…Եվ թուրք մտավորականն ասաց

Լուսանկար99 տարի հետո ցավակցությունները տեղին չեն, մարդը պիտի թաղվի ժամանակին, և այդ ժամանակ էլ ցավակցես

Վերադարձրեք Արարատն ու Անին հայերին, վերադարձրեք նրանց սրբությունները, որովհետև ձեզ համար դրանք միայն տարածք են, իսկ հայերի համար՝ Հայրենիք

 

Անդինի հյուրն է Ռագըփ Զարաքոլուն — թուրք մտավորական, հասարակական գործիչ, մարդու իրավունքների պաշտպան, Բելգե հրատարակչության հիմնադիր-տնօրեն: Հեղինակ է բազմաթիվ հրատարակությունների, որոնց թեման Թուրքիայի փոքրամասնությունների ազատությունն ու խնդիրներն են, ինչի համար բազմիցս դատապարտվել է ազատազրկման: «Հայոց ցեղասպանության մասին ճշմարտությունը մեզ կազատի», «Հայերը և թուրքերը» գրքերի համար 2005 թվականին դարձյալ է դատապարտվել ազատազրկման: Համաշխարհային և միջազգային իրավապաշտպան տարբեր կառույցների անդամ է: Իր գործունեության համար պարգևատրվել է բազմաթիվ մրցանակներով, այդ թվում հայկական Գթասրտության նվիրյալ հուշամեդալով, Հակոբ Մեղապարտ մեդալով:

 

-Պարոն Զարաքոլու, Թուրքիայի փոքրամասնությունների խնդիրները և նրանց ազատության թեման մշտապես ձեր գործունեության առանցքում է: Ինչի՞ց սկսվեց, արդյոք մանկության տարիների մտորումնե՞ր են, քանի որ մեծացել եք հույն և հայ փոքրամասնությունների միջավայրում:

 

-Մանկությունս Ստամբուլի Շիշլի թաղամասում է անցել: Հայրս մտավորական մարդ էր, և իր հատկանիշների ու պատրաստվածության պատճառով թուրքական կառավարությունն իրեն ուղարկեց ենթակառավարություն: Ստամբուլից գործուղվում էր տարբեր վայրեր աշխատելու, անընդհատ գործուղումների մեջ էր,  քանի որ նրա կարիքը շատ էր զգացվում: Ցավոք, 1960 թվականին զինվորականները գնդակահարեցին հորս, թեև հայրս աշխատում էր կառավարությունում: Քանի որ 1960-ից հետո թուրքական քաղաքականությունը դեմ էր փոքրամասնություններին, իսկ հայրս՝ ոչ: Մինչ այդ թվում էր, թե Ստամբուլն ամենախաղաղ վայրն է փոքրամասնությունների համար: Սակայն 1955 թվականին Ստամբուլում ջարդեր սկսվեցին. երեխա ժամանակ ես այդ ջարդերի վկան էի: Շիշլի թաղամասում հայերն ու հույները շատ էին, և երբ ուսուցիչս դպրոցում մի անգամ հարցրեց՝ ի՞նչ բարեկամներ ունեմ, սկսեցի հայկական, հունական ու թուրքական անուններով հարազատներ թվարկել՝ Զեփյուռ մորաքույրս, Եսթեր հորաքույրս… և ուսուցիչս ասաց՝ որդիս, չէ՞ որ դու թուրք ես, ինչպե՞ս կարող ես հայ հարազատներ ունենալ: Մանկությանս տարիներին, երբ դպրոցում հարցնում էին, թե ինչ տոներ ունենք, ես խառնում էի ամբողջը՝ ասելով՝ Զատիկ, Կուրբան բայրամ և այլն, ուսուցիչները զայրանում էին: Իսկ ես երեխա էի և սիրում էի Զատկի տոնը, որովհետև հավկիթ էին ներկում և կռվեցնում, սիրում էի Կուրբանը, որովհետև շատ քաղցրեղեն էինք ուտում, բայց շատ չանցած ես ատեցի Կուրբանը: Որովհետև մի անգամ Կուրբանի ժամանակ ինձ գառնուկ նվիրեցին, ես պահում էի նրան, իմ խաղընկերն էր, սակայն մի օր մի թուրք հովիվ եկավ ու տարավ իմ գառնուկին՝ իբր ավելի լավ պահելու: Հետո ես իմացա, որ գառնուկիս մորթել են: Դրանից հետո ես այդ տոնը չեմ սիրում:

Հիշում եմ՝ մեր թաղամասում Ռիո անունով անուշեղենի խանութ կար, և մի հույն կին էր աշխատում: Նա միշտ ասում էր ինձ՝ դու իմ փեսան պիտի լինես: Ես այն ժամանակ յոթ տարեկան էի:

Ջարդերի ժամանակ այդ խմորեղենի խանութը հրկիզեցին: Իմ բախտը բերել է, որ Ստամբուլում եմ մեծացել, որովհետև մանկությանս տարիներին Ստամբուլը բազմազգ և հանդուրժող էր փոքրամասնությունների նկատմամբ:

 

-Թուրք հասարակության ո՞ր մասն է տեղյակ, որ հայերն էլ Ձեր գառնուկի բախտին են արժանացել:

 

-Բոլորն էլ գիտեն: Եվ ահավորն այն է, որ շատերը մտածում են, թե ճիշտ են արել: Քանի որ այդպիսի դաստիարակություն ու կրթություն են ստացել, այդպիսին է նաև քարոզչությունը, բացի այդ` վախենում են այլ կերպ մտածել: Մտածում են, թե հայերը մի օր հետ են գալու և վրեժ լուծեն, թեև ես դժվար եմ պատկերացնում, թե ինչպես են հայերը յոթանասուն միլիոնանոց թուրքիայից վրեժ լուծելու:

 

-Փաստորեն, այսօր թուրք հասարակությունը, գիտակցելով, որ մի ողջ ազգ է ոչնչացրել, համարում է, որ ճիշտ է արել, և հենց այդպես էլ պետք է լիներ: Ես կարծում եմ, որ աշխարհը պիտի սարսափի 21-դարում նման հասարակության գոյության գիտակցումից: 

 

-Քանի դեռ մենք՝ հայերն ու թուրքերը, այնպես չենք արել, ինչպես Ֆրանսիան և Գերմանիան, թշնամությունը կշարունակվի, և մարդիկ մտածելու են, թե մորթելով են լուծվելու հարցերը: Իսկ 1959 թվին Ֆրանսիան և Գերմանիան կնքեցին առաջին պայմանագիրը, որը հետագայում Եվրամիության հիմք դարձավ: Գերմանացիները ներողություն խնդրեցին, և նրանք ապրեցին խաղաղ:

 

-Դեմիրելը, երբ դեռ նախագահ էր, իր ելույթներից մեկում ասել է՝ հայերը և քրդերը միակ ժողովուրդներն են մնացել, որոնք Օսմանյան կայսրությունից իրենց բաժինը չեն ստացել: Եվ նրանք շարունակ պահանջելու են: Ինչպե՞ս կմեկնաբանեք:

 

-Եթե նա արդար մարդ լիներ, այդ խոսքերից հետո անպայման մի բան կաներ հայերի ու քրդերի համար: Բայց քանի որ ինքը պանթուրքիստ և արմատական ազգայնական էր, իր կառավարության օրոք թուրք-հայկական, թուրք-քրդական հարաբերություններն ավելի վատ էին: 70-ականներին քաղաքացիական բախումների ժամանակ նույնիսկ ինքն էր կրակում մարդկանց վրա:

 

-Այսինքն՝ նա ոչ թե արդարության մասին էր խոսում, այլ թուրքերին նախազգուշացնո՞ւմ էր:

 

-Այո, դա նրա մտածելակերպն էր, նրա ձգտումը: Դեմիրելի կարգախոսն էր՝ Բալկաններից մինչև Չինաստան: Նա նաև պատասխանատու է Ղարաբաղի համար: Նա քաջալերեց ադրբեջանցիներին: Կարծում եմ, որ նա առնվազն պետք է չեզոք լիներ այս հարցում: Եթե Թուրքիան մի քիչ այլ քաղաքականություն վարեր, Ղարաբաղյան հիմանահարցը վաղուց լուծված կլիներ:

 

-Մի անգամ Օզալը թուրքական խորհրդարանի փակ նիստի ժամանակ ասում է՝ իսկ ինչո՞ւ մենք չընդունենք Ցեղասպանությունը և ազատվենք դրանից: Իսկ խորհրդականները միաձայն արձագանքում են, որ միայն ընդունելով չէ, որ կազատվենք, մենք ստիպված կլինենք նաև իրենց երկիրը վերադարձնել: Ցեղասպանությունը ընդունելով ոչինչ չի վերջանում, այլ սկսվում է:

 

-Օզալը լիբերալ էր, նա այլ կարգի մտածող էր և ավելի տնտեսական գործակցության կողմնակից: Նա կողմ էր, որ Տրապիզոնում հայերին նավահանգիստ տային: Նշված խորհրդականներից բացի կային նաև խորհրդականներ, որ նույնպես ուզում էին մի բան անել հայերի համար, սակայն ազգայնականներն ըմբոստացան: Ուստի Օզալը ետ կանգնեց իր որոշումից: Դրանից հետո նա ազգայնական ոգով ելույթ ունեցավ Հայաստանի սահմանին: Նա խոսում էր ադրբեջանցիների մասին, սակայն ասում էր, որ մենք կապ չունենք ադրբեջանցիների հետ՝ նրանք շիա են: Բայց արտաքին քաղաքականությունը և բանակը չընդունեցին խաղաղ լուծման նրա առաջարկը նաև քրդական հարցի վերաբերյալ և 1993 թվականին սպանեցին նրան:

 

-Էջևիթը, երբ վարչապետ էր, մի անգամ Էրզրումի համալսարանում ելույթ ունեցավ և ասաց՝ հայերն ասում են, թե սա իրենց հողն է, ճիշտն են ասում, մենք կռվել և գրավել ենք այս հողը, թող իրենք գան և կռվով գրավեն:

 

-Այո: Իրատեսական է, առանց զեղումների:

 

-Ցեղասպանության հարյուրամյակի առթիվ լուծման ի՞նչ եզրեր են ուրվագծվում Թուրքիայի կողմից: Արդյոք հնարավոր կլինի՞ իրերը կոչել իրենց անունով:

 

-Ես չգիտեմ, թե ինչ կփոխվի մեր բառապաշարում, բայց որ Ցեղասպանությունը չի ընդունվի, դա փաստ է: ԱՄՆ-ի նման ինչ-որ կեղծ բառեր կասեն՝ ցավում ենք մեծ ողբերգության համար, ցավակցում ենք և այլն: Դե, գիտեք, 99 տարի անց ցավակցությունները տեղին չեն, մարդը պետք է թաղվի ժամանակին, և այդ ժամանակ էլ ցավակցես: Էրդողանը, որի սիրտը իբր ցավում էր հայերի համար, իր դեմքը կորցրել է Եվրոպայի առաջ և ուզում էր քաղաքական գործչի իր հեղինակությունը հաստատել միջազգային ասպարեզում, և հայերի խնդիրը ուղղակի որպես հրաշալի առիթ օգտագործեց: Վստահ եմ՝ մյուս տարի էլ նա պատճենելու է Օբամայի խոսքը՝ առանց գենոցիդ բառի:

 

-Դավութօղլուն երկու հետաքրքիր արտահայտություն է օգտագործում՝ «արդար հիշողություն» և «անարդար հիշողություն», համարելով, որ թուրքերն արդար են հիշում, իսկ հայերը՝ անարդար: Եվ կոչ է անում մեզ արդար հիշողության…

 

-Հասկանալի է, քանի որ սպանության հիշողությունը հաճելի չէ մարդասպանի համար, իսկ Դավութօղլուն սպանողի կողմից է, բայց զոհերին անկարելի է նման կերպ հիշել: Դավութօղլուի արածը դեմագոգիայի նման բան էր՝ համաշխարհային մասշտաբով: Նա արտաքին գործերի այն նախարարն է, ով Թուրքիայի բազում խնդիրների մեջ ասաց, թե զրո խնդիր ունենք հարևանների հետ: Միջին Արևելքի այս վիճակի ֆոնին նա գոնե պիտի հրապարակավ այսպիսի հայտարարություններ չաներ, ավելին՝ հրաժարական տար:

 

-Ամենահետաքրքիրն այն է, որ ցանկություն ունեցա Դավութօղլուին մի հարց տալ. Ես ներողություն եմ խնդրում, մինչև 11-12-րդ դարը թուրքերը արևելքից նոր-նոր էին գալիս, իսկ մենք հազարամյակներով այստեղ ապրում էինք, ապրում էին նաև հույները, ասորիները… Պարոն, դուք որ չկայիք, մենք կայինք, հիմա դուք այստեղ եք, իսկ մենք՝ ոչ: Ո՞ւր է այդ ժողովուրդը, որ կար մինչ ձեր գալը: Օրհան Փամուկը ասում է՝ այս ժողովրդի կառուցած եկեղեցիները կան, ժողովուրդը չկա:

 

-Այո, պակաս ցեղասպանություն չկիրառվեց նաև մշակույթի նկատմամբ, այն շարունակվեց և հասավ ընդհուպ Ջուղա: Ադրբեջանցիները թուրքական ազգայնամոլության ամենավատ պատճենն են: Նրանք գրքեր են գրում՝ իբր բնիկներ են, ծագել են աղվաններից: Իսկ դուք` հայերդ էլ կարող եք ասել, թե երկնքից եք իջել և աստվածներ եք:

 

-Ինչպե՞ս եք տեսնում Թուրքիայի ապագան: Թուրքիայում գրեթե երեսուն միլիոն քուրդ է ապրում, ավելի քան 4-5 միլիոն թրքացած հայեր և այլ ազգեր, որոնք իրենց թուրք չեն համարում:

 

-Թուրքիան հիմա ԱՄՆ-ի նման երկիր է: Տարբեր արմատներով մարդիկ են ապրում, և Թուրքիան հիանալի տեղ է ուծացման համար: Բոլոր այդ խմբերը կորցրել են իրենց լեզուն, համայնքները ձուլվել են: Մասնավորապես Թուրքիայի արևմուտքում ապրող քրդերը արդեն ձուլված են: Ես կարծում եմ, որ միայն քրդերն այսօր հնարավորություն ունեն անկախանալու, թերևս` ինքնավարության: Հայոց ցեղասպանությունից հետո նրանց տարածքներն ընդլայնվեցին:

Սա միայն Թուրքիայի քաղաքականության հետևանքը չէր. թուրքերն ուզում էին հայկական հողերի վրա բալկանյան թուրքերի բնակեցնել: Պետական գաղտնի հաշվետվությունից հայտնի է, որ ի դժբախտություն թուրքական կառավարության՝ հիմա քրդերը շարժվում են դեպի հյուսիս: Կյանքը ցույց տվեց, որ Թուրքիայի համար Հայոց ցեղասպանությունը պյուռոսյան հաղթանակ է: Օրինակ՝ Դիարբեքիրը, որը բազմազգ տիրույթ էր՝ քրդեր, թուրքեր, հայեր, հույներ և այլն, հիմա զուտ քրդական տարածք է, քրդական ազգայնականությունը կառուցեց Քրդստան:

 

-Իմ կարծիքով՝ Թուրքիան մասնատվելու է: Ի՞նչ կասեք:

 

-Հնարավոր է՝ այո, նույնիսկ երեք մասի կարող է բաժանվել. արևմտյան մասը՝ բալկանյան ծագմամբ գաղութարարները, մեծ մասը՝ մահմեդական թուրքերը, երրորդը՝ քրդերը: Թուրքերը, կարծում եմ, կփորձեն այս ընթացքը կանխել միայն ինքնավարության միջոցով:

 

-Բայց միայն ինքնավարություն տալով չեն պրծնի, սա կարող է սկիզբը լինել:

 

-Իհարկե, սա սկիզբը կլինի: Գուցե գործի հաղթանակ՝ հաղթանակի դիմաց տարբերակը, և եթե Թուրքիան կարողանա քրդերին գրավել իր կողմը, ապա մեծ հաջողությամբ կարող է օգտվել նավթային պաշարից, որը քրդական տարածքներում է: Թուրքական իսլամիզմը երբևէ չի մոռանալու Մոսուլը:

 

-Բայց խնդիրն այն է, որ թուրքերի և քրդերի միջև այնքան արյուն է թափվել, որ այս լուծումը, մեղմ ասած, շուտ գլուխ չի գա:

 

-Եթե քրդերը խելացի գտնվեն, կլուծեն իրենց հարցը: Նրանք հայերի միամտությունը օրինակ պիտի վերցնեն: Հայերը այն ժամանակ անկախության խնդիր չէին բարձրացրել, ինքնավարության խնդիր էր դրվել միայն:

 

-Դուք ողջունում եք ՀՀ նախագահի հրավերը Թուրքիայի նախագահին` Ցեղասպանության 100-ամյակի միջոցառումներին այցելել Հայաստան: 

 

-Շատ մարդասիրական հրավեր է: Եթե Թուրքիայի նախագահը ազնիվ մարդ է և վախ չունի, պետք է որ ընդունի հրավերը, որը պարզ նպատակ է հետապնդում՝ ցավակցում ես, արի Հայաստան, մեր տուն, և ցավակցիր: Բայց նա կարող է ամոթից դրդված չգալ Հայաստան:

 

-Դուք նստել եք թուրքական բանտերում, ինչպե՞ս էին ձեզ վերաբերվում բանտարկյալները:

 

-Ես քաղբանտարկյալ էի և չեմ նստել քրեականների հետ: Իմ բախտը բերել է, որ ութսունականներին քիչ եմ նստել: Բանտարկյալներին վատ էին վերաբերվում հենց ութսունականներին: Բայց, իհարկե, բանտարկյալներին իսկապես նեղում էին, ինձ էլ՝ իմ քաղաքական հայացքների, հայկական թեմաների համար: Հատկապես Դիարբեքիրի բանտը այն տարիներին դժոխքի նման էր, անհավատալի տանջանքների և խոշտանգումների էին ենթարկում բանտարկյալներին: Նաև այս ամենի հետևանքն էր քրդական շարժումը, ատելությունը, որ արդեն վերածվեց քաղաքական շարժման: Քրդերի հզոր շարժումը հայերն ու ալևիներն են սկսել, որը հիմա լուրջ սպառնալիք է Թուրքիային: Ընդ որում, թուրքերը հատկապես հիվանդագին են վերաբերվում կանանց պարտիզանական խմբերին, քանի որ նրանք քրդերի ամենանվիրված խմբերն են: Նրանք երկու ճակատով են պայքարում՝ ազատվել Թուրքիայից և սոցիալ-գենդերային կարգավիճակից: Մի բան ասեմ. հիմա Սիրիայում Հոլիվոր` սրբազան պատերազմ շարժումն է, նրանց կարծիքով՝ Մուհամմեդը սպասում է իրենց դրախտում, նրանք գդալ են կախում կրծքին՝ իբր թե Ալլահի հետ ապուր ուտելու համար: Բաց եթե կին ապստամբն իրեն սպանի, դուռը փակվում է դեպի Ալլահ: Ամենամեծ սարսափը քուրդ ապստամբ կնոջ ձեռքով մեռնելն է: Արմատական իսլամիստներն ասում են՝ եթե քո տունն իմ տունն է, քո կինն իմ կինն է, ուրեմն ես կարող եմ սպանել քեզ, մնալ ու ապրել քո տանը, քո կնոջ հետ, և դատ ու դատաստան չկա: Եվ հիմա այնպես է ստացվել, որ թուրքերի համար շատ վտանգավոր է, և հայերի հիմնական պաշտպաններն այդ քուրդ ապստամբ կանայք են:

 

-Թուրքական կառավարությունն ունի՞ ձեզ նման մտավորականի կարիք:

 

-Հնարավոր է, բայց նրանք ինձ նաև բանտարկում են, որպեսզի այլ մտավորականների վրա ինձ նմանների ազդեցությունը կանխեն: Հայերի և քրդերի հետ կապ ունեցող այլ գործիչներ բանտարկվեցին ինձանից հետո, բայց մեծ հակազդեցություն եղավ, քանի որ ես մեկուսացած էի Թուրքիայում, բայց ոչ աշխարհում: Նրանք այն ժամանակ չգիտեին, որ ես  համաշխարհային տարբեր ակադեմիաների անդամ եմ, կարծում էին, թե մեկուսացած եմ, բայց երբ իմացան, մի քիչ ամաչեցին:

 

-1977-ին Ձեր տիկնոջ՝ Այշենուրի հետ հիմնեցիք Բելգե հրատարակչությունը և լույս ընծայեցիք մի շարք գրքեր Հայոց ցեղասպանության մասին, անդրադարձաք հույների, հրեաների և ասորիների ջարդերին: Ձեզ հետ միասին նաև Ձեր կինը շարունակաբար ենթարկվեց ազատազրկման և հալածանքների: Պատմեք նրա մասին:

 

-Մենք երեսուն տարի առաջ ենք ամուսնացել և ամբողջ ուղին միասին ենք անցել, սակայն 2002-ին կինս քաղցկեղից մահացավ: Ֆրանսիացիները նրան կոչում են տվել՝ Մայր խիզախություն: Թերևս այսքանը:

 

-ժամանակին դատապարտվել եք երկու տարվա ազատազրկման Երդումս հոդվածի համար: Ի՞նչն է, որ այսքան հալածանքից հետո Ձեզ շարունակում է համառորեն ուղղորդել նույն ճանապարհով, ինքներդ Ձեզ ի՞նչ երդում եք տվել: 

-Թուրքական պետությունը հանցագործ կառույց ունեցող պետություն է, այդ մեխանիզմը կար Ցեղասպանությունից առաջ, և դրա առաջին զոհը հայերն էին, դրանից հետո մյուս փոքրամասնությունները, երբեմն նաև մահմեդականներ են զոհ դառնում: Թուրքիան գաղութարար պետություն է: Պայքարս արժանապատվության, ինքնահարգանքի խնդիր է, իմ ընտանիքին հալածել են, և ես ինքս ինձ չեմ հարգի… այո, գուցե և պայքարս իմ երդումն է հոգուս առջև:

 

-Ի՞նչ ծրագրեր ունեք Հայոց ցեղասպանության 100-ամյակին ընդառաջ:

 

-Ինձ համար ամեն տարի հարյուրամյակ է: Ծրագրում եմ փաստաթղթերի ժողովածու հրատարակել՝ ամերիկյան, ֆրանսիական, գերմանական փաստաթղթերի ժողովածու: Եվ մի մտադրություն ունեմ. ուզում եմ կոչ անել ողջ աշխարհին և Թուրքիային՝ վերադարձրեք Արարատն ու Անին հայերին, վերադարձրեք նրանց սրբությունները, որովհետև ձեզ համար դրանք միայն տարածք են, իսկ հայերի համար՝ Հայրենիք:

Բայց վախենամ ինձ սխալ հասկանան, ու միայն Անի անունով աղջիկներին վերադարձնեն Հայաստան /ժպտում է/…:

Զրույցը` Անի Տեր-Գուլանյանի

Թարգմանիչ` Սոս Ավետիսյան

 

Անդին 6, 2014

Share

Կարծիքներ

կարծիք