝ «Խնդալու բանը», որի համար գուցե կարող եմ ափսոսալ: Ափսոսում եմ, որովհետև շատ է տխուր: Ես ամաչում եմ այն գրությունից, ուր չեմ ծիծաղում, և այդ վեպում ծիծաղ չկա: Դրանից ընկճվում եմ: Դժբախտ վեպ է, տխուր: Հիվանդ վեպ է, շատ հիվանդ:

 

Կ.Պ.-Հեղափոխե՞լ եք ամերիկյան գրականությունը:

Վ.Ս.- Կարծում եմ՝ այո: Կան շատ գրողներ, որ ընդունում են այդ: Ես հաստատ կոտրեցի դուռը ինձնից հետո եկող բոլոր դրամատուրգների համար: Նրանց մեջ են Թենեսի Ուիլյամսը, Օլբին և ամբողջ խումբը:

 

Կ.Պ.- Ճի՞շտ կլինի ասել, թե Ձեր լավագույն արտադրությունը մնում են Ձեր թատերգություններն ու կարճ պատմվածքները և ոչ վեպերն ու ինքնակենսագրականները:

Վ.Ս.- Կարծում եմ՝ նախընտրության հարց կարող է լինել: Ինձ համար տարբերութուն չկա: Սարոյանը ամենուր Սարոյան է: Եթե անհրաժեշտ է ձևին անձնատուր լինել, ապա ես էլ ձեզ նման պատմվածքներին ու թատերգության կտամ նախասիրությունս:

 

Կ.Պ.- Կարո՞ղ եք Ձեր բոլոր պատմվածքներից լավագույն երեքի անունը տալ:

Վ.Ս.- Կարող եմ: Առաջին՝ «Խիզախ պատանին թռչող տրապեզի վրա», երկրորդ՝ «Մարդ, որի սիրտը լեռներում է», երրորդ՝ իմ վերջին պատմվածքներից՝ «Այսօ՞ր է օրն արդյոք» և «Վախկոտները»: Այս երկուսը պետք է երրորդ լինեն, կատարեցեք Ձեր ընտրությունը:

 

Կ.Պ.- Ո՞րն է Ձեր լավագույն թատերգությունը:

Վ.Ս.- «Իմ սիրտը լեռներում է»:

Կ.Պ.- Նորի՞ց. նախ պատմվածքը՝ «Մարդ, որի սիրտը լեռներում է» և ապա պատմվածքի հիման վրա գրված թատրերգությո՞ւնը…

Վ.Ս.- Իրավունք ունեք, պետք է լինի «Քո կյանքի ժամանակը»:

 

Կ.Պ.- Մեկ կարճ և մեկ երկար վեպ:

Վ.Ս.- «Թրեյսիի վագրը»՝ կարճ վեպերից և «Ռոք Վագրամը»՝ երկար վեպերից:

 

Կ.Պ.- Մեկ ինքնակենսագրական:

Վ.Ս.- «Չմեռնելու համար»:

 

Կ.Պ.- Մարդկային ո՞ր արժանիքն եք ամենից շատ գնահատում:

Վ.Ս.- Անկեղծությունն ու զարմանքը: Բայց մարդու ամենամեծ արժանիքը նրան կասեցնելու անհնարինությունն է: Դա տեսնում ենք մանավանդ Չարլի Չապլինի սկզբնական ֆիլմերում. նա  ոչ մի բան չուներ, և ոստիկանները հալածում էին նրան, և չար բախտը նրան հալածում էր, բայց հնարավոր չէր նրան կասեցնել: Նա ընկնում էր փոսերի մեջ, նրա վրայով էին քայլում, և դեռ նա վազում էր, նրան բանտարկում էին, և նա փախչում էր: Ես սիրում եմ ապրելու այս տեսակի համառությունը: Մենք՝ հայերս, ունենք այդ:

 

Կ.Պ.- Ի՞նչ կարծիքի եք այս հարցազրույցի մասին:

Վ.Ս.- Պետք է ասեմ, որ ես Կարիկ Պասմաճյան բանաստեղծի և ինձնից 40 տարի երիտասարդ հայրենակցի հանդեպ մեծ համարում ունեմ, որ ես գոհ եմ Ձեզ հետ զրուցելուց: Խոստովանում եմ՝ նեղանում եմ Ձեզնից, որ ինձ վշտացնում եք սենտիմենտալ լինելու մասին շատ խոսելով: Բայց գոհ եմ: Դուք ձայնագրել եք այս ամենը ժապավենի վրա: Ոչ մի բան չեմ որակավորելու: Ինչ որ ասացի, ինձնից մի մաս է՝ կապված այսօրվա իրականության հետ՝ 25 մայիսի, 1975, երեկո: Մի բան ասացի, որ ստիպված էի ասելու, երբ ինձ հարցրիք՝ «Կա՞ մի գիրք, որի համար ափսոսում եք». ես չեմ ափսոսում, բայց գոհ չեմ «Խնդալու բան» գրքիցս, որովհետև այդ գիրքը ծիծաղ չունի իր մեջ: Ես հավատում եմ, որ դագաղում անգամ մենք պետք է ծիծաղենք, թե մենք իրավունք ունենք մեր զավեշտությունները և զավզակությունները սիրով ընդունելու, նաև զարմանքով և երախտագիտությամբ կամ ինչպես մշեցիներն են ասում՝ փոփոխության ու կորստի զգացումով. «Ի՜ՆՉ ԷԻՆՔ, Ի՜ՆՉ ԵՂԱՆՔ»:

 

Կ.Պ.- Մի վերջին հարց: Պիտի ուզե՞ք սրբագրության ենթարկել, մասեր փոխել այս հարցազրույցից:

Վ.Ս.- Բացարձակապես ո՛չ: Դա դեմ է իմ ողջ էությանը և հավատքին: Ո՛չ: Այն ամենը, ինչ ասել եմ, իմն է, լավ է, ես տեր կկանգնեմ, ես տեր կկանգնեմ:

 

Անդին 1, 12, 2013 և Անդինի 6, 2014

 

 

 

 

Share

Կարծիքներ

կարծիք