Արմեն Աշոտյան | Երբ ինքդ դու ես

Լուսանկար

կամ 

ազգային դպրոցը որպես կենդանի ջուր

 

 

-Սկսենք ավանդական հարցից. պարոն Աշոտյան, Դուք` որպես ոլորտի պատասխանատու, ինչպե՞ս կգնահատեք մեր կրթության ներկա որակը:

 

-Ամենածավալուն պատասխան պահանջող հարցերից է, որ սովորաբար ինձ ուղղում են: Եվ պատասխանի ամենակարճ տարբերակը ես գտել եմ. Հայաստանում կրթության որակը շատ տարբեր է. մենք ունենք և՛ առաջատար՝ միջազգային կրթական լավագույն հաստատությունների մակարդակին համապատասխանող դպրոցներ թե հանրակրթության և թե բարձրագույն կրթության ոլորտում, և ունենք, իհարկե, հաստատություններ, որոնց մատուցած ծառայությունների որակը երանելիից շատ հեռու է: Այնպես որ, կրթական դաշտը մեր երկրում միատարր չէ, բազմաշերտ ու բազմերանգ է: Համենայն դեպս, ես ժխտում եմ այն ապոկալիպտիկ կարծիքները, թե կրթության որակն անկում է ապրել և  այլևս չի համապատասխանում մեր հասարակության ակնկալիքներին ու տնտեսության պահանջներին:

Իհարկե, մենք աշխարհի առջև այսօր ավելի բաց ենք, և այլոց հետ համեմատվելու ավելի մեծ դաշտ կա, ուստի քննադատության մեծ մասն էլ ոչ արհեստավարժ հայացքի արդյունք է: Ցավոք, իրավիճակն այն է, որ ներկայումս կրթության ոլորտում շատ քիչ ունենք լուրջ, գիտակ ընդդիմախոսներ:

-Համենայն դեպս, հասարակության ընկալումն այդպիսին չէ, համարվում է, որ ընկել է հանրակրթության որակը: Ուրեմն որտեղի՞ց այդ հոռետես վերաբերմունքը:

-Ասեմ, որ քննադատությունների ու դժգոհությունների մի մասն օբյեկտիվ է: Մի մասն էլ չի կարող ինձ համար ընկալելի լինել: Մասնավորեցնեմ. երբ հայ ծնողը մտածում է, թե ինչպես անի, որ իր երեխան ավագ դպրոց չգնա, այլ ընդամենը մի երկու-երեք առարկա պարապի, ու  հետո նույն մարդը շրջվում ու կրթության որակի վերաբերյալ քննադատություններ է հնչեցնում, հավատացեք, ես նրան չեմ կարող հասկանալ: Այնպես որ, կրթության ոլորտի վեաբերյալ կարծիքների մի մասը և, առհասարակ, վերաբերմունքը երբեմն երկդիմի է: Հենց ճակատային հարց՝ եթե կրթության որակն այդքան ցածր է, ապա ինչպե՞ս են մեր աշակերտներն այդ քանակությամբ մեդալներ շահում միջազգային աշակերտական օլիմպիադաներում՝ գերազանցելով Վրաստանի և Ադրբեջանի աշակերտական թիմերի համատեղ արդյունքները: Եթե մեր կրթության որակը ցածր է, ապա ինչպե՞ս են  հարյուրավոր, եթե ոչ արդեն հազարավոր երիտասարդներ, Հայաստանում կրթություն ստանալով, ընդունվում Եվրոպայի կամ ԱՄՆ-ի լավագույն բուհերը:

 

-Պատասխանը կա՝ կրկնուսույցների շնորհիվ:

 

-Կրկնուսույցները կարո՞ղ են տալ այն ամենը, ինչ տալիս է պետությունը: Կարծում եք, որ քիմիայի կամ կենսաբանության թեստերը պարապելով հնարավոր կլիներ Ստենֆորդ ընդունվել կամ Հա՞րվարդ: Կամ՝ կրկնուսույցների մոտ պարապելով՝ հնարավոր կլինի միջազգային օլիմպիադաներում գրավել համապատասխան մրցանակային տեղե՞ր: Կրկնուսույցն ունի նեղ դերակատարում. երեխային վարժեցնում է, նրան առավել հմտություններ է հաղորդում, քան տալիս է գիտելիքներ: Եվ այս համակարգի մեջ կորում է մարդն իր տարածական մտածողությամբ: Իսկ աշակերտն այդ դասարաններում պետք է ձևավորվի որպես բազմակողմանի զարգացած անձնավորություն:

Վարժեցման այդ մեթոդաբանության համար, որը կիրառվել էր տարիներ շարունակ, անգամ խորհրդային ժամանակներում, գուցե եղել են համապատասխան պատճառներ, քանզի բուհ ընդունվելը շատ դժվարին գործ էր: Բայց այսօր չկա դրա անհրաժեշտությունը. հեշտությամբ կարող ես սովորել բուհում: Մի շարք քայլերի ու նախաձեռնությունների շնորհիվ և ուսանողական տեղերն են ավելացել, և քննական համակարգն է պարզեցվել, և կտրուկ նվազել են կոռուպցիոն ռիսկերը:

 

-Գոնե ինձ համար, որպես հասարակության անդամի, այդպես էլ պարզ չեղավ. այնուամենայնիվ մեր դպրոցն իրական, ասել է թե՝ բովանդակային բարեփոխումների ենթարկվե՞ց անկախության այս տարիներին, թե՞ սահմանափակվեցինք օպտիմալացմամբ:

 

-Իհարկե, մենք սխալներ ևս գործեցինք այս տարիների ընթացքում: Չեմ ուզում առանձին-առանձին մատնանշել դրանք, որովհետև ընթերցողները կարող են շաղկապել այս կամ այն անձի, կամ այս կամ այն քաղաքական հատվածի հետ, մի բան, որ ցանկալի չէ: Մասնագիտությամբ լինելով բժիշկ՝ նաև կոլեգիալության սկզբունքի ջատագով եմ: Վստահ եմ, որ հաջորդ նախարարները նաև իմ պաշտոնավարության շրջանում կգտնեն թերություններ: Էականը դա չէ: Էականն այն է, որ նաև սխալներ անելով՝ այնուամենայնիվ կարողանում ենք համակար•ն այսօր տանել ճիշտ ուղղությամբ: Այլ բան է, որ բարեփոխումների տեմպը մեզ չի բավարարում, և քայլերի արագացման խնդիր կա:

 

Ընդ որում, մենք պետք է հաշվի առնենք մի յուրահատուկ հանգամանք, որը մեր ոլորտի համար և առավելություն է, և դժվարություն միաժամանակ. մեր շահառուների թիվը մի քանի հարյուր հազար է, չկա Հայաստանում ընտանիք, որը չունենա կրթության ոլորտի շահառու: Հետևաբար՝ այս հսկայական բանակը մեր յուրաքանչյուր քայլի արձագանքողն է և, որպես կանոն, քննադատողը:  Որովհետև համակարգում փոխելով ինչ-որ բան՝ հանգեցնում ենք մարդկանց վարվելակերպի, ապրելակերպի, ընդհուպ մինչև օրվա ռեժիմի փոփոխության: Մի բան, որը, բնականաբար, չի կարող դուր գալ շատերին:

Ես միշտ կատակում եմ, որ Հայաստանում երեք «դժվար» պաշտոն կա՝ Հանրապետության նախագահի պաշտոնը (ամենքը կարծում են, որ հասկանում են քաղաքականությունից), ֆուտբոլի ֆեդերացիայի նախագահի պաշտոնը (բոլորին թվում է, որ հասկանում են ֆուտբոլից), կրթության և գիտության նախարարի պաշտոնը. բոլորը կարծում են, որ այս ոլորտի վերաբերյալ կարող են հեղինակավոր կարծիք հայտնել, ու այդ կարծիքը պետք է դառնա գերակա:  Այն դեպքում, երբ անգամ կրթության ոլորտի մասնագիտական շրջանակներում գրեթե չեն լինում հարցեր, որտեղ գիտակ հանրույթը գալիս է համաձայնության: Չկան հարյուր տոկոսանոց ճշմարտություններ, անգամ լավագույն միջազգային փորձ կոչվածը միշտ չէ, որ տեղայնացման դեպքում աշխատում է նույն հաջողությամբ: Քանզի յուրաքանչյուր պետություն ինքն է հղկում իր ազգային դպրոցի դիմագիծը:

 

-Հայաստանին արդյոք պարտադրվա՞ծ է 12-ամյա կրթությունը: Որովհետև, որքան տեղյակ եմ, եվրոպական մի շարք երկրներ պարզապես հրաժարվում են դրանից:

 

-Հրաժարումի մասին ես տեղեկություն չունեմ, չգիտեմ մի երկիր, որը հետքայլ անի: Հիմա հարց՝ մեր էլեկտրացանցերում 220 վոլտ լարումը պարտադրվա՞ծ է: Պատասխանեմ՝ ընդամենը միջազգային ստանդարտ է: Նույնն էլ վերաբերում է 12-ամյա կրթական համակարգին: Մի բան էլ հաշվի առեք. այն երկրներում, որտեղ կիրառվում է 10-ամյա հանրակրթություն, լուծված է նախադպրոցական կրթության մատչելիության հարցը: Մինչդեռ մենք 90-ականներին փոշիացրեցինք, ոչնչացրեցինք մանկապարտեզների, նախակրթարանների ցանցը: Եվ այսօր հանրապետության բնակավայրերի կեսը չունի նախակրթական որևէ հաստատություն: Այնպես որ, խոսել պարտադրանքի մասին՝ սխալ է. 12-ամյա կրթությունը Հայաստանի ընտրությունն է: Ընդ որում, մենք 12-ամյա կրթությանը անցել ենք 2006 թվականին: Եվ դա ասում եմ, որպեսզի հասկանալի լինի մի բան. մենք դեռևս 12-ամյա դպրոցի շրջանավարտ չունենք. առաջին շրջանավարտները լինելու են 2018 թվականին միայն: Այսինքն՝ ծիծաղելի է խոսել մի բանի մասին, որի արդյունքը դեռ չես տեսել, ավելին՝ պնդել, որ տվյալ համակարգը չի աշխատում կամ լավ չի աշխատում:

 

-Նշանակում է՝ կարո՞ղ ենք ասել, որ մեր կրթական համակարգը գտնվում է եվրոպական կրթական միջավայրի մեջ: Եվ եթե հանրամատչելի խոսքով՝ դա ի՞նչ է ենթադրում:

 

-Հայաստանի կրթական համակարգի զարգացման ուղղություններից մեկը կրթության միջազգայնացումն է: Առաջին հերթին դա ենթադրում է կրթության որակավորումների, եռաստիճանների փոխճանաչում: Երկրորդ՝ համապատասխանեցում միջազգային ընդունելի կրթական ստանդարտներին, որի շնորհիվ էլ պետք է ճանաչվի քո երկրի տված կրթությունը: Երրորդ՝ հնարավորություն լավագույն փորձի ձեռքբերման և տեղայնացման համար: Չորրորդ՝ կարող ես քո երկրի կրթական համակարգի զարգացան համար միջազգային կազմակերպություններից ներգրավել դրամական միջոցներ:

Եվ ամենակարևորը՝ քաղաքական առումով կրթությունից ավելի կարևոր հարթակ շատ քիչ կարելի է գտնել: Որովհետև կրթությունն է այն ոլորտը, որն ապահովում է միջմշակութային, նաև միջմարդկային իրական շփումներ: Հետևաբար՝ միջազգայնացումը թույլ է տալիս օգտագործել ոլորտը նաև քաղաքակրթական ու քաղաքական նպատակներով՝ որպես արժեքների ստեղծման և տարածման հարթություն:

 

-Հենց այս համատեքստում դիտարկենք օտարալեզու կրթությունը, որը փորձ ենք անում ներդնել մեր երկրում: Մինչդեռ, ըստ ՀՀ Սահմանադրության, հայերենն է մեր երկրի պետական լեզուն:

 

-2010 թվականին սկիզբ առած ու մի քանի ամսից մարած այդ բանավեճը մտավ փակուղի, որովհետև կյանքն ապացուցեց, որ Լեզվի մասին օրենքի ընդունումը բացարձակապես կապ չուներ այն մեղադրանքների հետ, որոնք մեզ էին հասցեագրում մեր ընդդիմախոսները: Եթե բաց խոսենք, ապա այն նախևառաջ հակառուսական ալիք ստեղծելու փորձ էր, որին միացան նաև սրտացավություն ու ազնիվ մտահոգություն ունեցող մարդիկ: Իրողությունը հետևյալն է՝ Հայաստանում կրթության համակարգի լեզուն հայերենն է: Օրենքը հնարավորություն է տալիս կրթության շատ նեղ հատվածներում ունենալ նաև այլ լեզուներով կրթական ծրագրեր: Ինչպիսին բարձրագույն կրթության պարագայում ֆրանսիական, սլավոնական կամ ամերիկյան համալսարաններն են: Ի դեպ, չգիտես ինչու, որևէ մեկի մտքով չէր անցնում դրանց գործունեությունը բոյկոտել կամ ցույց ու պիկետ կազմակերպել դրանց դեմ: Հայաստանում այսօր գործում է ընդամենը մեկ դպրոց՝ Քվանտ վարժարանը, որն իրականացնում է միջազգային կրթական ծրագրեր: Եվ, որպես տեղեկություն մեր ընթերցողների համար, ասեմ, որ դպրոցի այս տարվա անգլալեզու կրթական ծրագրի շրջանավարտների 99 տոկոսն ընդունվեց աշխարհի լավագույն բուհերը:

 

-Այսօր բավականին խնդրահարույց են համարվում դպրոցական դասագրքերի մակարդակն ու դրանցով առաջադրվող նյութը: Իսկ ինչպե՞ս են ընտրվում դասագրքերի հեղինակները, ի՞նչ մեխանիզմներով:

 

-Հայաստանի հանրակրթական համակարգում օգտագործվում են ավելի քան երկու հարյուր անուն դասագրքեր և ուսումնական ձեռնարկներ: Դժգոհություն կամ քննադատություն կարող են հարուցել այսքանի մոտ տասը տոկոսը, ուր առկա են վրիպակներ, այլևայլ սխալներ: Իսկ այդ տասը տոկոսի պատճառով ստվերել  մնացածի որակը, կարծում եմ, ճիշտ չէ, պրոֆեսիոնալ չէ: Բանն այն է, որ հասարակության մեջ դեռևս չկա համակարծություն այն բանի վերաբերյալ, որ, ասենք, եթե կա որևէ առարկայի միջազգային շատ լավ դասագիրք, լինի մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի կամ այլ առարկայի, ապա այլևս հարկ չկա նման դասագիրք ստեղծել նաև Հայաստանում: Կարող ենք հենց կիրառել միջազգայնորեն իր արդյունավետությունն ապացուցած տվյալ ձեռնարկը:

Հայաստանի գիտնականների հանդեպ ունեցած իմ խորին հարգանքով հանդերձ, հարկ է նաև նշել, որ դասագիրք գրելը պահանջում է առանձին հմտություն: Եվ լինել լավ գիտնական՝ բնավ չի նշանակում լինել նաև լավ դասագրքի հեղինակ: Հենց այս կետում արդեն և ես, և նախարարությունն ամբողջությամբ բախվում ենք գիտամանկավարժական, ինչո՞ւ չէ, նաև հրատարակչական համապատասխան շրջանակների լոբբիստական գործողություններին, որոնց դեմն առնելը, խոստովանեմ, բավական դժվար է:

Ես այսօր կարող եմ պարզճակատ հայտարարել, որ մենք վատ դասագիրք չենք թույլատրել, որ մտնի դպրոց: Եվ քաղաքական կամք է պահանջվել նախարարությունից, անձամբ ինձանից, որպեսզի մեկ-երկու անվանակարգերում ասենք՝ վե°րջ, ընդունում ենք նախկին խորհրդային, այժմ՝ ռուսական, վերամշակված դասագիրքը: Օրինակ՝ կան երկրաչափության հրաշալի դասագրքեր, ինչո՞ւ պետք է դրանցից մեկը չընտրենք, այլ փորձենք հայկական արտադրության հեծանիվ հորինել:

Թեկուզ թող վեց ամիս շարունակ ինձ դատի տային, օմբուդսմենին գրեին, թերթերը ողողեին մեղադրանքններով….

 

-Ասել է թե՝ գերական անձնական շահագրգռություններն են:

 

-Իհարկե: Անձնական շահագրգռությունները կարևորագույն տեղ են զբաղեցնում այս հարցում: Եվ, հավատացեք, խոսքը միայն ֆինանսական շահագրգռության մասին չէ. լինել դասագրքի հեղինակ՝ պատվաբեր է յուրաքանչյուր գիտնականի կամ մանկավարժի համար: Ի վերջո նաև մասնագիտական հավակնոտության խնդիր է:

 

-Պարոն Աշոտյան, այսքան տարիներ փաստվում է, որ ճեղքվածք կա դպրոցական ծրագրերի և բուհական ընդունելության քննությունների ժամանակ պահանջվող նյութի միջև: Ինչու չի՞ վերացվում այն:

 

-Անգամ գոյություն ունենալու պարագայում այլևս այդ ճեղքվածը ճակատագրական չէ: Դպրոցական շտեմարանների ներմուծումը, ընդունելության քննությունների կազմակերպումը շտեմարանային եղանակով զգալիորեն լցրեցին ձեր ասած ճեղքվածքը: Այսօր շատ են դժգոհում շտեմարաններից, փնովում են դրանք, ասում են, որ անգիր անելու հնարավորություն են ստեղծում և այլն, և այլն:  Այո, կա՛ նման վտանգ: Բայց եկեք նաև դրական կողմը տեսնենք. շտեմարանն ավելի կանխատեսելի դարձրեց ընդունելության քննությունը, շտեմարանը թույլ է տալիս յուրաքանչյուր երեխայի, առանց կրկնուսույցի մոտ պարապելու, իր ուսուցչի հետ, դասաժամերին պատրաստվել ընդունելության քննությունների: Մի խոսքով, շտեմարանը մատչելի է դարձնում այն տեղեկատվությունը, որը նախկինում ծնողները փնտրում էին այն դասախոսի մոտ, ով լինում էր ընդունելության հանձնաժողովներում: Մտածում էին այսպես՝ երեխային տանք հենց այդ դասախոսի մոտ պարապելու, որովհետև կարող է իմանալ, թե ինչ հարցեր են լինելու քննությանը:

Մինչդեռ այսօր մենք այդ հարցերը նախապես մեծ ծավալով տալիս ենք աշակերտին: Եվ արդեն երկրորդ տարին է, որ հասարակությունն ընդունելության քննությունները որպես ազգային դրամա չի ընկալում: Չկա ցնցում, չկա դժգոհություն, ամեն ինչ ընթանում է հանդարտ, հանգիստ, առանց հիվանդագին խուճապի, նաև կոռուպցիոն ռիսկերն են նվազել: Եվ այս ամենը երևում է նաև սոցհարցումներից. հասարակությունն արձանագրում է, որ ընդունելության քննությունների համակարգը բարելավվել է:

 

-Հանրակրթության ոլորտը սահմանափակենք անշրջանցելի հարցով. ուսուցչի սոցիալական վիճակը բարելավելու ուղղությամբ ի՞նչ է նախատեսում պետությունը. հասկանալի է, առաջին հերթին խոսքը վերաբերում է աշխատավարձին:

 

-Ուսուցիչների աշխատավարձը 2000 թվականից մինչև 2009 թվականն անընդմեջ բարձրացել է: Բարձրացավ անգամ համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի տարում: Իսկ 2013 թվականից ուսուցիչներն ընդգրկվել են սոցիալական փաթեթի համակարգի մեջ: Մի բան, որը դրական արդյունք ունեցավ և առողջապահական ծառայությունների մատուցման, և ուսման  վարձերի վճարման, և հանգստի կազմակերպման առումներով: Հաջորդ տարվա համար ևս կառավարությունը պլանավորում է բարձրացնել ուսուցիչների աշխատավարձը:

Միաժամանակ մենք ներդրել ենք ուսուցիչների շարունակական կրթության վրա խարսխված, մասնագիտական հմտություններից բխող հավելավճարների համակարգ: Նրանք կարող են վերապատրաստվել և դիմել ու ստանալ տարակարգեր: Գոյություն ունի չորս տարակարգ, որից ամանաբարձրը ենթադրում է հավելավճար՝ աշխատավարձի 50 տոկոսի չափով: Այսինքն՝ այսօր խնդիր է դրված նաև խրախուսել լավագույն ուսուցիչներին:

Իհարկե, կհարցնեք՝ բավարա՞ր է այդքանը: Կպատասխանեմ՝ ո°չ: Առավել ևս, որ իմ մայրը ևս ուսուցիչ է: Ցանկալի է, որ ուսուցիչները, ինչպես և բժիշկները, պետական ծառայողները, այլ մասնագիտության մարդիկ, ստանան ավելի բարձր աշխատավարձ: Բայց դա պետք է նշանակի, որ մենք ազգովին պարտավոր ենք ստեղծել առավել բարձր տնտեսական արժեք:

 

-Դառնանք բուհական համակարգին: Ներքին բովանդակային խնդիրների մեջ չմտնենք. արտաքին աչքով իսկ տեսանելի է առկախ մի հարց. մենք չունենք հայերենով բավարար բուհական դասագրքեր: Ուսանողը ստիպված է դրանք կարդալ ռուսերենով, որոշ դեպքերում՝ անգլերենով: Նրանք կարող են չտիրապետել կամ լավ չտիրապետել այդ լեզուներին, ու յուրացված նյութն էլ, բնականաբար, այն չի լինելու:

 

-Ես ձևակերպման հետ համաձայն չեմ. Այսպե՛ս ասենք՝ բավարար քանակությամբ չեն ստեղծվում: Բոլոր բուհերն ակտիվորեն ստեղծում են սեփական հայալեզու կրթական բովանդակություն: Հրատարակում են տասնյակ հարյուրավոր գրքեր՝ մասնագիտական գրականություն: Բայց ամեն ինչ թարգմանել կամ ստեղծել հայերենով՝ այսօր գրեթե անհնարին է: Կուտակվում է ահռելի գիտական տեղեկատվություն, միաժամանակ նույն արագությամբ մաշվում է այն: Ուստի հավակնել, որ յուրաքանչյուր պահի կարելի է ունենալ մայրենի լեզվով սեփական կրթական արտադրանք,  իրատեսական չէ անգամ Հայաստանից անհամեմատ մեծ երկրների համար: Բայց, իհարկե, այս կամ այն մասնագիտությանը կամ ոլորտին վերաբերող հիմնական արմատական աշխատությունները պետք է թարգմանվեն կամ ստեղծվեն հայերենով: Մի բան, որը և արվում է: Իսկ ընթացիկ, նորարար տեղեկատվությունը մեր ուսանողները պետք է պատրաստ լինեն ստանալ ինչպես հայերենով, այնպես էլ որևէ այլ լեզվով:

 

-Բայց այս դեպքում հայերենը դադարում է գիտության լեզու լինել և չի ստեղծվում համապատասխան բառամթերք: Ու այսօրվա բացթողածն այլևս չի վերականգնվի: Եվ հետևանքը կզգանք տարիներ, տասնամյակներ  հետո:

 

-Համաձայն չեմ նման գնահատականի հետ: Հայերենով տարեկան ստեղծվում են հարյուրավոր, հազարավոր գիտական հոդվածներ, և եթե դրանք իրենցից արժեք են ներկայացնում, նշանակում է՝ հանուն հայկական գիտության պետք է թարգմանվեն և տարածվեն այլ լեզուներով: Ի վերջո, օրինակ՝ ու՞մ համար ենք աշխատում հայագիտության ոլորտում: Միայն մե՞զ համար, միայն մե՞զ ենք փորձում ապացուցել, որ մենք բնիկներ ենք: Քանզի մեզ քննադատում են նաև, որ հայկական պարբերականների թիվը միջազգային վարկանիշներում քիչ է: Իհարկե քիչ կլինի, եթե չենք կարողանում որակյալ տեղեկություն տալ հայկական գիտության մասին:

Հայերենը եղել է գիտության լեզու դեռևս այն ժամանակներում, երբ հասանելի ու տեսանելի աշխարհամասերում օգտագործվել են այլ լեզուներ: Այնպես որ, գլոբալիզացման այս փուլն էլ մենք կանցնենք՝ պահպանելով ազգային ինքնությունը, և մեր կրթությունն ու գիտությունը խարսխված կմնան հենց հայերենի վրա: Բայց  կաղապարվելուն ես դեմ եմ: Ոչինչ չպիտի ծայրահեղացնել: Քանզի որևէ մեկը չի հանդգնում կասկածի տակ դնել մայրենիի ղեկավար դերը: Թող որ այսպես՝ ՙսովետական՚ խոսքով արտահայտվենք:

 

-Այս հարցը, ճիշտ է, Ձեր իրավասության ներքո չէ, բայց անմիջականորեն վերաբերում է կրթական ոլորտին. տարկետման իրավունքը, որ կիրառվում է բուհ ընդունվողների համար, հսկայական կոռուպցիոն ռիսկեր է պարունակում: Արդյունքում բանակը զրկվում է զինվորից, չի շահում նաև գիտությունը: Հարցը փակվա՞ծ է. տարկետման իրավունքի վերացման մասին քննարկումներն այլևս անցյալո՞ւմ են:

 

-Այս հարցը նաև մեր պատասխանատվության շրջանակներում է, քանզի պետական գերատեսչություն ենք և խնդիր ունենք հարցերին նայել՝ ելնելով պետական շահի տեսանկյունից: Դուք շատ ճիշտ նշեցիք. կրթության ոլորտում տվյալ իրավունքի առկայությունը պարունակում է կոռուպցիոն ռիսկեր, հատկապես մագիստրատուրայի և ասպիրանտուրայի մակարդակներում: Այո, մենք դեռևս չենք փոխել Զինապարտության մասին օրենքը, բայց 2010 թվականին մեզ հաջողվեց մի բան, ինչը դժվար էր պատկերացնել, որ կարելի էր անել առանց հասարակական բուռն ցնցումների: Վճարովի համակարգում վերացնելով տարկետման իրավունքը՝ 10 հազարից մնաց ընդամենը պետպատվերի 2400 տեղը, որից քաղաքացիական բուհերին բաժին ընկավ 1700-ը:  Այսինքն՝ տարկետման խնդիրը բակալավրիատում,   մագիստրատուրայում և ասպիրանտուրայում լուծեցինք շուրջ 75 տոկոսով:

Բայց է՛լի անելու բան կա. ես՝ որպես կրթության ոլորտի պատասխանատու, նորից պնդում եմ, որ կասկածելի, դրանով իսկ խնդրահարույց է հարցը, երբ բակալավրիական մակարդակում գերազանցիկների 80 տոկոսն աղջիկներ են, իսկ մագիստրատուրայում կտրուկ փոխվում է հարաբերակցությունը: Եվ արդեն ասպիրանտուրայում 128-ից մնում է ընդամենը երկու աղջիկ: Մեղմ ասած, այս ամենը կասկածելի է: Եվ դա այն դեպքում, երբ թափուր է մնում հեռակա ասպիրանտուրայի տեղերի շուրջ մեկ երրորդը: Ուսումնատենչ մեր երիտասարդներն անտեսում են այդ տեղերը: Ինչո՞ւ. որովհետև… տարկետման տեղ չկա:

Ա՛յ, այս է պատճառը, երբ ասում եմ, որ մենք մի քիչ երկդիմի ենք: Ես կերազեմ, որ մեր հանրությունը կրթությանն իրականում վերաբերվի այնպես, ինչպես խոսում ենք հրապարակավ կամ կենացների, միջոցառումների ժամանակ: Որպես հանրային վերաբերմունք եթե դրա գոնե կեսն ապահովեինք, ես կլինեմ կրթության և գիտության ամենաերջանիկ նախարարը աշխարհում:

 

-Դե, սպառողական հայացքով ենք նայում կրթությանն, ինչպես այսօր՝ ամեն ինչի:

 

-Եթե խոսենք արժեզրկումների մասին, անշուշտ, դիտարկումների ընդհանուր տիրույթում կգտնենք նաև կրթության դերի արժեզրկման փաստը: Կրթությունը Հայաստանում բուռն զարգացում կապրի այն ժամանակ, երբ ոչ միայն կավելացվեն դրամական հատկացումները ոլորտում, այլև երբ կրթությունը, գիտելիքը կդառնան մարդու բարեկեցության միակ գրավականը: Երբ երիտասարդը կտեսնի, որ միայն գիտելիքով կարող է վաղը-մյուս օրն իր ընտանիքը պահել, հասնել հաջողության ու հասարակության մեջ արժանանալ հարգանքի: Ցավոք, մեր երկրում կրթությունն ու գիտելիքը դեռևս բարեկեցիկ կյանքի նախապայմաններ չեն:

 

-Վերադառնանք գիտությանը, քանզի կրթությունն ու գիտությունը քույր ու եղբայր են: Հաշվարկներ կա՞ն՝ այսօր Հայաստանում ստեղծվող գիտական արդյունքի ո՞ր մասն է ստեղծվում տեղական ֆինանսավորումով՝ լինի բյուջետային, թե մասնավոր, ո՞ր մասը՝ միջազգային դրամաշնորհներով կամ միջազգային տարբեր ծրագրերի շրջանակներում:

 

-Վստահաբար նման վիճակագրություն կա, պարզապես այս պահին դժվարանում եմ ստույգ թվեր հաղորդել: Բայց մի բան աներկբա է. տվյալ երկրի գիտության մեջ որքան շատ են ներգրավվում արտասահմանյան միջոցներ, այնքան բարձր է նրա ներուժը: Ես շատ ուրախ կլինեմ, եթե արտասահմանյան ներդրումները մեր գիտական համակարգում մի քանի անգամ ավելին լինեն, քան պետական միջոցներն են: Դեռևս այդպես չէ: Բայց այսօր առկա բոլոր խնդիրներով հանդերձ՝ ցածր աշխատավարձ, ուռճացված գիտական համակարգ, արդիականացման կարոտ լաբորատորիաներ և այլն, և այլն, մենք ունենք գիտական արդյունք, որն ԱՊՀ տարածքում լավագույններից է: Բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնող հոդվածների թվով, որոնք հրատարակվում են միջազգային գիտական հանդեսներում, մենք առաջատարն ենք:

 

-Ես ինքս էլ ավելացնեմ. իսկ գիտական աշխատանքի արդյունավետությամբ կրկնակի առաջ է անգամ Ուկրաինայից ու Ռուսաստանից: Բայց դրանք վերաբերում են հիմնարար գիտություններին: Իսկ կիրառական գիտությունը մեզ մոտ այդպես էլ չի զարգանում: Ինչո՞ւ:

 

-Հիմա աշխարհում առկա է շատ հետաքրքիր միտում. քննարկումներ են ընթանում, թե արդյոք ճի՞շտ է նման բաժանումը՝ հիմնարար գիտություն և կիրառական գիտություն: Որովհետև կիրառական ցանկացած գիտության հիմքում հիմնարար գիտությունն է ի վերջո: Այնպես որ, ասել, թե որտեղ է ավարտվում արմատական գիտությունը և որտեղ է սկսվում կիրառականը, շատ դժվար է անգամ մասնագետների համար:

 

-Բայց այսպես է ստացվում. մեր գիտնականի միտքն աշխատում է, բայց այն չի ծառայեցվում երկրի զարգացման ու նրա քաղաքացու բարեկեցության ապահովման գործին:

 

-Խնդրեմ. վերցրեք մեր երկրի 100 խոշոր հարկատուների ցանկը և տեսեք, թե ո՞ր տնտեսվարողն է գիտությանը պատվեր տալիս, որի՞ մոտ կա այդ պահանջարկը: Իհարկե, չնչին բացառություններ կարող են լինել: Մասնավորը պետք է դեմքով շրջվի դեպի գիտությունը: Պետք է հասկանա, որ կրթությունը և գիտությունը ոչ թե բարեգործությունների, այլ ներդրումների կարիք ունեն: Որ կրթությունն ու գիտությունն են ապահովելու իր ապագա շահույթը:

 

-Որովհետև ռիսկը մեծ է, որպեսզի մասնավորը պատվեր տա գիտնականին: Բայց աշխարհում ընդունված կարգ է. վենչուրային և համանման ներդրումային հիմնադրամներում մասնակցության լուրջ բաժին է ունենում պետությունը, որպեսզի նվազեցնի ռիսկերը և մասնավորին վստահություն ներշնչի:

 

-Ճիշտ եք ասում: Բայց դրա համար մի կարևոր նախապայման է անհրաժեշտ. պետությունը պետք է ունենա երկար փող, որ ներդնի ու սպասի, թե վենչուրային հիմնադրամների գործունեության ընթացքում գյուտերից մեկն ինչպե՞ս կաշխատի, որպեսզի հանի ծախսը: Ցավոք, այսօր մենք երկար փող չունենք:

Քանի որ խոսում ենք գիտության մասին, մի բան հիշատակեմ. 2011 թվականին տեղի ունեցավ միջազգային աշակերտական ստուգատես: Մեր աշակերտները և Նորվերգիայի աշակերտները մաթեմատիկայից ցուցաբերեցին համանման գիտելիքներ: Այն դեպքում, երբ մեր համեմատությամբ Նորվեգիան իր աշակերտների վրա ծախսում է վեց անգամ ավելի գումար: Իհարկե, չեմ ասում, թե մենք հասել ենք արդյունավետության մեր գագաթնակետին: Բայց ծախս-որակ հարաբերակցության առումով և կրթության, և գիտության մեջ տեղի են ունենում հայկական փոքրիկ հրաշքներ:

 

-Այո, մեր երկիրը ֆինանսական դժվարություններ ունի, փողը քիչ է, բայց կա՞ մշակված ռազմավարություն. մենք գիտե՞նք, թե ինչպես ենք վարվելու մեր գիտության հետ վաղը, մյուս օրը: Այսինքն՝ ո՞րն է լինելու գիտության զարգացման հեռանկարը Հայաստանում:

 

-Հաստափոր, շատ կարևոր ու «խելոք» բոլոր տեսակի փաստաթղթերը գոյություն ունեն: Դրանք նաև կյանքի են կոչվում: Այդ ընթացքում շատերը դրանց մի մասը դիտարկում է որպես ձևական, շատերն աշխատանքի իրական արդյունքն է տեսնում: Ես ինքս էլ, որպես հասարակության անդամ, եթե ինչ որ ոլորտում դրական փոփոխություն, դրական մի բան եմ ուզում տեսնել, կրկին հոգեբանական նույն որոգայթի մեջ եմ ընկնում՝ այստեղ և հիմա: Ազգովին սա ենք ուզում ամենուր, ամեն առումով: Ցավոք, այստեղ և հիմա-ն չի ստացվում: Առավել ևս՝ կրթության և գիտության մեջ:

Այո, Սահմանադրությամբ կրթության իրավունքի իրացման երաշխավորը պետությունն է: Բայց այս ծանր և թանկ գործը դնել միայն պետության ուսերին չի կարելի: Որովհետև որակյալ կրթությունը թանկ հաճույք է: Հանրային հատվածը ևս պետք է մասնակցություն ունենա: Ընդ որում, խոսքը միայն ֆինանսական ներարկումների մասին չէ, նաև հոգեբանական աջակցություն է պետք, բարոյապես նեցուկ կանգնել է պետք: Իսկ մենք պետություն-մասնավոր հատված համագործակցության հաջողված օրինակների պատմություններ չունենք կամ շատ քիչ ունենք: Ցավով նշեմ, որ հայաստանյան մեր գործարար էլիտայի համեմատությամբ միջազգային կորպորացիաներն այս դաշտում երբեմն ավելի ակտիվ գործողներ են:

 

-Պարոն Աշոտյան, մենք այսքան խոսեցինք կրթության ու գիտության խնդիրներից, փորձեցինք բացահայտել այդ ոլորտների զարգացման հիմքերը հատկապես մեր այս ժամանակներում, երբ երկրների միջև այլևս պարիսպներ չկան, սահմաններն էլ փխրուն են ու հաճախ՝ երևութական: Իսկ կրթությունը, առավել ևս գիտությունը վերազգային հասկացություններ են: Մենք հետ գնանք դարերի միջով մինչև մեր՝ հայոց առաջին դասագիրքը՝ Խաչատուր Աբովյանի «Նախաշավիղը»: Ի՞նչ խորհուրդ այն կարող է ունենալ այսօր մեզ համար և ընդհանրապես կարո՞ղ է ունենալ:

 

-Կրթության և գիտության ազգային համակարգը կարող է և պետք է ստեղծվի բացառապես Հայաստանի հասարակությանը, տնտեսությանը, քաղաքացուն սպասարկելու գերխնդրից ելնելով: Եվ հարցը միայն գիտելիքի կամ հմտությունների փոխանցման մեջ չէ: Կրթության կարևորագույն առաքելություններից է արժեքների ստեղծումն ու փոխանցումը: Եթե խոսում ենք կրթության դաստիարակչական գործառույթի մասին, ապա դա նախևառաջ մտածելակերպի ձևավորումն է:

Ազգային դպրոցն այսօր լուրջ մարտահրավերների է բախվում գլոբալիզացվող այս աշխարհում: Եվ այդ մարտահրավերները շատ ավելի վտանգավոր են, անգամ կարող են կործանարար լինել ազգային փոքր պետությունների համար: Ազգային ինքնության տարրի էրոզիան՝ քայքայումը, կարող է չափազանաց աննկատ տեղի ունենալ: Անգամ՝ անմեղ ճանապարհներով: Օրինա՝ երբ մեր կենցաղ ենք ներմուծում օտար տոներ: Եվ համանման այլ բաներ, որոնց յուրաքանչյուր պահի կարող ենք առնչվել:

Մի բան էլ. ես ինձ ժամանակակից մարդ եմ համարում և հեշտությամբ կարողանում եմ շփվել տարբեր ազգերի ներկայացուցիչների հետ: Բայց կարծում եմ, որ ուրիշի հետ շփվել կարողանալու համար նախևառաջ պետք է լինես Ինքդ՝ Դու: Այսինքն՝ լինես քո ազգային հատկանիշների կրողը: Հակառակ պարագայում այն, ինչ շփում է կոչվում, կլինի ոչ թե շփում, այլ իրականում ձուլում:

 

-Եվ այդ իսկ պատճառով մեր ազգայինի ծիլերը խնամենք-աճեցնենք-պահենք մեր մեջ՝ «Նախաշավիղի» խորհրդով:

 

-Միանշանա՛կ:

 

Զրուցեց Գոհար Սարդարյանը

 

Անդին 9, 2013

Share

Կարծիքներ

կարծիք