Արևային քաղաքի լույսն ու ստվերը

Լուսանկար

Երևանը Հռոմից հին քաղաք է, սակայն քանի՞ տարեկան է Երևանն առանց պատմության դասագրքերի, հենց այնպես՝ անզեն աչքով: 

Մայրաքաղաքի ճարտարապետական դիմագծի, հեռանկարների և դրանց շուրջ բարձրացած աղմուկի մասին  ԱՆԴԻՆԸ զրուցեց ՀՀ քաղաքաշինության նախարար Նարեկ Սարգսյանի հետ:

 

-Հնագիտական վկայություններն այս տարածքի վերաբերյալ իսկապես հազարամյակների պատմություն ունեն, բայց խոսում ենք ճարտարապետության մասին. այսօրվա  Երևանը մեզ է ժառանգվել միջնադարից:

Երևանի այսօրվա քաղաքաշինական հյուսվածքը սկսվում է մոտավորապես 17-18-րդ դարերից՝ պարսկական տիրապետության ժամանակներում, իսկ ավելի հստակ քաղաքային կառուցվածք Երևանն ստացավ 19-րդ դարի երկրորդ կեսից՝ Ռուսական կայսրության շրջանում: Այդ ժամանակ էր, որ 1854 թ. առաջին անգամ Երևանում գլխավոր հատակագիծ մշակվեց, ձևավորվեցին այսօրվա հիմնական փողոցները՝ Աբովյան փողոցը, Ալավերդյանի մի հատվածը, Տերյան փողոցը, կառուցվեցին սև տուֆե շենքերը:

 

-Փարիզը թերևս չքնաղ քաղաք է և իր այսօրվա տեսքի համար պարտական է Լուի Ֆիլիպ թագավորին և քաղաքի պրեֆեկտ բարոն Հաուսմանին: Սակայն, հայտնի է, որ այդ նույն Հաուսմանը ժամանակին հալածվեց Ֆրանսիայում: Սա ճարտարապետների ճակատագի՞րն է, թե՞ ժամանակի տնտեսա-քաղաքական հանգամանքների հետևանքը:

 

-Դա, միանշանակ, ճակատագիր է, և նմանատիպ օրինակները շատ են: Եթե ուզում ես ինչ-որ բան փոխել մարդկանց կյանքում, ճիշտ  գնահատականը անպայման տրվելու է ավելի ուշ: Հաուսմանին դատապարտեցին նրա կենդանության օրոք, նույն ճակատագիրը սպասվում էր նաև այստեղ Թամանյանին: Թեև նա տասներկու-տասներեք տարի է ապրել Երևանում, բայց հարուստ ու զարմանալի ժառանգություն է թողել:

Մայրաքաղաքի նրա մտատիպարը բացարձակ չէր համընկնում քաղաքի մարդկանց պատկերացումներին: Ի դեպ, դա միշտ է այդպես. նա, ով փորձում է որևէ բան առաջ տեսնել, կանխատեսել, անպայման հալածվում է: Ու թեև Թամանյանը մահացավ 1936 թվականին, մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջը շատ բացասական գնահատականների էր արժանանում այսպիսի քաղաքային հատակագծի համար:

Իսկ Թամանյանի գլխավոր հատակագիծը պարզ էր. գյուղաքաղաքը պետք է դառնար քաղաք, ապա՝ մայրաքաղաք: Եվ որպեսզի դառնար մայրաքաղաք, այն պետք է ունենար լայն փողոցներ, ընդգծված ճարտարապետական հատկանիշներ, հարուստ կանաչ գոտի:

Կանաչ գոտի ստեղծելու և փողոցները լայնացնելու համար պետք էր վերացնել ամբողջ շենքեր: Նույն տրամաբանությունը Փարիզում էր, 1860-ականներին քաղաքը խեղդվում էր, ուղղակի հնարավոր չէր այնտեղ ապրել: Դրա համար քանդեցին փողոցները, բուլվարները բացեցին և կյանք տվեցին այդ քաղաքին: Սակայն նրանք, ովքեր դրանք անում են, անմիջապես հասարակության աչքին դառնում են թշնամի: Եվ ամենաակտիվն այս գործում Հայաստանը տասնամյակներ առաջ լքած մարդիկ են: Ցավալի է, բայց փաստ:

 

-Պարոն նախարար, մի քանի տարի առաջ մեծ աղմուկ բարձրացավ Ձեր անձի շուրջ, երբ նախագծում էիք շարունակել Թամանյանի կիսատ գործը՝ նկատի ունեմ Կառավարության տան թմբուկը: Իսկ ինչպե՞ս է հիմա վիճակը: Ի՞նչ եք նախատեսում անել:

 

-Այս պահին չի քննարկվում այդ խնդիրը՝ հաշվի առնելով ցուցաբերված հանրային մեծ ակտիվությունը: Ստացվում է, որ Թամանյանին պաշտպանում են իր իսկ նախագծերից:

 

-Ժամանակին, երբ Թամանյանը նախագծում էր Օպերայի շենքը, նրա վրա հարձակվեցին այդ օրերի հայ մտավորականները: Եթե չեմ սխալվում, ընդամենը երկու մարդ պաշտպանեցին նրան՝ Եղիշե Չարենցն ու Մարտիրոս Սարյանը: Հետաքրքիր զուգադիպությամբ, նույն կերպ Ձեզ վրա էին հարձակվել մամուլն ու մտավորականությունը, երբ Դուք նախագծում էիք Հյուսիսային պողոտան: Իսկ մտավորականներից ովքե՞ր Ձեզ պաշտպանեցին:

 

-Օպերայի շենքի նախագծի դեմ, այո՛, հազարավոր բողոքներ էին գնում Անդրկովկասի ֆեդերացիա, ինչի պատճառով մի քանի անգամ շինարարությունը դադարեցվեց: Թամանյանն առաջարկում էր սիրողական բողոքների փոխարեն հավաքել մասնագիտական հանձնախումբ և միասին քննարկել նախագիծը: Նրան աջակցում էին նաև Ալեքսանդր Մյասնիկյանը, Աղասի Խանջյանը, Արամայիս Երզնկյանը, այսինքն թե՝ ժամանակի իշխանությունները: Ի դեպ, վերջինս դրա համար հատուցեց կյանքով: Ի վերջո Թամանյանի արվեստանոց այցելեց Օրջոնիկիձեն, ով տեսնելով և հավանելով նախագիծը՝ հետագայում ասաց. Հիշեք, դուք՝ հայերդ, չէիք ուզում այդ կառույցը, ես՝ վրացիս եմ աջակցել այս նախագծին:

Նույնը բանը եղավ նաև Հյուսիսային պողոտայի և Իտալական փողոցի ժամանակ: Տարիներ առաջ խճճված փողոցներով և գալարումներով էին մտնում Երևան, և այն ժամանակ, երբ ես ասացի, որ պետք է կարգավորել Երևանի մուտքը, բացել Իտալական փողոցը, մեծ աղմուկ բարձրացավ, մամուլն ինձ որակեց «Երևանի թիվ մեկ թշնամի»:

Նման դեպքերում աջակիցները մեծ թիվ չեն կազմում. հեշտ է պաշտպանել մեծամասնության կարծիքն առանց երևույթների բուն էության մեջ խորանալու: Իմ կողքին կանգնած էին Աղասի Այվազյանը, Մերուժան Տեր-Գուլանյանը, Ալվարդ Պետրոսյանը, Լևոն Իգիթյանը և ուրիշներ, ովքեր եկել, ծանոթացել էին նախագծին և հասկացել դրա կարևորությունը: Սակայն ամեն օր մամուլով հսկայական թվով հերյուրանք էր տարածվում, թե՝ քանդեցին, փոխեցին Երևանի դեմքը: Ո՞ր դեմքի մասին է խոսքը՝ քաղաքի կենտրոնի՝ ասիական հետնախորշերով տարածքի՞:

 

-Այդ դեպքում ի՞նչ եղավ այն հին շենքերի ճակատագիրը, որոնց քարերը համարակալվեցին: Ժամանակին Դուք ասում էիք, որ Ֆիրդուսու շուկայի տեղում կարելի է հավաքել բոլոր հին շենքերը և վերակազմել հին Երևանը: Ձեր այդ նախագիծն ուժի մե՞ջ է:

 

-Հին Երևանի նախագիծն ուժի մեջ է, թեև ես առաջարկում էի այն վերակազմել Ֆիրդուսու շուկայի տեղում, բայց կա որոշում, որ դա պետք է լինի Աբովյան փողոցից մինչև Մաշտոցի պուրակ:

 

-Վերջերս մեծ աղմուկ բարձրացավ հին Երևանի շենքերից մեկի՝ Աֆրիկյանների շենքը քանդելու շուրջ: Ինչո՞ւ են վտանգվում պատմական նշանակություն ունեցող այդ հուշարձանները:

 

-Աֆրիկյանների շենքի ամբողջ պատմությունը կապված է ոչ թե շենքի, այլ Գլխավոր հատակագծի՝ այդ տարածքն իրացնելու հետ: Տերյան փողոցը Երևանի հինգ-վեց կարևոր փողոցներից մեկն է, որն այսօր կիսատ է:

Ես հասկանում եմ այդ հարցի շուրջ բնակիչների մտահոգությունը: Մենք՝ ճարտարապետներս, կարողանում ենք խնդրին նայել վերևից, նախագծի ձևով, իսկ շարքային քաղաքացին պարտավոր չէ հասկանալ, որ Տերյան փողոցն այսինչ հատվածում ընդհատվել է, իսկ այսինչ հատվածում պետք է շարունակվի: Իսկ Աֆրիկյանների շենքը ընկած է հենց այդ գոտում: Ոչ ուշ, քան երկու-երեք ամսից այդ հատվածը կմիանա: Իսկ Աֆրիկյանների շենքը կվերականգնվի  «Հին Երևան» ծրագրի շրջանակներում:

 

-Որտե՞ղ է վերջանում Թամանյանի արևային քաղաքը և սկսվում նոր Երևանը:

 

-Թամանյանը պատկերացնում էր, որ Երևանի կասկադի սարալանջի հատվածները պետք է լինեն բնական ամֆիթատրոն՝ կանաչով և շենքերով, իսկ քաղաքը պետք է տեղակայվեր ափի մեջ, ինչպես հիմա է, և կողմնորոշված լիներ դեպի խորհրդանիշ Արարատ լեռը:

Դեռևս 1950-ականներից գլխավոր հատակագիծը սկսվեց փոփոխվել. նախ Հանրապետության հրապարակում ևս երկու փողոցներ պետք է լինեին, որոնք չկառուցվեցին, բայց դրանց հետքերը կան. մեկը կապի նախարարության շենքի կամարով պետք է փողոց անցներ, իսկ մյուս փողոցը նախագծված էր Մարիոթ հյուրանոցի այսօրվա գլխավոր մուտքի կամարի տակով:

Կիսատ իրականացվեց նաև Օղակաձև զբոսայգու նախագիծը: Թամանյանական նախագծի մի մասն է կազմում նաև Հյուսիսային պողոտան, որը կոչված էր Հանրապետության հրապարակը կապելու Օպերայի շենքին: Այսօր Հյուսիսային պողոտան մեծ դժվարություններով կարողացավ ինտեգրվել քաղաքին, դառնալ կիրառելի տարածք:

Տեղին կլիներ նաև Կառավարության շենքի թմբուկը, որն, ըստ նախագծի, պետք է բացվեր ուղիղ Հյուսիսային պողոտայի առանցքի վրա: Սակայն դեռևս պատկերասրահի շենքի կառուցման ընթացքում այդ գաղափարը անտեսվեց, քանի որ Թամանյանը այդ տեղում չէր նախատեսում որևէ այլ կառույց:

Բայց, ճիշտն ասած, քաղաքաշինությունն այդպիսին է՝ մշտապես կապված քաղաքական, տնտեսական խնդիրների հետ, և միշտ չէ, որ հաջողվում է թղթի վրա պատկերված գաղափարները կյանքի կոչել:

 

-Ո՞րն է այսօրվա Երևանի այցեքարտը:

 

-Ես չեմ կարծում, որ մենք խնդիրը պետք է այդպես դնենք՝ տարանջատելով Թամանյանի նախագծածը և այսօրվա Երևանը: Մենք այսօր էլ շարունակում ենք իրագործել այդ շրջանի որոշ նախագծեր, քանի որ 70-80 տարին շատ քիչ ժամանակ է քաղաքի գլխավոր հատակագիծն ամբողջապես իրականացնելու համար:

 

-Այսինքն՝ չկա՞ որոշակի նախագիծ, ըստ որի 50 տարի հետո քաղաքն ունենալու է այսինչ տեսքը:

 

-Չկա այդպիսի նախագիծ, բայց կա այդպիսի տեսլական. 50 տարի հետո Երևանը պետք է ունենա վերակառուցված Հանրապետության հրապարակ, մաքրված բակային տարածքներ, բարեկարգված այգիներ: Եվ այն շենքերը, որոնք ասոցացվում են հին Երևանի հետ, պետք է անվնաս պահպանվեն, ամբողջացնեն Երևանի կենտրոնի որոշակի գեղարվեստա-ճարտարապետական դիմագիծը, հակառակ դեպքում Երևանը կդառնա աննկարագիր քաղաք:

 

-Պարոն Սարգսյան, թերևս հենց քաղաքի կենտրոնի բարձրահարկ նորակառույցներն են խանգարում այդ ամբողջական նկարագրին:

 

-Գիտեք, շենքի ճարտարապետական վարպետությունը կապված է ոչ թե դրա հարկայնության, այլ գեղարվեստական մոտեցման հետ: Իսկ մենք, ցավոք, մեր քաղաքի կենտրոնում ունենք այդպիսի անհաջող բարձրահարկ կառույցներ: Եվ մեզ չի հաջողվել ամեն ինչ անել այնպես, ինչպես ցանկալի էր, ինչպես նախապես ծրագրված էր: Բայց չգիտեմ որևէ բնագավառ, որտեղ հաջողվել է այդպես կետ առ կետ ճշգրտությամբ իրագործել նախատեսվածը, մանավանդ այնպիսի բնագավառներում, որտեղ գործ ունես երկրի քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական վիճակի հետ, ավելին՝ ներդրողների կրթվածության մակարդակի, մշակութային զարգացածության կամ դրանց բացակայության հետ:

Ուստի երբ նման դեպքերում օրինակ են բերում եվրոպական քաղաքների ճարտարապետական նկարագրերը, մոռանում են, որ այդ քաղաքները մի քանի դարի փորձ ու մշակույթ ունեն, իսկ Թամանյանից առաջ Երևանը դեռևս գյուղաքաղաք էր՝ անկախ նրանից, թե երբ է դրվել Էրեբունիի առաջին քարը:

Ընդհանրապես քաղաքաշինությունը շատ նման է բժշկի աշխատանքին: Նույնիսկ գոյություն ունի ՙքաղաքաշինական վիրահատություն՚ արտահայտությունը: Երբեմն բժիշկը ստիպված է վիրահատել և հեռացնել հիվանդի մարմնի որևէ մաս, որպեսզի փրկի նրա կյանքը, սակայն հետո հիվանդը բողոքում է բժշկից, թե հեռացրել են իր մարմնի այսինչ մասը՝ այնինչ դրանով նրա կյանքն են փրկել:

 

-Աշխարհի շատ երկրներում քաղաքային կյանքը հիմնականում կենտրոնացած է մայրաքաղաքներում, սակայն Հայաստանում այդ երևույթը ավելի սրված է թվում: ՀՀ քաղաքաշինության նախարարությունն ինչպիսի՞ ծրագրեր ունի մարզերում քաղաքային կյանքը զարգացնելու համար:

 

-Պատկերն իրոք այդպիսին է: Երևանն ասես մեծ գլուխ լինի փոքր մարմնի վրա, որն, անհավասարակշռություն ստեղծելով, խժռում է հնարավոր բոլոր ռեսուրսները՝ խոչընդոտելով մյուս քաղաքների զարգացմանը: Դա է պատճառը, որ տարիներ առաջ մենք առաջարկում էինք Երևանը բաժանել մի քանի քաղաքների, քանի որ Երևանի մի շարք վարչական շրջանների բնակչություն ավելին է, քան հանրապետության մյուս երկու խոշոր քաղաքների՝ Գյումրիի և Վանաձորի բնակչությունը:

Ուստի մենք առաջարկում ենք, որ բացի պետական¬տնտեսական լուծումներից մարզային քաղաքների բարելավումն ընթանա նաև ճարտարապետական զարգացումների տեսանկյունով:

 

-Ի դեպ, ճարտարապետության մասին. անկեղծ ասած, երբեմն թվում է, թե մեր մարզային քաղաքների, գյուղերի տները գեղագիտական և կառուցողական տեսանկյունից անհարմար են և ոչ այնքան ակնահաճո: Հնարավո՞ր եք համարում, որ պետության կողմից տրվեն տասից ավելի գյուղական տների համար տիպային նախագծեր և անվճար տրամադրվեն մարզերի բնակչությանը:

 

-Այո, թեև մենք փորձում ենք առաջ անցնել զուտ մեկ քաղաքի կամ մեկ գյուղի համար նախատեսված տիպային նախագծից՝ այն վերածելով ռեգիոնային նախագծի՝ կապված բնակլիմայական դիրքի, կենցաղային և մտածելակերպի տարբերությունների հետ: Տավուշը տարբեր է Շիրակից, Լոռին՝ Սյունիքից: Ուստի մենք «Հայկական տուն» խորագրով մրցույթ ենք հայտարարելու, որը վերաբերելու է առանձին մարզերի կամ տարածաշրջանների տիպային տների նախագծերի մշակմանը: Սա մեծ օգնություն կլինի բնակչությանը, քանի որ նախագծերը տրամադրվելու են անվճար: Կմշակվի նաև ճարտարապետական կանոնադրություն այնպիսի հիմնական քաղաքների համար, ինչպիսին Գյումրին, Գորիսը, Դիլիջանն են, վերջին շրջանում նաև Ստեփանավանը: Այսինքն՝ եթե ջանքեր գործադրվեն տրամադրվեն գույնզգույն կրպակները և ճարտարապետական այլ մոլախոտը վերացնելու համար, մենք կկարողանանք պահպանել իրենց ճարտարապետական նկարագրով գոնե տասը-տասնհինգ քաղաք:

Եվ գիտե՞ք ինչն է հետաքրքիր: Երբ քաղաքն ունենում է  ձևավորված դիմագիծ, բնակիչները դառնում են ավելի հայրենասեր, պահանջկոտ և պատասխանատու իրենց քաղաքի նկատմամբ:

Ի դեպ, իսկ Դուք չե՞ք ուզում ինձ հարցնել, թե ինչ կսրբագրեի ես տասնվեց տարվա իմ պետական գործունեության մեջ:

 

-Իհարկե՛, հարցնում եմ մեծ հետաքրքրությամբ:

 

-Վերջին տասնվեց տարիներին ես ակտիվորեն մասնակցել եմ քաղաքի կառուցապատմանը: Իսկ այդ ընթացքում մոտ հինգ-վեց տարի, երբ չունեի պետական լիազորություն, զբաղվել եմ նախագծային գործունեությամբ: Եվ ես երբևէ չէի կարող պատկերացնել, որ նույնիսկ այդ տարիներին, երբ կարևորագույն հանգույցների, կառույցների վերաբերյալ որոշում կայացնողը ես չեմ եղել, միևնույն է, ինձ առաջինն էր հասնելու մեղադրանքների առյուծի բաժինը: Եթե այս ամենը կանխատեսեի, պարզապես ահազանգեր հնչեցնելու, փակ դռների հետևում քննարկումներ անցկացնելու փոխարեն առավել հետևողական կլինեի

 

-Վերջում ուզում եմ Ձեզ մի այսպիսի հարց տալ. պարոն Սարգսյան, այն շրջանում, երբ մամուլը գրեթե ամեն օր քարկոծում էր Ձեզ, մարդկայնորեն մենակ չէի՞ք զգում Ձեզ՝ Ձեր նախագծերի առջև: Հե՞շտ էր դա տանելը: Այնպիսի պահեր եղա՞ն, երբ ցանկացել եք ամեն ինչ թողնել և հեռանալ:

 

-Ես կարողանում եմ զգացմունքներս կառավարել: Իհարկե դժվար է, երբ ունես ընտանիք, ընկերներ, և նրանք բոլորը կարդում ու լսում են այդ ամբողջ հերյուրանքը: Բայց ես հատուկ ուսումնասիրել եմ վերջին դարերի բազմաթիվ երկրների ճարտարապետների կենսագրականները և գիտեմ, որ նրանք գրեթե բոլորն ունեցել են այդ նույն ճակատագիրը: Ինքս փորձում եմ ավելի փիլիսոփայորեն մոտենալ այդ ամենին և նույնիսկ մի տեսակ կարեկցանքով եմ վերաբերվում բանսարկությամբ զբաղվողներին, որովհետև դա գալիս է նրանց ներքին թուլությունից ու ստեղծագործական տկարությունից: Մասնագիտության մեջ կայացած մարդիկ երբեք չարամիտ չեն:

Հասարակությունը մշտապես սև ակնոցով է նայում իր ժամանակակիցներին, բայց տարիներ անց, երբ մոռացվում է նրանց հանդեպ ունեցած անձնական վերաբերմունքը, մնում է գործը և դրա պատկերը, ինչն ավելի անաչառ է:

Նման դեպքերում ես միշտ հիշում եմ Իմանուիլ Կանտի հայտնի խոսքը, թե՝ քարով խփում են միայն պտղատու ծառերին…

 

 

Զրուցեց Լազարևա Մարիան

Անդին 7, 2014

Share

Կարծիքներ

կարծիք