Անդինի հյուրն է «Ազատություն» ռադիոկայանի հայկական ծառայության տնօրեն Հրայր Թամրազյանը

Լուսանկար

-Նախ կուզեի պատմեք, թե ինչպես հայտնվեցիք  «Ազատություն» ռադիոկայանում:

-90 թվականն էր: Միացյալ Նահանգներում էի: Մինչ այդ ես Հայաստանի ԳԱԱ-ում էի՝ տնտեսագիտության ինստիտուտի գիտաշխատող: Աշխատում էի մարդկանց հետ, որոնք հետո դարձան վարչապետ, նախարար: Իսկ ես հեռացա Խորհրդային Միությունից:  Դիմել էի Նյու Յորքի աշխատանքի տեղավորման բյուրո: Մի օր կանչեցին, ասացին, որ հենց ինձ պես մեկին են փնտրում՝ Հայաստանից եկած:  Արդեն բավական անգլերեն գիտեի: Ասացին, որ «Ազատություն» ռադիոկայանի հայկական ծառայությունը մարդ չի գտնում, բոլորը սփյուռքահայեր են, և չկա մեկը, որ Հայաստանից լինի և ներսից  ծանոթ  իրականությանը: Հարցազրույցից անմիջապես հետո ասացին՝ «Ուզում ենք մեզ հետ աշխատես»: Ես էլ ասացի՝ բայց ես չգիտեմ՝ ուզո՞ւմ եմ ձեզ հետ աշխատել, թե ոչ… Շատ չանցած սկսեցի  աշխատել Նյու Յորքի գրասենյակում:

-Դովլաթովն էլ է այդ շենքում աշխատել, որտեղ Դուք էիք աշխատում…

-Դովլաթովի հետ աշխատել եմ: Այն ժամանակ լրատվական ժապավենը թղթի վրա  գրում էինք և պատճենահանման սարքով բազմացնում: Մտա այդ պատճենահանման սենյակը և տեսա՝  մի հաղթանդամ տղամարդ է սարքի մոտ  կանգնած: Նայում եմ՝ տարբերվում էր բոլորից, նման չէր մյուսներին: Կողքինի հետ  ռուսերեն էր խոսում, բայց ռուսի նման չէր: Մոտեցա, նայեցի, չիմացա ով էր, բայց բարետես, բամբ ձայնով տղամարդ էր: Հաջորդ անգամ, երբ նորից գնացի բազմացնելու, նա նորից եկավ: Ես, որպես նորեկ, տեղս զիջեցի: Ասաց՝ ոչ, ոչ, սա Ձեր աշխատանքն է, ես հետո կգամ: Պարզվեց, որ նա նույն Սերգեյ Դովլաթովն է, որի հետ հետո ծանոթացա: Ռուսական ծառայությունը հրաշալի կոլեկտիվ էր, եւ բոլորն էլ հայտնի գրողներ էին: Մի  հաղորդում կար, կոչվում էր «Բրոդվեյ 17 75», մեկ ժամանոց հաղորդում էր: Եթե լսեի՜ր այդ հաղորդումները… Ես չեմ լսել նմանը իմ ողջ կյանքում: Այնտեղ Դովլաթովը վարում էր էսսեների բաժինը, տպավորություններ պատմում, խնդիրներ բարձրացնում: Հետո, երբ կարդացի գրվածքները, տեսա, որ դրանք նույն գործերն են, որոնք պատրաստում էր որպես ռադիոհաղորդումներ: Ես երջանիկ եմ, որ կրթվել եմ ռուսական ծառայության Նյու Յորքի գրասենյակի աշխատակիցների հետ շփվելով: Դա լրագրողական միջավայր էր, որը ռուսական գրականությանը տվել է հսկաներ. հսկաներ, որոնք մեծ հետք են թողել:

-Հետո արդեն՝ հայկական ծառայության տնօրեն: Ծանր չէ՞ր բեռը, հատկապես երբ Ձեզանից առաջ այդտեղ  աշխատել էր Էդուարդ Հովհաննիսյանը՝  նախկին այլախոհ, գիտնական և բավական մեծ ազդեցություն, կշիռ ունեցող անձնավորություն:

-Ծանր չէր: Էդիկը մեծ հոգու տեր մարդ էր, արյունն անընդհատ եռում էր: Ինձ համար կարևորը, ի վերջո, լրագրողների պրոֆեսիոնալ թիմ հավաքելն էր: Ոչ թե քաղաքական գործիչների, ինչ-ինչ անձանց, այլ պրոֆեսիոնալ լրագրողների խումբ, որը, հավատացած էի, շատ անհրաժեշտ է Հայաստանին, որը կամբողջացնի այն, ինչի համար ստեղծվել է «Ազատություն» ռադիոկայանը, այսինքն՝ կլրացնի  դեռ չձևավորված անկախ լրատվամիջոցի դաշտը, կկատարի այդ դերը: Եվ այդ իմաստով հաջողվեց: Երբ Երևանի գրասենյակը ստեղծեցի, այնտեղ կար Աննա Իսրայելյանը, Արմեն Դիլանյանը՝ մեր լավ ընկերը, որն, ավաղ, մահացավ, հետո ընդունեցի Արմեն Դուլյանին: Երևանի բյուրոն իրենք էին վարում: Ապա նրանց  միացավ Աղվան Վարդանյանը, որը հետո «Երկիր» թերթի խմբագիրն էր: Ես մտածում էի, որ պետք է լինի մամուլի տեսություն, որովհետև ունկնդիրը հնարավորություն չուներ, ինչպես սիրում եք ասել՝ մութ տարիներին թերթ գնելու, իսկ  գյուղեր  թերթեր  ընդհանրապես չէին հասնում: Իսկ ինձ հաջողվեց առաջին նախագահին խնդրել FM-ով  հեռարձակվել: Ցավոք,  դա երկար չտևեց. Դաշնակցության արգելումից   անմիջապես առաջ փակվեց «Ազատությունը»՝ հասկանալի պատճառով: Այնուամենայնիվ  նախկին ԽՍՀՄ հանրապետություններից մենք առաջինն էինք, որ FM հեռարձակում ունեցանք: «Ազատությունը» կարողացավ հավատարիմ և ընկալունակ լսարան ձևավորել, մենք էլ գիտեինք, որ մեզ լսում են և աշխատում էինք օրուգիշեր, որ կարողանանք ժողովրդին տալ այն, ինչ ուզում է: Դժվար էր, չկար հոսանք, անջատումներ էին, այն ժամանակ այսքան ռեսուրսներ չկային: Հետո Աղվան Վարդանյանը դուրս եկավ: Պարույր Սևակի որդին՝ Արմեն Ղազարյանը, որ արդեն աշխատանքի էր անցել ռադիոկայանում, սկսեց մշակութային հոդվածներից մամուլի տեսություն կազմել: Մեզ հետ սկսեց աշխատել նաև Ռուզանը Խաչատրյանը, որ հայտնի լրագրող է: Աշխատում էր «Ազգ» թերթում:  Երբ նա ժամանակավոր եկավ Մյունխեն,  խնդրեցի, որ վերադառնա, որովհետև շնորհքով լրագրող էր, նրա կարիքը Հայաստանում կար: Ճիշտ է, նա  «Ազգ»-ում միայն մշակութային թեմաներով էր  գրում, բայց աստիճանաբար անցավ նաև քաղաքականության և հրաշալի ձիրք ուներ այդ առումով: Ես չգիտեմ՝ հիմա գրո՞ւմ է քաղաքական թեմաներով, թե ոչ:

-Չի գրում:

-Ուրեմն ավելի վատ տեղական մամուլի համար, որովհետև այդ ձիրքը չպետք է կորցնել: Այժմ արդեն ձևավորվել է նոր խումբ՝ Ռուզան Ստեփանյան, Աստղիկ Բեդեֆյան, Հեղինե Բունիաթյան և այլ շնորհալի լրագրողներ, որոնց շնորհիվ մենք կարողացել ենք ընդլայնել լսարանը, ունենալ մշտական ունկնդիր:

-Ինչպե՞ս կբնութագրեք Հայաստանում գործող զանգվածային լրատվամիջոցների  վիճակը:

-Ես ընդհանրապես չեմ սիրում իմ կոլեգաներին քննադատել, որովհետև կարծում եմ՝ անում են այն, ինչ հնարավոր է լրատվական սույն իրականության պայմաններում: «Լրատվական դաշտ» արտահայտությունը շատ գեղեցիկ է հնչում և թվում է ընդարձակ: Բայց այն երբեմն վերածվում է բոստանի, որտեղ անհնար է տեղաշարժվել: Հիմա նմանվում է դաշտի: Ես հավատացած եմ, որ ինքնաքննադատությունը և ցենզուրան ոչ այնքան համակարգի մեջ է, որքան լրագրողի պրոֆեսիոնալիզմի պակասի հետևանք. լավ լրագրողը պետք է միշտ ըմբոստ լինի, չլինի նույնիսկ իր ղեկավարի կամակատարը, հակառակ դեպքում նա կխախտի իր՝ լրագրողի սկզբունքները և պրոֆեսիոնալ հավատամքը: Եթե դու բժիշկ ես, և քո տնօրենը պարտադրում է այսպես ու այսպես վիրահատել կույրաղիքը, իսկ դու տեսնում ես, որ արդյունքում կարող է կույրաղիքի բորբոքում առաջանալ, և  հիվանդը վախճանվի, ի՞նչ կանես: Դա նույն բանն է, ես տարբերություն չեմ տեսնում: Եթե քեզ ասում են՝ դու պետք է էսպես գրես, ուրեմն դու խախտում ես ամենակարևորը՝ քո պրոֆեսիայի հիմնական սկզբունքը: Եթե դու դարձել ես լրագրող, ուրեմն պետք է հավատարիմ մնաս քո աշխատանքի սկզբունքներին: Ըմբոստ ոգին լրագրողի համար ամենակարևոր հատկանիշն է: Ըմբոստ՝ ղեկավարի մոտ, ծառաª ունկնդրի առջև: Հիմա ճիշտ հակառակն է՝ ըմբոստ են ունկնդիրի առջև, ծառաª ղեկավարի մոտ:

-Ամբողջ աշխարհում լրատվական դաշտը կորպորատիվ շահերի ենթակայության տակ է աշխատում: Խոսքը պրոֆեսիոնալիզմի մասին չէ: Հայաստանում կա պրոֆեսիոնալիզիմի պակաս: «Ազատությունն» էլ ինքը ԱՄՆ պետդեպարտամենտի կողմից ֆինանսավորվող ռադիոկայան է, բայց  որքանո՞վ է պետդեպարտամենտը ազդում ռադիոկայանի քաղաքականության վրա:

-Զրո ազդեցություն: Մենք ունենք հուսալի պաշտպանություն. պաշտպանված ենք մեր Կառավարիչների խորհրդի գոյությամբ, ուր մասնավոր անձինք են ընտրվում: Երբեմն նրանք  շատ հայտնի գործարարներ են, որոնց վրա ոչ ոք  չի կարող ազդել, նրանք շատ անկախ մարդիկ են, հաճախ՝ միլիոնատերեր: Մեր Կառավարիչների խորհրդի նախագահը ժամանակին եղել է «Ֆորբս» ամսագրի տնօրենը: Կառավարիչների խորհրդի գործառույթը պետական ապարատի հնարավոր միջամտությունից մեզ ազատելն է նաև, բայց հավաստիացնում եմ, որ նման միջամտություն «Ազատություն» ռադիոկայանի լրատվական քաղաքականության մեջ չի եղել: Մենք աշխատում ենք ազնվորեն՝ չանցնելով մեր իրավասությունների սահմանը, և դա մեզ հաջողվում է: Երբ  գյուղերում «Ազատություն»-ից են խոսում և լսում են մեզ, դա ինձ ասում է, որ մենք շատ հետաքրքիր ծրագրեր ենք հեռարձակում: Շատերը «Ազատություն» ռադիոկայանի մասին կաղապարներով են պատկերացում կազմում, իսկ իրականում դա շատ բաց միջավայր է:

-Դա նաև ասում է, որ Հայաստանում անվստահություն կա լրատվամիջոցների նկատմամբ:

-Բայց չէ՞ որ նրանք բոլորը հայ լրագրողներ են:

-Այդ պատճառով էլ ես հարցնում  եմ կորպորատիվ պատասխանատվության մասին: Կան կորպորատիվ շահեր՝ չկա պրոֆեսիոնալ մոտեցում: Ինչպե՞ս անենք, որ Հայաստանում էլ լինի այնպես, ինչպիսին Ձեր նշած «Ազատության» մոդելն է, որպեսզի լրագրությունից չհասկացողները  չփորձեն լրագրողին  թելադրել:

-Դրա համար պետք է ստեղծել կառավարիչների խորհուրդ, որում կընդգրկվեն պետական ճնշումներից անկախ մարդիկ և կպաշտպանեն հանրային հեռուստաընկերությունը, ռադիոն: Մասնավորին ոչինչ չես կարող ստիպել, բայց նրանք էլ պետք է ունենան կառավարիչների խորհուրդներ: Եթե մարդիկ այսպես սիրում են լսել անկախ լրատվամիջոցին, ով էլ միջամտի՝ արդյունքի չի հասնի:

-Լրատվամիջոցների ազատության սանդղակով Հայաստանը վերջերս առաջ էր անցել Ադրբեջանից՝ «Ֆրիդոմ հաուսի» ցուցանիշով:

-Իսկապես առաջընթաց կա, անձամբ ես տեսնում եմ: Այն, որ նախկինում  ճնշումները  ուղղակի էին լրատվամիջոցների վրա, ակնհայտ էր: Ես ամերիկյան կառավարությունից ճնշում չեմ զգացել, բայց հայկականից զգացել եմ: Հիմա չկա այդպիսի բան: Իմ անձնական փորձառությամբ եմ ասում. ես երբևէ ականատես չեմ եղել, որ Հայաստանի կառավարությունից մեկը միջամտի մեր լրատվական ներքին գործունեությանը: Բայց նախկինում եղել է՝ և՛ առաջին նախագահի, և՛ երկրորդի ժամանակ: Երրորդ նախագահը, փառք Աստծո, որևէ սահմանափակում չի դնում:

-Ադրբեջանում «Ազատության» շուրջ  վիճակը ծայրաստիճան լարված է: Ամեն ինչ սկսեց մի հետաքննական նյութից: Հայաստանում կարծես պակասում է այդ համարձակությունը:

-Մեր բոլոր լրագրողներն էլ հետաքննություն կատարում են: Եթե մենք որևէ ամբողջական բան ենք ներկայացնում ոլորտի վերաբերյալ, ապա դա արդեն ենթադրում է հետաքննություն՝ մինչ նյութը պատրաստելը: Մենք մի թեմայի վրա աշխատում ենք շարունակաբար, պրոֆեսիոնալ կերպով: Եթե Թեղուտի խնդիրներն ենք ներկայացնում, ապա երկար հետևում ենք ամեն ինչին: Ըստ էության, դա հետաքննություն է:

-«Ազատության» ադրբեջանական բյուրոն Մեհրաբա Ալիևայի և պաշտոնյաների ունեցվածքի շուրջ հետաքննություն էր սկսել, և այդ բացահայտումները եղան ճնշման պատճառ:

-Այո, արել են, բայց համաձայնեք, որ համեմատության եզրեր չկան նման հարստությունների, առասպելական կենսակերպի և Հայաստանի միջև: Պրոֆեսիոնալ լրագրությունը ենթադրում է աղբյուրների իրական, կոնկրետ ապացույցներ: Եթե աղբյուրը հրաժարվում է, մենք չենք կարող որևէ փաստական հիմք ունենալ: Իսկ այնտեղ կար: Այնտեղ ոչ միայն բյուրոյի անձնական փաստերն էին, այլև «Վաշինգտոնն փոստի» հետ էին համագործակցել: Հայաստանում էլ կա հետաքննող լրագրողների ասոցիացիա, hetq.am-ը, որ լրացնում է բացը և բավական պրոֆեսիոնալ: Այն, ինչ մենք ենք անում, շատ կարևոր է. լինել իրադրության անաչառ վկան և ականատեսը. մենք ներկայացնում ենք, բայց հաճախ չենք մեկնաբանում, տալիս ենք ձեզ իրադրությունը, դուք մեկնաբանեք, չպիտի ունկնդրի վզին տեսակետ փաթաթել:

-Առաջին անգամ Դուք նախաձեռնեցիք  նախագահի թեկնածուների հետ  հարցազրույցների շարք, ինչը նախկինում չէր եղել: Դժվա՞ր էր կազմակերպելը:

-Ինձ համար դժվար չէր, բոլորին ճանաչում եմ:

-Նախկինում ինչո՞ւ չէր արվում:

-Նախկինների հետ դժվար էր, Լևոն Տեր-Պետրոսյանին լավ ճանաչում եմ, ժամանակին ինքը Մատենադարանում էր, ես՝ Ակադեմիայում, շփումներ եղել են, բայց դժվար էր: Իսկ ահա Սերժ Սարգսյանը համաձայնեց, այն էլ՝ քարոզարշավի առաջին օրը, և ես շատ ուրախ եմ դրա համար: Ես հնարավորություն ունեցա տալ հարցեր, այդ թվում մարտի 1-ի վերաբերյալ, և նա պատասխանեց: Մենք պետք է մեր նախագահական թեկնածուներին հարգանքով վերաբերվենք: Կարծում եմ՝ մենք այս որակի թեկնածուներ վաղուց չենք ունեցել: Հրանտ Բագրատյանի հետ աշխատել եմ վաղուց, լավ տնտեսագետ է: ՄԱԿ-ում ներկա եմ եղել, թե ինչպես է Րաֆֆի Հովհաննիսյանը բարձրացրել Հայաստանի դրոշը և ՄԱԿ-ի ամբիոնից հայերեն նախադասություն ասել: Կենսագրություններ են: Կամ Պարույր Հայրիկյանը. երբ ես երիտասարդ տարիներին նրա երգերն էի լսում, փշաքաղվում էի: Լեգենդներ են: Բայց այսօր որոշ լրատվամիջոցներ նրա մասին ցինիզմով են արտահայտվում:  Ախր նա այնպիսի այլախոհ է, որպիսին միայն մեծ ժողովուրդն է ունենում:

-«Ազատություն» ռադիոկայանը վերջին շրջանում  ներկայացավ  նաև ֆիլմերով: Ո՞րն էր նախաձեռնության նպատակը:

-Այդ ֆիլմերը ավելի շատ կրթական, ճանաչողական նշանակություն ունեն, քան գեղարվեստական, սակայն երբեմն կարող են իրենց որակով նաև գերազանցել գեղարվեստական ֆիլմերին: Դրանով չեմ ուզում որակը գնահատել, բայց ինձ համար կարևորը ֆիլմի դիտումն էր, որ անցել է լեփ-լեցուն դահլիճում, և հանդիսատեսի հիացական կարծիքները, նամակներն այն մասին, որ վերջապես սկսեցին նորմալ  ֆիլմ նկարել: Դա իմ նախաձեռնությունն է, և կարծում եմª շատ կարևոր նախաձեռնություն է: Ժամանակակից լրատվության պայմաններում դու այլևս սոսկ ռադիոկայան չես, դու մեդիա ես, ունես տեսանյութեր, տեսահեռարձակում: Մենք ամեն օր երեք ժամ հեռուստաեթեր ունենք և բավական մեծ լսարան: Հեռարձակվում են ամենաթարմ լուրերը, և բացի լրատվությունից պետք է ունենաս նաև թեմատիկ ու բովանդակալից ծրագրեր՝ ֆիլմեր, ճանաչողական ֆիլմեր, հետաքրքիր հարցազրույցներ: Այնպիսի հետաքրքիր ծրագրեր ունենք, ինչպիսին է, օրինակ, «Գրողը և ժամանակը» հաղորդաշարը: Գրողի և ընթերցողի միջև բացը պետք է լրացնել, գրողին կապել ընթերցողի հետ: Ձեր մասին էլ ենք հաղորդում նկարելու, որովհետև լավ ամսագիր է, հաջողված, համոզված եմ՝ պետք է «Գարունին» փոխարինի: Ես շատ կուզենայի, որ Վացլավ Հավելի  էսսեներից մեկը տպագրվեր ձեզ մոտ, որովհետև սա հենց այն ամսագիրն է, որտեղ նա պետք է իր տեղն ունենա: Իր արժեհամակարգով նա ինձ համար հավասար է Հռոմի պապին: Երբ նրա ճառերը  համեմատում ես Հռոմի պապի ճառերի հետ, խոր ընդհանրություններ ես տեսնում: Ինքը՝ Վացլավ Հավելը, եղել է աշխարհիկ կրոնապետ…

 

Զրուցեց Հարություն Հարությունյանը

 

Անդին 2, 2013

Share

Կարծիքներ

կարծիք