Հիմնարար փոփոխությունների տրամաբանությամբ

Լուսանկար

ԱՆԴԻՆ-ի հյուրն է Տիգրան Սարգսյանը

 

-Պարոն վարչապետ, շուտով կլրանա Ձեր պաշտոնավարման վեց տարին: Ձեզանից ավելի երկար պաշտոնավարել է միայն Անդրանիկ Մարգարյանը: Մինչդեռ ՀՀ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի պաշտոնավարման տարիներին Հայաստանն ունեցել է 6 վարչապետ, Ռոբերտ Քոչարյանի շրջանում՝ 5: Իսկ Դուք դեռևս միակն եք Սերժ Սարգսյանի նախագահության ժամանակահատվածում: Եվ սա՝ հակառակ Ձեր հասցեին տարբեր կողմերից հնչող քննադատության և արձանագրված տնտեսական ոչ մեծ ցուցանիշների: Ձեր գնահատմամբ՝ ո՞րն է դրա պատճառը:

 

-Ես դա կբացատրեի ոչ թե սուբյեկտիվ, այլ օբյեկտիվ գործոններով: Մեր պետությունն ինստիտուցիոնալ առումով տարեցտարի կայանում է, ինչն էլ նշանակում է, որ նախագահական ու խորհրդարանական ընտրություններն ընթանում են իրենց ամբողջական փուլերով: Դրական է, որ իշխանությունները ձևավորվում են ընտրական փուլերով, և ժողովրդի սպասումներն էլ կապվում են հենց այդ հանգամանքի հետ, այն է՝ իշխանությունների փոփոխությունները պետք է տեղի ունենան ընտրությունների միջոցով: Կարծում եմ, որ ապագայում ևս կամրապնդվի այս ավանդույթը, ինչպես որ զարգացած երկրներում է, և մեր հասարակությունը   զերծ կմնա ցնցումներից:

Եվ՝ պատասխանիս հաջորդ հատվածը. ես չգիտեմ մի երկիր, որտեղ գոհ են գործադիր իշխանության ղեկավարից: Իսկ զբաղվածության հիմնախնդիր ունեցող երկրներում՝ առավել ևս: Պարզապես այլ կերպ չի էլ կարող լինել: Գործադիր իշխանությունից մեր քաղաքացիների թիվ մեկ պահանջը աշխատատեղերի ստեղծումն է: Դժգոհությունների հենքն էլ, ըստ էության, այդ աշխատատեղերի բացակայությունն է:

 

-Երբ ստանձնեցիք ՀՀ վարչապետի պաշտոնը, կառավարության առաջին իսկ նիստում կոչ արեցիք բոլոր նախարարներին իրենց աշխատանքային սեղաններին պարտադիր ունենալ ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանի նախընտրական ծրագիրն ու ամեն օր ընթերցել այն: Հիմա ընթերցո՞ւմ եք, դրա դրույթները կյանքի կոչո՞ւմ եք:

 

-Բնականաբար: Որովհետև կառավարության ծրագիրը համահունչ է հանրապետության նախագահի նախընտրական ծրագրին: Իսկ կառավարության ծրագրի հիմնական դրույթներն էլ ընկած են նախարարությունների գործունեության հիմքում:

 

-Իսկ արդյունքներից գո՞հ եք:

 

-Իհարկե ոչ: Ինչպե՞ս կարելի է գոհ լինել, երբ մեր քաղաքացիներն այսօր լավ չեն ապրում:

 

-Մի քանի տարի առաջ, պատասխանելով եվրոպացի մի լրագրողի, ասացիք, որ «Հայաստանում առկա է խորը խզում հայտարարված արժեքների և առկա իրականության միջև»: Որքանո՞վ է Ձեզ հաջողվել մեղմել խզումը: Եվ ի՞նչ եք արել այդ առումով:

 

-Դա բավականին լուրջ խնդիր է: Նախ՝ ի՞նչ արժեքներ ենք մենք հռչակում և ինչո՞ւ: Նաև՝ հռչակում ենք, որովհետև պարտադրվա՞ծ ենք, թե՞ դա գալիս է մեր համոզմունքներից: Ըստ էության, մենք լուրջ անելիք ունենք, քանի որ մեր հասարակությունը պառակտված է այս հարցում: Ոմանք համոզված են այդ արժեքների ճշմարտացիության մեջ, իսկ ոմանք, հետևելով ժամանակակից աշխարհի կողմից պարտադրվող կանոններին, պարզապես հայտարարում են, որ ընդունում են: Մարդկանց մի մասն էլ կարծում է, որ այն արժեքները, որոնց մասին հայտարարում ենք, իրականում մերը չեն. մենք պետք է համարձակություն ունենանք հռչակելու մեր ազգային արժեքների մասին ու դավանելու դրանք: Եվ քանի որ այս դաշտում փաստացի չունենք համաձայնություն՝ կոնսենսուս, նշանակում է՝ մենք չունենք նաև ամուր հասարակություն: Այսինքն՝ երկրում չկա մտածող մարդկանց կրիտիկական զանգված, որոնք մեր արժեքների շուրջ կգան համաձայնության:

Հիմա հարցը դիտարկենք կառավարության առումով: Մենք հստակ հայտարարել ենք գոյաբանական հինգ հենքային սկզբունքների մասին, որոնք մեր ծրագրերի առանցքն են ըստ էության: Այս սկզբունքների շուրջ էլ փորձում ենք ձևավորել արժեքային այն համակարգը, որով պետք է ղեկավարվի կառավարությունը:

Դրանք են.

Առաջինը՝ մենք ապրում ենք արագ փոփոխվող աշխարհում, որը թելադրում է իր կանոնները: Մանավանդ՝ մեծ սփյուռքով փոքր երկրին: Եվ մենք պարտավոր ենք մեր ծրագրերն իրականացնելիս, պետական ինստիտուտներն ամրապնդելիս հաշվի առնել արագ փոփոխությունների գործոնը և գործել դրանց համարժեք: Եվ եթե չհարմարվենք ժամանակակից աշխարհի կարևորագույն այս առանձնահատկությանը, կարող ենք դուրս մղվել համաշխարհային պատմությունից:

Երկրորդ գոյաբանական սկզբունքն այն է, որ աշխարհը «փոքրանում» է. ազգերի ու քաղաքակրթությունների փոխազդեցությունները դառնում են ինտենսիվ: Եթե, ասենք, քսան տարի առաջ Լոս Անջելեսը մեզանից շատ էր հեռու, և հայկական համայնքը, որ ապրում է Կալիֆոռնիայում, շատ ու շատ առումներով կտրված էր մեզանից, ապա այսօր այդ տարածությունը գրեթե դառնում է անտեսանելի: Որովհետև ժամանակակից տեխնոլոգիաները, կապի միջոցները մեզ տեղավորում են մեկ հարթության՝ վիրտուալ հարթության մեջ: Եվ մեր փոխադարձ կապը, առցանց ռեժիմով ազդեցությունները, տեղեկատվության հասանելիությունը ստեղծում են միջավայր, որը, ըստ էության, արդեն մեր կյանքի անբաժանելի մասն է: Եվ դա է, որ մենք անվանում ենք Հայկական աշխարհ: Որ անկախ այն բանից, թե մարդիկ որտեղ են ապրում, արագ փոքրացող ժամանակակից աշխարհը նրանց մոտեցնում է իրար, քանզի տարածությունն այլևս դադարում է ունենալ այն դերակատարությունը, ինչ ուներ, ասենք, 20 տարի առաջ: Եվ սա փաստում է, որ Հայաստանի Հանրապետությունն իր ծրագրերը մշակելիս չի կարող հաշվի չառնել, որ իրականում գոյություն ունի Հայկական աշխարհը: Միաժամանակ, արագ փոփոխվող աշխարհում այն իրադարձությունները, որ տեղի են ունենում հարևան երկրներում, այլ պետություններում, ևս չեն կարող իրենց ազդեցությունը չթողնել մեզ վրա: Դա կրկին լրջագույն գործոն է, որը չենք կարող հաշվի չառնել:

Երրորդ՝ ժամանակակից աշխարհը փոխել է հասարակության հենքային գործընթացը, մի բան, որ տնտեսության հիմքն է:

Եթե նախորդ դարում հենքայինը արտադրական գործընթացն էր, տնտեսության հիմքը ապրանքների արտադրությունն էր, ապա 21-րդ դարում մտագործունեությունն է՝ մտքի աշխատանքն ու արգասիքը: Պետությունները մրցակցում են ոչ թե ով ինչքան ապրանք է արտադրում, այլ թե ով ինչքան նոր գիտելիք է ստեղծում: Եվ երբ ասվում էª՝ գիտելիքահեն հասարակություն կամ տնտեսություն, նկատի է առնվում այնպիսի միջավայր, որտեղ ձևավորվում են ենթակառուցվածքներ, որտեղ ստեղծվում են կրթական օջախներ: Հետևաբար հասարակության զարգացման շարժիչ ուժն այլևս համալսարանն է, գիտական լաբորատորիաներն են, այն համապատասխան օղակները, որտեղ ստեղծվում է գիտելիք: Իսկ մյուս կառույցները վերջիններիս սպասարկման համար են: Սա ժամանակակից աշխարհի կարևորագույն առանձնահատկությունն է, որն ամբողջությամբ փոխում է պետությունների մրցակցության փիլիսոփայությունը:

Չորրորդ սկզբունքը բխում է նախորդից. եթե ժամանակակից աշխարհի առանձնահատկությունը նոր գիտելիքի ստեղծումն է, ուրեմն հիմնական ռեսուրսը մարդն է: Եվ այն պետություններն են հասնում հաջողության, որոնք մարդու իրացման և ինքնադրսևորման համար ստեղծում են բարենպաստ պայմաններ: Որովհետև 21-րդ դարը աշխատուժի մոբիլ տեղաշարժի դար է նաև: Մարդիկ, որոնք ունեն գիտելիք, տիրապետում են լեզուների, ընդունակություններին համապատասխան կարող են ընտրել այն վայրը, որտեղ կզբաղվեն իրենց սիրած աշխատանքով և առավելագույնս կիրացնեն Աստծո կողմից իրենց տրված շնորհները: Ստեղծվում են վիրտուալ ցանցեր, և մարդիկ իրենք են ընտրում, թե որ ցանցում կուզեն հայտնվել: Դրանք կարող են լինել, ասենք, պրոֆեսիոնալ, գիտական  միավորումներ: Այսինքն՝ տվյալ մասնագիտության մարդիկ աշխարհի մեկ միասնական ցանցում են, հետևում են միմյանց գործունեությանը, տեղեկանում, թե իրենց ոլորտում ինչ նորություններ են լինում, ինչ նորարարություններ են կատարվում և այլն, և այլն: Փաստորեն, նրանք դառնում են տվյալ ցանցի անդամը և այնտեղ բավարարում իրենց գիտական ու մասնագիտական պահանջմունքները, նաև իրացնում սեփական տաղանդը:

Ժամանակակից աշխարհի հինգերորդ առանձնահատկությունն այն է, որ գոյաբանական հիմնարար նման փոփոխությունների ներքո կրկին առաջ են մղվում հավերժական հարցերը, որոնք վերաբերում են ազգային պատկանելությանը, ազգային գաղափարախոսությանը և, ընդհանրապես, ազգային արժեքների խնդիրներին: Արդեն հարկ է, որ այս հասկացություններն արդիականացվեն: Իսկ դա ենթադրում է, որ ժամանակակից փիլիսոփաները, պատմաբանները, սոցիոլոգները և հոգեբանները պետք է նորովի գնահատեն խնդիրը: Իսկ փոքր թիվ ունեցող ազգերի համար այս հանգամանքը ձեռք է բերում առավել կարևոր նշանակություն: Հետևաբար նման պետությունների կառավարություններն առավել աչալուրջ պետք է լինեն ազգային խնդիրների վերաբերյալ: Նրանց համար առաջնային պետք է լինեն ազգային ինքնության պահպանման, ազգային մշակույթի զարգացման հարցերը: Եվ այս պարագայում արդեն գերակա է դառնում ազգային ինքնության թելադրած արժեքները տարանջատել անցողիկից՝ ժամանակավոր արհեստական ազդեցություններից, որոնց կրողը դառնում ես ժամանակների թելադրանքով, այսինքն՝ քեզանից անկախ պատճառներով:

 

-Իսկ մեր կառավարությունն ունի՞ հայեցակարգ, որը կներառի Ձեր թվարկած գոյաբանական արժեքները: Կամ թեկուզ ոչ հրապարակային՝ աշխատանքային փաստաթղթեր, որոնցով շարժվում է իր ամենօրյա գործունեության ընթացքում: Որպեսզի, ինչպես Դուք եք ասում, տանուլ չտանք մեր ժամանակների մրցապայքարում:

 

-Ինչ շարադրեցի՝ նկարագրված-թվարկված են մեր ծրագրերում: Վերջիններից էլ բխեցվում են աշխատանքները, որոնք իրականացնում ենք: Այն մեր ծրագրային փաստաթուղթն է, որը հինգ տարի առաջ արժանացել է Ազգային ժողովի հավանությանը:

 

-Պարոն վարչապետ, Դուք այս հարցերին անդրադարձել եք նաև Ձեր «Պետության վախճանը» աշխատության մեջ: Բայց Ձեր խոսքերը հաճախ երկդիմի են ընկալվում: Անգամ այն մեկնաբանվում է՝ ելնելով դավադրությունների տեսության սկզբունքններից: Ի՞նչ կասեք այս կապակցությամբ:

 

-Հաճախ, լսելով իմ ընդդիմախոսներին, հասկանում եմ, որ կարդացել են միայն վերնագիրը: Որովհետև հոդվածն ավարտվում է այդ հարցի իմ պատասխանով: Վերնագիրը պրովոկացիոն է, որպեսզի գրավի ընթերցողի ուշադրությունը: Իսկ, ըստ էության, հոդվածում նկարագրվում է ժամանակակից աշխարհի հիմնարար փոփոխությունների տրամաբանությունը:

 

-Փաստորեն, Հայաստանի Հանրապետության Նախագահը խոստացավ տնտեսական որոշակի աճ, որը կառավարությունը չապահովեց: Դուք տարեվերջյան Ձեր ասուլիսում խոստացաք այդ հարցին անդրադառնալ բոլոր ոլորտներում հաշվետվությունների ամփոփումից հետ, այս ամսին՝ մարտին: Հնարավոր համարո՞ւմ եք, որ Ձեր պարզաբանումներն ընդունելի չլինեն երկրի Նախագահին, և Ձեր կառավարությունն ի վերջո ստիպված լինի հրաժարական տալ:

 

— Նախ՝ դա Նախագահի խոստումը չէր, այլ քաղաքական թիրախը, որ դրել էր կառավարության առջև: Այսինքն՝ կարևորագույն մի ցուցանիշ է, որին պետք է ձգտենք հասնել: Հասկանալի է, որ քաղաքական հանձնառություն է, և հարցը գտնվում է քաղաքական դաշտում: Այն իրականում ուղերձ էր Նախագահի կողմից կառավարությանը, որ վերջինս պետք է աշխատի լարված՝ գործադրելով լրացուցիչ ջանքեր առավելագույնին հասնելու համար: Եվ, բնականաբար, կվերլուծենք, և պարզ կդառնա, թե կառավարության ապահոված արդյունքները որքանով են պայմանավորված օբյեկտիվ հանգամանքներով և որքանով՝ սուբյեկտիվ գործոնով: Ընդ որում՝ այս հարցադրումները և քննարկումները տեղի են ունեցել մեր կուսակցությունում, որտեղ և տեղի կունենա հաշվետվությունը:

Հասկանալի է, որ նման քաղաքական հարցադրումները շատ հաճախ դառնում են քաղաքական սպեկուլյացիայի՝ շահարկումների առարկա: Դրանք հարմար գործիք են ընդդիմախոսների ձեռքին՝ քննադատություն հնչեցնելու և փորձելու ավելացնել սեփական քաղաքական կշիռը մրցակցային դաշտում: Ինչն էլ անում են նրանք, իսկ մենք էլ շատ հանգիստ ենք վերաբերվում նրանց արածին: Որովհետև հրաժարականի մասին խոսակցությունը ընթանում էր այն պահից ի վեր, երբ ես նշանակվեցի վարչապետ: Առաջին իսկ րոպեից էլ ասացին՝ սա ժամանակավոր նշանակում է: Այս ամենը գործիքներ են, որոնց կիրառումը տեղավորվում է քաղաքական մրցակցության տրամաբանության մեջ, և ես, ինչպես ասացի, շատ հանգիստ եմ վերաբերվում նման խոսակցություններին: Չնայած, ցավոք սրտի, քաղաքական մրցակիցները հաճախ օգտագործում են վարկաբեկող գործիքները, քննադատությունը տեղափոխում են անձնական վիրավորանքների դաշտ, որը ոչ միայն պատիվ չի բերում նրանց, այլև խոսում է իրենց թուլության մասին: Իսկ եթե քննադատությունը պահպանում է քաղաքական կոռեկտությունը, փաստարկված է և հիմնավոր, ապա ակնհայտ է, որ դրանից շահում է պետությունը: Այնպես որ, ուժեղ իշխանություն ունենալու համար անհրաժեշտ է ունենալ ուժեղ ընդդիմություն և հակառակը:

 

-Փաստ է, որ Ձեր պաշտոնավարումը համընկավ համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի հետ, և մեր երկիրը հայտնվեց լուրջ մարտահրավերների առջև: Չխոսենք թվերի, փաստերի լեզվով. վերանանք դրանցից: Ձեր գնահատմամբ՝ որքանո՞վ կարողացանք դիմագրավել մարտահրավերներին, և, հետահայաց գնահատմամբ որո՞նք եք համարում Ձեր ձեռքբերումն ու բացթողումը: Ի՞նչ կարելի էր անել, որ չարեցինք:

 

-Շատ բան կար, որ կարելի էր անել, բայց մենք չկարողացանք անել: Անվերջ կարելի է թվարկել շարքը, թե ինչ է ցանկանում այսօր ունենալ Հայաստանի Հանրապետության սովորական քաղաքացին: Բոլորս գիտենք և, կարծում եմ, անընդհատ դրանց անդրադառնալու կարիք չկա:

Իսկ ինչ վերաբերում է ձեռքբերումներին, ապա դրանք ավելի հաճախ անտեսանելի են: Որովհետև եթե դու քաղաքացուն փորձես բացատրել, որ մենք լրջագույն ջանքեր գործադրեցինք, որպեսզի չունենանք ֆինանսական կոլապս, չունենանք հիպերինֆլյացիա, որպեսզի համաշխարհային ճգնաժամը չխաթարի մեր երկրի բնականոն գործունեությունը, խուսափեցինք այն իրավիճակներից, որի մեջ հայտնվել էինք 1993-94 թվականներին, գուցե ոչինչ ասած չես լինի: Այն դեպքում, երբ մենք շրջափակման մեջ էինք: Ապրանքների և հումքի ներմուծումն իրականացնում էինք ահռելի դժվարություններով: Իսկ երբ ռուս-վրացական պատերազմը փակեց նաև երկաթուղին, ստիպված էինք վառելիք, սննդամթերք, անհրաժեշտ այլ ապրանքներ ներկրել Պարսկաստանից:

Հետագայում էլ համաշխարհային ճգնաժամը ցույց տվեց մեր ստեղծած ֆինանսական համակարգի ամրությունը: Խոսքը բանկային համակարգի մասին է: Այս ամենը լուրջ փորձություն էր: Որովհետև նախորդ տարիներին էլ ասում էին, որ խաբեություն է, թե մենք ունենք ամուր բանկային համակարգ: Սակայն դուրս եկավ, որ ճգնաժամի հարվածից մեզանից անհամեմատ հզոր պետություններում բանկերը ստիպված եղան ստանալ պետության օժանդակությունը, մինչդեռ մեր բանկերը ոչ միայն կայուն մնացին, այլև իրենք թիկուք դարձան պետությանն այդ դժվարին օրերին: Ի տարբերություն Ռուսաստանի, Ղազախստանի, Ուկրաինայի: Հիշո՞ւմ եք, որ տարբեր երկրներ սառեցնում էին ավանդները, թույլ չէին տալիս, որ քաղաքացիներն իրենց գումարները հանեն բանկերից և այլն, և այլն: Մենք կարողացանք անցնել այս փորձությունների միջով:

Կարծում եմ՝ մեր կառավարության ձեռքբերումներից էր հակաճգնաժամային ծրագիրը, որը միջազգային կառույցների կողմից գնահատվեց որպես չափազանց արդյունավետ ծրագիր: Այն մի կողմից նվազագույնի հասցրեց կորուստները, մյուս կողմից էլ նպաստեց, որ բնակչությունն իր վրա համեմատաբար թույլ զգար ճգնաժամի հարվածը: Չմոռանանք, որ մերձբալթյան երկրներում աշխատավարձեր ու թոշակներ կրճատվեցին, ընդհուպ  40, 50 տոկոսով: Իսկ մենք հակառակը՝ թոշակ ու աշխատավարձ բարձրացրեցինք, սոցիալական նպաստներն ավելացրեցինք:

Մեր գործունեության երկրորդ ուղղությունը, որը, կարծես, կրկին աննկատ է մնացել, այն է, որ այս վեց տարիների ընթացքում մեր թափանցիկ աշխատանքի շնորհիվ փոխեցինք քաղաքացիների մտածողությունը: Որովհետև ինքներս սկսեցինք մեր թերությունների ու բացթողումների մասին խոսել: Մատնանշեցինք տնտեսության ստվերայնությունը, կոռուպցիան: Հայտարարեցինք, որ դրանց արմատները մեր ներսում են, որ վերացնելու համար պետք է սկսենք ինքներս մեզնից:

Հրապարակային դարձան կառավարության գործունեության հետ կապված բոլոր փաստաթղթերը: Երբ մեր կայքէջերում սկսեցինք տեղադրել նախագծերն արդեն նախապես՝ մինչ նիստը, ընդդիմության և ԶԼՄ-ների կողմից սկսեցին քննարկվել կառավարության նիստերի օրակարգը: Ի դեպ, սա բաց աշխատանքի նոր մշակույթ էր, որին մարդիկ շատ շուտ ընտելացան: Բայց այն նաև մտածողություն է փոխում: Ճիշտ է՝ մի կողմից առավել դժվարին է դարձնում կառավարության գործունեությունը, երբ բաց ու թափանցիկ աշխատանքը բացահայտում է նրա թույլ կողմերը և դարձնում խոցելի ընդդիմախոսների առջև, բայց մյուս կողմից էլ գիտակցում ենք, որ դա է առաջ գնալու միակ ճանապարհը:

Իհարկե, մենք ինստիտուցիոնալ լրջագույն փոփոխություններ ենք կատարել կառավարության ներսում, որը կրկին անտեսանելի է: Սկզբնական շրջանում մեզ ծաղրում էին, երբ բոլոր նախարարներին ստիպեցինք հրաժարվել թղթային աշխատաոճից և անցնել էլեկտրոնայինի: Մի բան, որն էապես բարձրացնում է  աշխատանքի արդյունավետությունը: Իսկ այժմ արդեն ողջ երկիրն ենք ծածկել համապատասխան համակարգով, նաև մարզպետների հետ ենք աշխատում էլեկտրոնային եղանակով: Իսկ այսպիսի բաց աշխատաոճը հնարավորություն է տալիս մեր քաղաքացիներին հսկել մեզ, նրանք իրենց դիմումը, նամակը կրկին այդ տարբերակով են ուղարկում մեզ և ցանկացած պահի կարող են հետևել դրանց շարժին, թե ուր հասան, որ ատյանում են գտնվում, ով է պատասխանելու և երբ է պատասխանելու:

Մի շարք բարեփախումներ արեցինք նաև, այսպես ասած, տեսանելի ոլորտներում: Ասենք՝ ձեռնարկությունների գրանցումը կամ կադաստրի աշխատանքների համակարգումը: Այս ոլորտներում էապես նվազեցին կոռուպցիոն ռիսկերը, բարձրացավ սպասարկման որակը: Ասեմ, որ մեր քաղաքացիների 70 տոկոսը դրական է գնահատում այս փոփոխությունները, քանզի պետական մարմիններից ստանում են արագ և որակյալ ծառայություն: Էլի  ոլորտներ կան, որտեղ կրկին նավազեցրինք բյուրոկրատական քաշքշուկները:

Մեր մյուս ձեռքբերումն այն էր, որ համարձակություն ունեցանք հայտարարել, որ կառավարությունն այսուհետև պատասխանատու է ակտիվ արդյունաբերական քաղաքականության համար: Նախորդ տարիներին Հայաստանում գործում էր խիստ լիբերալ մոդել, այն ենթադրում էր, որ կառավարությունը պատասխանատվություն է կրում միայն խաղի կանոնների համար, իսկ շուկան կկարգավորի ամեն ինչ. մրցակցության շնորհիվ կձևավորվեն ճյուղեր, որոնք կունենան հարաբերական առավեություն: Դրանց համապատասխան էլ կլինի մեր երկրի մասնագիտացումը:

Տեսանք, որ հին մոդելը ժամանակի քննությունը չբռնեց, և ուսումնասիրելով միջազգային փորձը, նկատի ունենալով մեր երկրի առանձնահատկությունները՝ եկանք այն եզրակացության, որ անհրաժեշտ է արմատական փոփոխությունների որոշում կայացնել: Եվ այդ մասին հայտարարեցինք հրապարակավ, այն է՝ պետությունը ստանձնում է ակտիվ ճյուղային արդյունաբերական քաղաքականության պատասխանատվություն:

 

-Եվ ի՞նչ գործիքներ եք կիրառում այդ նպատակի իրականացման համար:

 

-Ձևավորեցինք պետություն-մասնավոր հատված համագործակցության պլատֆորմ: Նշանակում է, որ այսուհետ ճյուղային արդյունաբերական քաղաքականության բոլոր աշխատանքները պետք է իրականացնենք համատեղ: Օրինակ՝ միասին ուսումնասիրում ենք, թե ինչ պոտենցիալ ունենք դեղագործության ոլորտում: Որո՞նք են այն ձեռնարկությունները, որտեղ կան արտադրական կարողություններ, ենթակառուցվածքներ, կա մենեջմենթ, կա գիտելիք: Ո՞ր դեղերի բնագավառում կարող ենք մասնագիտանալ, որպեսզի ապահովենք արտահանման ծավալներ: Ինչո՞վ պետությունն օգնի, որ այդ դեղագործական ընկերությունները ոտքի կանգնեն և թողարկեն որակյալ արտադրանք: Ինչպե՞ս ներդնեն միջազգային ստանդարտները: Ինչպե՞ս անցնեն սերտիֆիկացման՝ հավաստագրման գործընթացը: Բոլոր այս հարցերը քննարկում ենք տվյալ ոլորտի մասնագետների հետ, ստորագրում ենք  համագործակցության հուշագիր, ստանձնում ենք փոխադարձ պարտավորություններ և ասում՝ ա՛յ, եթե դուք սա՛ անեք, պետությունն էլ մյուսը կանի:

Ընդհանուր առմամբ 12 ճյուղերի համար մշակեցինք նման մոդելներ: Յուրաքանչյուր ոլորտի համար էլ ընտրեցինք իր գործիքակազմը. մի տեղ պետությունն իր վրա է վերցնում միջազգային ստանդարտների ներդումը, մի տեղ՝ լաբորատորիաների ստեղծումը, մի տեղ՝ օրենքների փոփոխությունը, մի տեղ ֆինանսական օժանդակություն է հատկացնում, մի տեղ հարկային արտոնություն է սահմանում: Այսինքն՝ գործիքները բազմազան են, և դրանց ընտրությունը կախված է այն բանից, թե որ ոլորտում ինչ նախագիծ ենք իրականացնում:

Մասնավորը տեսավ, որ պետությունը կանգնած է իր կողքին: Եվ՝ ո՛չ թե խոսքով, այլ գործով: Մենք էլ տեսնում ենք, որ այդ քաղաքականությունը տալիս է իր դրական արդյունքը:

 

-Եթե մեկ բառով՝ ո՞րն է մեր տնտեսության կույրաղիքը:

 

-Մեր տնտեսության հիմնական խնդիրը հավասար մրցակցային դաշտի ձևավորումն է: Նաև՝ որ բոլորը հավասար լինեն օրենքի առջև: Սրանք են հիմնարար խնդիրները, որ պետք է կարողանանք լուծել: Դրանք մեր առաջնահերթություններն են:

 

-Իսկ ինչո՞ւ չի ստացվում լուծել ահա արդեն վեց տարի:

 

-Իսկ ինչո՞ւ միայն վեց տարի: Մեր պետությունը  23 տարեկան է, և այն եղել է այդ բոլոր տարիների ֆունդամենտալ՝ հիմնական խնդիրը: Որովհետև դա վերաբերում է ոչ միայն տնտեսությանը, վերաբերում է հասարակությանը, մեր մտածողությանը, մեր զարգացածության աստիճանին, մեր արժեքային համակարգին: Շատ դժվար է մեկ ակնթարթում վերափոխվել և մտածել, որ օրենքի առջև հավասար ես, ինչպես բոլորն են հավասար: Սա շատ դժվարին խնդիր է, որն հաջողվել է լուծել աշխարհի շատ քիչ երկրների: Արդյոք մեր անկախության այս 23 տարին բավարա՞ր ժամանակահատված է, որպեսզի ձևավորեինք համապատասխան ինստիտուտները և ունենայինք ազատ, արդար դատարան, արդար քննչական մարմիններ, արդար իրավական օղակներ և, ի վերջո, արդար քաղաքացի:

Բանն այն է, որ եթե դուք չեք ստեղծում ինստիտուտներ և արժեքներ, ապա երբ մի կաշառակերին հանեք գործից, կգա մեկ ուրիշը, ու կշարունակվի նույն ավանդույթը: Շատ երկրների փորձը հենց դա է ցույց տալիս: Նշանակում է՝ քայլ առ քայլ պետք է գնանք առաջ: Ասենք, օրինակ, ուզում ենք ներդնել կենսաթոշակային պարտադիր կուտակային համակարգ, մեր բնակչության 80 տոկոսը ընդվզում է դրա դեմ, այսինքն՝ չի ուզում փոխել սեփական վարքագիծը: Մենք ասում ենք նրանց՝ եթե ուզում եք, որ թե դուք, թե պետությունն ապագա ունենա, եթե ուզում եք ապրել ապահով ծերություն, ապա այսօր պետք է փոխեք ձեր վարքագիծը: Նրանք առարկում են և չեն ուզում վարքագիծ փոխել: Եվ դուրս է գալիս, որ մարդիկ չեն ուզում փոխվել, բայց ուզում են լավ ապրել: Կա մի հանճարեղ ձևակերպում՝ եթե  այսօր անում ես այն, ինչ անում էիր երեկ, վաղն էլ կունենաս լոկ այն, ինչ ունեիր երեկ: Բայց եթե դու ուզում ես ունենալ այն, ինչ չունես, պետք է անես այն, ինչ չէիր անում երեկ:

Այսինքն՝ եթե դու նոր բան ես ուզում, ուրեմն պետք է փոխվես: Իսկ փոխվելու երկու տարբերակ կա: Մեկն այն է, երբ համոզում ես մարդկանց: Ասենք, ասում ես՝ Հայաստանի Հանրապետության սիրելի քաղաքացիներ, եթե դուք ունեք ավտոմեքենա և վարորդական իրավունք և երթևեկում եք, ապա երրորդ անձանց համար ռիսկ եք ներկայացնում: Ուստի ձեզ կոչ ենք անում՝ երրորդ անձանց  ապահովագրեք այդ ռիսկից: Ոչ ոք չի ապահովագրում, ապահովագրական դաշտն էլ հետևաբար չի կայանում: Բայց երբ այդ ռիսկը որևէ մեկի հետ պատահում է, տվյալ դեպքը դառնում է նրա  համար ուղղակի ողբերգություն. պետք է փող հայթայթի, անգամ տունն է գրավ դնում և այլն, և այլն: Իսկ մենք ի՞նչ արեցինք. պարզապես օրենքի ուժով պարտադրեցինք, որ փոխեն իրենց վարքագիծը: Այն է՝ ավտոմեքենա ունեցող բոլոր քաղաքացիները ապահովագրեն դրանք: Եվ արդեն երկու տարի անց, երբ համակարգը ներդրվեց, բոլորն էլ տեսան, որ դա շատ լավ բան  էր, որ, իրոք, ճիշտ էր ապահովագրական այդ ընկերություններին վստահելը:

 

-Լավ, իսկ դիլեման ինչպե՞ս վճռել. պետությու՞նն է քաղաքացի ստեղծում, թե՞ քաղաքացին է պետություն ստեղծում:

 

-Ոչ նա, ոչ էլ նա: Քաղաքացին պետություն է: Եթե մեր քաղաքացին իրեն չզգաց որպես պետության սեփականատեր, մենք պետություն չենք ունենա: Ինձ մտահոգող հանգամանքներից մեկն էլ այն է, որ որոշ քաղաքացիներ պետության հետ իրենց հարաբերությունը պատկերացնում են այնպես, թե պետությունն իրենց ծառայություն մատուցող է: Նրանք իրենց չեն զգում որպես պետության տեր: Սա մտածողության լուրջ շեղում է:

 

-Ձեր պաշտոնավարումը մեկնարկեց մի քանի հավակնոտ ծրագրերով: Մասնավորապես կապված Գյումրու տեխնոպարկի, Դիլիջանը տարածաշրջանի ֆինանսական կենտրոն դարձնելու գաղափարների հետ: Դուք դրանցից հրաժարվե՞լ եք:

 

-Իհարկե ոչ: Գյումրու տեխնոպարկն արդեն իրականություն է: Այս տարի նրա աշխատանքները կսկսվեն մեծ թափով, քանի որ արդեն ավարտեցինք ահռելի մի կառույցի շինարարություն, որը հիմա լցվում է բովանդակությամբ: Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների հայկական մոտ  20 ընկերություն այդ տարածքում են ծավալելու իրենց գործունեությունը:

Ինչ վերաբերում է Դիլիջանին, ապա միայն կույր մարդը կարող է չնկատել, թե այստեղ ինչ փոփոխություններ տեղի ունեցան, երբ Կենտրոնական բանկը կառուցեց իր հիասքանչ մասնաճյուղը և բազմաթիվ գործառույթներ իրականացրեց այնտեղից: Հասկանալի է, նաև բանկի մի շարք աշխատակիցներ տեղափոխվեցին ու բնակություն հաստատեցին այս քաղաքում: Հավելեմ, որ ձևավորվում են նոր ենթակառուցվածքներ, ստեղծվում են կրթական համալիրներ, որոնք իրենց ծառայությունն են մատուցելու հենց ֆինանսական կենտրոնին:

 

-Դուք հավատացյալ եք. ի՞նչ դեր ունի հավատը Ձեր կյանքում: Նաև արևելյան փիլիսոփաներին եք շատ կարդում: Դա ի՞նչ է տալիս Ձեզ:

 

-Ես չգիտեմ, թե ինչ է տալիս, բայց գիտեմ, որ դա իմ էությունն է:

 

-Իսկ ժամանակակից հայ գրողներին կարդո՞ւմ եք:

 

-Բնականաբար:

 

-Մեր ժողովուրդն աշխարհի հնագույն ժողովուրդներից է: Գիտնականներն ապացուցել են, որ հայոց լեզուն ութ հազար տարեկան է, թերևս՝ ավելի հին: Հնագիտական հայտնագործություննեը վկայում են, որ Հայաստանն է մարդկության բնօրրանը, քաղաքակրթության օրրանը: Այդ են վկայում նաև առասպելները, Աստվածաշունչը: Այս ամենը հնարավոր չէ՞ օգտագործել հօգուտ երկրի ու ժողովրդի, ձևավորել ազգային գաղափարախոսություն, կյանքի կոչել այն… Հրանտ Մաթևոսյանը մի առիթով ասում է, որ ոչ թե Քրիստոս ստեղծեց ավետարանիչներին, այլ ավետարանիչները՝ Քրիստոսին, այսինքն՝ գաղափար: Մեր ժողովրդին, մանավանդ երիտասարդությանը նոր գաղափար է պետք: Սա պետության խնդիրների մեջ չի՞ մտնում:

 

-Անշուշտ մտնում է, և պետությունը պարտավոր է դա անել: Եթե պետությունն ինքնամեկուսանում է ազգային գաղափարախոսությունից, ապա այդ խնդիրը սկսում են լուծել պատահական և կասկածելի մարդիկ:

 

-Ձեր կողմից հաճախ մեջբերվող Ներսես Շնորհալու «Միասնություն՝ գլխավորում, ազատություն՝ երկրորդայինում և սեր՝ ամեն ինչում» բանալի- սահմանումը ուղենի՞շ է արդյոք Ձեզ համար:

 

-Դա մարդկության համար է ուղենիշ եղել: Այն քրիստոնեական աշխարհընկալման հիմքն է: Դրա վրա է ձևավորվել նաև եվրոպական քաղաքակրթությունը: Ըստ էության, դեմոկրատիայի ճշգրիտ ձևակերպումն է: Այն է՝ հասարակությունը պետք է կարողանա համաձայնության գալ հիմնական արժեքների շուրջ, իսկ երկրորդային հարցերում պետք է լինի ազատություն: Իսկ որպեսզի առաջինը կապվի երկրորդին, պետք է լինի սեր ամեն ինչում:

 

-Շնորհակալություն, պարոն վարչապետ, մաղթում ենք ամենայն բարիք և նոր ծրագրերի իրագործում:

 

Զրուցեց Գոհար Սարդարյանը

 

Անդին 2, 2014

Կարծիքներ

կարծիք