Երեք ճառ Դոստոևսկու հիշատակին: Առաջին ճառ

20152301140038919

Մարդկության նախնադարում բանաստեղծները մարգարեներ ու քրմեր էին, կրոնական գաղափարն էր տիրապետում պոեզիայում, արվեստը ծառայում էր աստվածներին: Հետո, երբ կյանքի բարդանալու հետ ի հայտ եկավ աշխատանքի բաժանման վրա հիմնված քաղաքակրթությունը, արվեստն էլ մարդկային մյուս արարմունքի պես ջոկվեց ու զատվեց կրոնից: Եթե նախկինում արվեստագետները աստվածների սպասարկուներն էին, ապա այժմ արվեստն ինքը դարձավ աստվածություն և կուռք: Հայտնվեցին մաքուր արվեստի քրմեր, որոնց համար գեղարվեստական ձևի կատարելությունը դարձավ ամենայն կրոնական բովանդակությունից անկախ գերագույն գործ: Այդ ազատ արվեստի կրկնակի գարունը (դասական աշխարհում և նոր Եվրոպայում) պերճ էր, բայց ոչ հարատև: Մեր աչքի առջև ավարտվեց նորեվրոպական գեղարվեստի ծաղկունքը: Ծաղիկները թափվեցին, իսկ պտուղները դեռ նոր են ելնում: Անարդար բան կլինի բողբոջից հասուն պտղի որակներ պահանջել. այդ ապագա որակները կարելի է սոսկ կանխագուշակելգ:  Հենց այս կերպ է պետք վերաբերվել արվեստների ու գրականության ներկայիս վիճակին: Այժմյան արվեստագետները չեն կարող և չեն ցանկանում ծառայել զուտ գեղեցիկին, ստեղծել կատարյալ ձևեր. նրանք բովանդակություն են որոնում: Սակայն, արվեստի նախկին կրոնական բովանդակությունից օտարված, նրանք ամբողջությամբ նվիրվում են ընթացիկ իրականությանը և դրանից իրենց կրկնակի ստրկության մեջ դնում. նախ՝ ջանում են ստրկաբար պատճենահանել այդ իրականության երևույթները և երկրորդ՝ արվեստն օգտակար դարձնելու միտումով նույնքան ստրկաբար ձգտում են ծառայել հանապազօր հոգսին, բավարարել տվյալ պահի հասարակական մտայնությունը, քարոզել ծեծկված բարոյախոսություն:  Իհարկե, այդ նպատակներից ոչ մեկը, ոչ մյուսը չի իրականանում: Թվացյալ իրական 1   մանրամասների ետևից ընդամենը կորչում է ամբողջի ճշմարիտ իրականությունը, իսկ արվեստն արտաքին ուսուցողականության և օգտակարության հետ համատեղելու ձգտումը՝ ի վնաս նրա ներքին գեղեցկության, դարձնում է այն աշխարհի ամենափուչ և անպիտան բանը, քանզի պարզ է, որ գեղարվեստական վատ ստեղծագործությունը ոչ մի բան սովորեցնել և ոչ մի օգուտ տալ չի կարող:

Արվեստի ներկա վիճակի և տիրապետող ուղղության աներկբա դատապարտումը շատ հեշտ բան է:  Չափազանց շատ են աչքի զարնում արվեստի ընդհանուր անկումն ու գեղեցիկի գաղափարի դեմ մասնակի ոտնձգությունները, և, սակայն, աներկբայելի դատապարտումը արդարացի չի լինի: Ժամանակակից կոպիտ և նսեմ արվեստագործության՝ այդ կրկնակի ստրուկի կերպարանքի ներքո աստվածային վեհության երաշխիքներ են թաքնված: Իրենց խավարչտին ու կոպիտ կիրառությամբ հանդերձ՝ առկա իրականությանն անդրադառնալու և արվեստի օգտակարության պահանջներն ակնարկում են, սակայն, գեղարվեստի այնպիսի վեհ և ճշմարիտ գաղափար, որին դեռևս չեն հասել մաքուր արվեստի ոչ ներկայացուցիչները, ոչ մեկնիչները: Ձևի գեղեցկությամբ չբավարարվելով՝ ժամանակակից արվեստագետները առավել կամ պակաս գիտակցորեն կամենում են, որ արվեստը լինի ողջ մարդկային աշխարհը լուսավորող ու վերածնող իրական ուժ: Առաջվա արվեստը շեղում էր մարդուն աշխարհում տիրապետող խավարից ու չարությունից, իր անդորր բարձունքներն էր տանում նրան ու զվարճացնում իր լուսավոր պատկերներով. այժմյան արվեստն, ընդհակառակը, կանչում է մարդուն դեպի կյանքի խավարն ու չարությունը այդ խավարը լուսավորելու, չարությունը խաղաղեցնելու երբեմն անորոշ ցանկությամբ:  Բայց որտե՞ղ է գտնելու արվեստն այդ լուսավորող ու վերածնող ուժը: Եթե արվեստը չպետք է սահմանափակվի մարդուն չար կյանքից շեղելով, այլ պետք է բարելավի հենց այդ չար կյանքը, ապա չի կարող այդ մեծ նպատակն իրագործվել իրականության պարզ վերարտադրմամբ: Պատկերելը դեռևս չի նշանակում վերակերտել, և մերկացումը դեռևս վերափոխություն չէ: Մաքուր արվեստը մարդուն վեր էր բարձրացնում երկրից, տանում օլիմպիական բարձունքներ. նոր արվեստը սիրով և կարեկցությամբ վերադառնում է երկիր, բայց հարկավ ոչ երկրային կյանքի խավարի ու չարության մեջ ընկղմվելու, քանզի դրա համար ոչ մի արվեստ հարկավոր չէ, այլ այդ կյանքը բժշկելու և նորոգելու համար: Դրա համար պետք է մերձ և համակից լինել երկրին, սեր ու կարեկցանք է պետք նրա հանդեպ, բայց պետք է և առավել մի բան: Երկիրը փոխելու և վերաստեղծելու, նրա վրա հզոր ազդեցության համար պետք է վերերկրային ուժեր կանչել ու համակցել նրան: Կրոնից բաժանված, անջատված արվեստը պետք է նրա հետ կապվի նոր, ազատ կապով: Նկարիչներն ու բանաստեղծները վերստին պետք է քրմեր ու մարգարեներ դառնան, բայց արդեն այլ՝ ավելի կարևոր ու վսեմ իմաստով. ոչ միայն կրոնական գաղափարն է տիրելու նրանց, այլև իրենք են նրան տիրելու և գիտակցաբար կառավարելու նրա երկրային կերպավորումները: Ապագայի արվեստը, որն ինքը երկարատև փորձություններից հետո կվերադառնա դեպի կրոնը, ամենևին չի լինի այն նախնադարյան արվեստը, որը տակավին դուրս չէր եկել կրոնից:

Չնայած ժամանակակից արվեստի հակակրոնական (երևութաբար) բնույթին, խորաթափանց հայացքը կարող է նրանում զանազանել ապագա կրոնական արվեստի երկակի ուղղվածությամբ աղոտ ուրվագծերը՝ առկա իրականության հետ գրեթե միաձուլվելու չափ ամենափոքր մանրամասներով գաղափարի ամբողջական արտահայտությունը և, դրա հետ մեկտեղ, իրական կյանքի վրա ազդելու, տեսլական հայտնի պահանջների համաձայն այն ուղղորդելու և բարելավելու ձգտումը: Ճիշտ է, ինքնին այդ պահանջները դեռ բավականին անկատար են: Իր խնդրի կրոնական բնույթը չգիտակցելով՝ իրապաշտական արվեստը հրաժարվում է աշխարհում իր բարոյական միակ ամուր հենարանից ու հզոր լծակից:

Բայց ժամանակակից գեղարվեստի ողջ այդ կոպիտ իրապաշտությունը ընդամենը այն կոշտ կեղևն է, որի ներքո առժամանակ թաքնված է ապագայի թևավոր պոեզիան: Սա անձնական ակնկալություն չէ միայն. որոշակի փաստեր են սրան հանգեցնում: Արդեն հայտնվում են արվեստագետներ, որոնք, ելնելով տիրապետող իրապաշտությունից և տակավին նշանակալի չափով մնալով դրա նսեմ հենքի վրա, միաժամանակ հասու են լինում կրոնական ճշմարտության, որից բխեցնում են իրենց ստեղծագործական խնդիրները, որից քաղում են իրենց հասարակական իդեալը, որով սրբագործում են իրենց հասարակական ծառայությունը: Եթե ժամանակակից իրապաշտական գեղարվեստում տեսնում ենք ասես նոր կրոնական արվեստի կանխագուշակումը, ապա այդ կանխագուշակումն արդեն սկսում է իրականանալ:

Դեռևս չկան այդ նոր կրոնական արվեստի ներկայացուցիչներ, բայց կան արդեն դրա նախակարապետները: Այդպիսի նախակարապետ էր և Դոստոևսկին:

Իր գործունեության կերպով պատկանելով արվեստագետ-վիպասաններին և զիջելով նրանցից ոմանց այս կամ  այն առումով՝ Դոստոևսկին նրանց բոլորի հանդեպ այն գլխավոր առավելությունն ունի, որ ոչ միայն իր շուրջն է տեսնում, այլև դիմացի հեռավոր հեռուն…
Դոստոևսկուց բացի մեր բոլոր լավագույն վիպասաններն իրենց շրջապատող կյանքը դիտարկում են այնպես, ինչպես տեսել են. ինչպես այն կարգադասվել ու արտահայտվել է իր պատրաստի, կայուն և պարզ ձևերով: Այդպիսին են հատկապես Գոնչարովի և կոմս Լև Տոլստոյի վեպերը: Նրանք երկուսն էլ պատկերում  են դարերով մշակված ռուսական հասարակության (կալվածատերերի, պաշտոնյաների, երբեմն՝ գյուղացիների) վաղուց գոյատևող, մասամբ էլ դարն ապրած կամ ապրող ձևերը: Այդ երկու գրողների վեպերն ըստ գեղարվեստի առարկայի բացառապես նույնակերպ են, նրանց տաղանդի ողջ յուրահատկությամբ հանդերձ: Գոնչարովի առանձնահատկությունը գեղարվեստական ընդհանրացման ուժն է, որի շնորհիվ նա կարողացավ ստեղծել Օբլոմովի պես համառուսական մի տիպ, որին հավասարն իր ընդգրկումով չկա ռուս գրողներից և ոչ մեկի գործերում:2   Ինչ վերաբերում է Լ.Տոլստոյին, նրա բոլոր ստեղծագործություններն աչքի են ընկնում ոչ այնքան տիպարների ընդգրկունությամբ (նրա հերոսներից ոչ մեկը հատուկ անուն չդարձավ), որքան դրվագային գեղանկարչի վարպետությամբ, մարդու և բնության կյանքի այլազան մանրամասների վառ պատկերմամբ, իսկ նրա գլխավոր ուժը հոգեկան երևույթների մեխանիզմի նրբագույն պատկերումն է: Բայց և արտաքին մանրամասների այդ գեղանկարչությունը, և հոգեբանական վերլուծությունը հանդես են գալիս պատրաստի, կարգավորված կյանքի անփոփոխ ֆոնի վրա, մասնավորապես ռուս ազնվական ընտանիքի կյանքի, որն ընդծվում է հասարակ մարդկանց էլ ավելի անշարժ կերպարներով: Զինվոր Կարատաևը չափազանց խոնարհ է իրենով պարոններին պատնեշելու համար, և անգամ Նապոլեոնի համաշխարհային-պատմական կերպարանքը զորու չէ ընդարձակել այդ նեղ հորիզոնը. Եվրոպայի տիրակալը պատկերվում է սոսկ ռուս բարինի կյանքին իր առնչութամբ, իսկ այդ առնչությունը կարող է շատ քչով սահմանափակվել, օրինակ՝  լվացվելու հայտնի տեսարանով, որում կոմս Տոլստոյի Նապոլեոնը ըստ արժանվույն մրցակցում է գոգոլյան գեներալ Բետրիշչևին: Այդ անշարժ աշխարհում ամեն ինչ պարզ է և որոշ, և եթե կա ուրիշ որևէ ցանկություն, այդ շրջանակներից ելնելու ձգտում, ապա այն ուղղված է ոչ թե առաջ, այլ ետ, դեպի ավելի պարզ ու անփոփոխ՝ բնության կյանքը («Կազակներ», «Երեք մահ»):
Միանգամայն հակառակ պատկեր է ներկայացնում Դոստոևսկու գեղարվեստական աշխարհը: Այստեղ ամեն ինչ խմորվում է, դեռևս ոչինչ չի կարգավորվել, ամեն ինչ դեռ կարգավորվում է: Վեպի նյութն այստեղ ոչ թե հասարակական կենցաղն է, այլ հասարակական շարժումը: Մեր բոլոր հիանալի վիպագիրներից միայն Դոստոևսկին է ստեղծագործության գլխավոր նյութ դարձրել հասարկական շարժումը: Սովորաբար այդ կապակցությամբ նրան համադրում են Տուրգենևի հետ, սակայն առանց բավարար հիմքի: Գրողի ընդհանուր նշանակությունը բնորոշելու համար հարկ է քննել նրա ոչ թե վատթար, այլ լավագույն ստեղծագործությունները:  Իսկ Տուրգենևի լավագույն ստեղծագործությունները,   հատկապես «Որսորդի հիշատակարանը» և «Ազնվականական բույնը», ներկայացնում  են բնավ ոչ հասարկական շարժման, այլ սոսկ հասարակական վիճակի սքանչելի պատկերներ՝ նույն հին ազնվականական աշխարհի, որ գտնում ենք Գոնչարովի ու Լ.Տոլստոյի գործերում: Թեպետ այնուհետև Տուրգենևը մշտապե հետևում էր մեր հասարակական շարժմանը և մասամբ ենթարկվում էր դրա ազդեցությանը, սակայն այդ շարժման իմաստը նա չէր կռահել, և հատուկ այդ առարկային նվիրված նրա վեպը («Նորը») բոլորովին անհաջող ստացվեց: 3
————————
1. Առանձին վերցրած ցանկացած մանրամասն իրական չէ, քանզի իրական է լոկ ամբողջությունը, ընդ որում իրապաշտ արվեստագետը յուրովի է տեսնում իրականությունը, յուրովի է այն հասկանում, և, հետևաբար, դա արդեն օբյեկտիվ իրականություն չէ:
2. Օբլոմովի համեմատությամբ Ֆամուսովներն ու Մոլչալինները, Օնեգիններն ու Պեչորինները, Մանիլովներն ու Սոբակևիչները, չխոսելով արդեն Օստրովսկու հերոսների մասին, զուտ հատկանշական բնութագիր ունեն:
3. Թեպետ «նիհիլիստ» բառն իր ընդհանրական գործածության առումով պատկանում է Տուրգենևին, նա չէր գուշակել նիհիլիստական շարժման պրակտիկ իմաստը, և Բազարովի զրույցներից շատ հեռուն գնացած դրա հետագա դրսևորումները  «Հայրեր և որդիների» հեղինակի համար դառն անակնկալ էին:
Թարգմանությունը ռուսերենից՝ Գրիգոր Բաբայան
Շարունակությունը՝ այստեղ
Անդին 1, 2013

Կարծիքներ

կարծիք