Չուսումնասիրված ձկների տեսակ

20141711120911975

Քարերն այստեղ` ինչպես անապատում ավազը, արևը, միրաժը. տեղ ու դադար չկա: Խելքից դուրս շատ` ծտերի ծլվլոց ամռան լուսաբացին; Փոքր ու մեծ, ճերմակ չալերով, ավազախեղդ, փուշ ու մոլախոտ քաշած մինչ կոկորդ… ցամաքած Սևանի ժառանգությունն են աշխարհին: Լիճն ասես դիտմամբ, հողը խեղդելու համար, ցնկնել էր դրանք: Աչքը տեսնում է միայն նրանց ճերմակ չալերը և մռութներին կեղևակալած քարաքոսը: Անհայտ մի խռովքից հողը սեղմած էր պահում ծնոտը, և ճերմակ-չալավոր քարերը խիտ-խիտ էին ընկած իրար կողքի, հիմնականում՝ իրար հա՝ած: Ոտք դնելիս ծանրության տակ քարը սեղմվում էր քարին, ոսկորներից կրճտոց հանում, ինչպես աղիներում որդ ունեցող երեխան է քնի մեջ ղրճղրճացնում ատամները: Արանքներում՝ հենց քարերի ողնաշարից, հատ ու կենտ ուղտափշեր էին աճում: Այն տեղերում, որտեղով սովորաբար անցնում էր քամին՝ ոտքերից աջուձախ ավազ ցփնելով, ուղտափշերն ավելի շատ էին: Այս կողմերում ուղտ չկար: Երբեմն-երբեմն դրանք արածում էին էշերը՝ օգտվելով ուղտերի պես չորքոտանի լինելու իրենց ազգակցական իրավունքից: Բայց այդ բույսի հիմնական սպառողը տանտիկիններն էին. քաղում, փնջերով խփում էին դռան օճորքին, որ սուր փշերը ծակեն տան վրա գցած չար աչքը:

Լճափին մոտ ճերմակ չալերով քարերը երբ շարժվում էին, կողքերը խոնավանում էին. քարերի տակ ջրի երակ կար, գուցեև ստորգետնյա գետ: Քարերից այն կողմ՝ դեպի լիճը, ավազ, ճայեր կային, ձկան փշեր, մարդ ու անասունի խորն ընկած ոտնահետքեր, որոնց մեջ ընդերքից ջուր էր դուրս տվել ու արևի տակ նեխում էր՝ գրգռելով անդադար տզտզացող մոծակներին:

Երկու պատերազմների՝ վիետնամական ու ղարաբաղյան, կյանքի ամենօրյա ահեղ պայքարն էլ գումարած՝ երեք… երեք ահեղ պատերազմների հերոսը հիացած էր իր հայտնագործումով՝ քարերն այստեղ՝ ինչպես անապատում ավազը, արևը, միրաժը… Էստեղ տուն շարելը՝ խաղ ու պար… Էստեղ դրա համար պետք չէ ծախս անել, քար գնել: Ընդհակառակը՝ քեզ կվճարեն, որ գոնե մի թզաչափ, մի բուռ հող ազատես, բացես երկրի քթանցքը: Հիացած իր ոտքերի տակ շխկրտացող քարերով ու նրանց չալերով, նա համոզված էր՝ դա լճի հառաչն է կաթիլ-կաթիլ մեռել քարերին ու դարձել լաքաներ:

-Չեչաքար է, մանկան ատամի պես փափուկ,- խորհուրդ չտվեցին իրենից առաջ տնավորվածները,- դրանց փուչ պղպջակներում ու ծակոտիներում՝ էլ փոշի ու բացիլ, էլ որդ ու բլոճ… վերջին հաշվով՝ մեռնող լճի կանչը… որ քամին չի՜ վնգում, իսկ էս կողմերում քամին՝ ինչպես անապատում ավազը, արևը, միրաժը… տեղ ու դադար չկա, օր ու արև չկա… ծառը չի հասցնում ծաղկել՝ արդեն ծաղիկները չկան, չես հասցնում նվալ, արդեն սարերում արձագանքվում է, աստվածներից սկսած գել ու հարամի հանում ոտի: Քամին որ մտավ էդ քարերի բաց թոքերը, որ սկսեց ոռնալ հարավ-հյուսիսից, երկինք ու գետնից… ապրե՞լ կլինի: Հայաստանում ինչն է շատ՝ քարը: Մարդ չեչաքարով տո՞ւն կշարի:

Բայց ճակատագիրը նրան պարտադրում էր հանդուգն լինել: Որբությունից այդպես պատվով՝ առանց մուրացկանության, գողության ու այլասերվածության դուրս գալը ոչ միայն ինքը, գյուղացիներն էլ էին համարում հաղթանակ: Եվ նա՝ երկու, կյանքի ամենօրյա ահեղ պատերազմն էլ հաշված՝ երեք… երեք պատերազմների հերոսը անդրդվելի էր. իրեն պետք չեն պեռլիտը, որ քարե դարի նստվածք է, ոչ էլ տուֆը, որ բրոնզե դարի բյուրեղացումն է, ոչ էլ պեմզան, որ հասարակ հող էր Մակեդոնացու ձիերի ոտքերի տակ, ոչ էլ բազալտը, որ օդի մեջ դեռ փոշի էր ու կսկծացնում էր Չինգիզ խանի դաժան աչքերը, ոչ էլ գրանիտը, որ դեռ բյուրեղ էլ չէր, այլ մութ էր ու լցվում էր Շամիրամի այգին… Էդ բոլորին ինքը ծանոթ էր, էդ բոլորը տեսնված էր, իսկ իր տունը…

-Այ մարդ,- ասում էին մինչ այդ տնավորվածները,- քո տեսած ճերմակ չալերով քարերը… հա՛, ճիշտ ես, ոնց որ հրեշտակի ոտնահետքեր լինեն էդ քարերի վրա, ոնց որ լորի ձվեր լինեն մարդու ոտքերի տակ, որ գիշերով դուրս ես գալիս՝ լուսինը ոնց որ բյուրեղ-բյուրեղ լցվի վրադ… բայց տա՞ն համար: Ի՞նչ գիտես՝ հրեշտակն ինչի էր եկել և ինչի գնաց, լուսինը ինչի փշուր-փշուր լինելիս հենց դրանց ընտրեց իրեն հանգրվան, մեկ է թե՝ գերեզման: Գերեզման, ա՛յ տղա: Իսկ քո ուզածը տուն է, ուր կյանք պիտի լինի… համ էլ, այ տղա, դրանց թոքերը բաց են, հասկանո՞ւմ ես: Մեզ մոտ էլ ձմեռը՝ վո՜ւյ, Սիբիրը դրա համեմատ արևադարձային գոտի է, ձյունը՝ էլ անունը մի տուր, ինչպես ավազն անապատում, արևն ու միրաժը… տեղ ու դադար չկա: Ոտքդ դրեցիր, խրված ես, խրվեցիր՝ էլ վերջ, քեզ սաղ-սաղ կուլ կտա, ու մինչև գարուն ոսկորներդ կհալվեն ձնե պատերի մեջ: Իսկ էդ քարերի թոքերը բաց են. էդ սառնությունը, էդ սարսուռը… բա բքի ոռնոցը՝ ամա՜ն… երկինք ու գետին խառնում իրար, Աստծուց սկսած գել ու հարամի մղկտացնում: Ու էդ բոլորը տանդ մե՞ջ: Եղբայր, ախր, էդ քարերի թոքերը բաց են, քո տանն էլ հետը: Ախր տունը պաշտպանվելու համար է£ Չհաշված վիշապ օձերը՝ ութ մետրանոց… վո՜ւյ, ոսկորներս սարսռացին:

Ամռան շոգերի հետ այս կողմերում սկզբում հարություն առնում, ապա թեժանում էր ութ մետրանոց օձերի առասպելը, որոնց իբր Արփան Եղեգնաձորում կուլ տալիս, փորում պահած կիլոմետրերով բերում, թքում էր Սևանը: Օձերն էլ, ջրի անսահմանությունից ու ազատությունից ոգևորված, դուրս են գալիս ափ, փորի տակ խշրտացնում քար ու ավազ: Բայց դա նրան առանձնապես ետ չէր պահում. «Վիետնամում դրանից մեծ վիշապներ եմ կծել-կերել՝ առանց կաշին հանելու ու խորովելու…  հլա թող ռիսկ անի մտնի իմ բակ»:

Ճերմակ չալերով քարերը նրանք սկսեցին կրել օգոստոս ամսին՝ հայրը, չորս երեխաները և մայրը: Շալակով էին կրում. մեծերը՝ շատ, փոքրերը՝ քիչ, որովհետև քարերի տակ ջրի երակ կար, հողը թաց էր, փուխր, կովերն էին խրվում-մնում, ուր մնաց մեքենան: Հայրը բարձում էր տղաներին՝ շա՛տ, շա՛տ, շա՛տ. «Տղամարդ էսպես են դառնում»,- ուրախությունից ծիծաղում էր: Քարե բուրգերը շալակներին՝ երեխաները քրտինք սրբելով գնում, ծարավից մեռնում ու կանգ չէին առնում: Ընթացքից փշեր էին քաշում, ցողունը ծամում, հյութը ծծում, մնացածը դուրս թքում: Տեղ էին հասնում՝ վարպետը քարին հավան չէր: Վարպետը գիշեր ու զօր կրել էր տալիս, կանգնում քարերի բուրգի գլխին ու մուրճով որ չէ՜ր իջնում՝ ձվի կճեպի պես ցաք ու ցրիվ փշուրները թռչում էին, ու ոգևորված վարպետը

-Ըհը՛, ըհը՛,- ասում ու խփում էր, խփում ու համոզում էր,- ըհը,- ասում էր,- մի տոննայի միջից մի հատիկ պինդ քար է դուրս գալիս… դա քա՞ր է՝ մանկան ատամի պես փափուկ… դու քանի՞ տարի կրես, ես քանի՞ տարի ջարդեմ… ջարդեմ ու շարեմ… Ախր ես ինչքա՞ն ջարդեմ, դու ինչքա՞ն կրես:- Վերջում էլ…- Այ ախպեր, էդ քարերի թոքերը բաց են, մի բան որ լինի՝ քո շարածն է՝ կասեն:

Վարպետը ջարդեց ու ջարդեց, հազարը ջարդեց՝ նոր մեկը շարեց: Նոյեմբերի վերջին, երբ լճի պաղ հազը սիրտ ու թոք էր խաշում, վարպետն ընդամենը կես պատ էր շարել: Առաջին կեսը շարեց, երկրորդի անկյունում մուրճը ձեռքին մեռավ.

-Ծովի ցավը խփեց,- եզրակացրին մարդիկ:

Երկրորդ վարպետը ջահել էր: Եկավ կիսատ շարը տեսավ, գետնին թափված քարը տնտղեց:

-Բազար չեմ անում, ինչ կտաս՝ կտաս, բայց մի քիչ շատ պիտի տաս, որովհետև… եղբայր, էս ի՞նչ քար է,- ասաց:

-Ո՞նց թե, հլա կիսատ պատին նայի, ոնց որ հրեշտակը քայլած լինի:

-Լիրբ կնիկն էլ է սիրուն, ցնորքն ու երազն էլ են սիրուն, բայց մենք հո չե՞նք տրվում դրանց. համը տեսնում, անցնում ենք,- ասաց,- էս քարը քեզ պատ չի լինի: Դարեդար սա՝ ջրի հատակում, սրա թոքերն էլ՝ բաց, հիմա գիտե՞ս ինչ դժվար է առանձնացել ջրից, գիտե՞ս ինչ ցավ է ներծծել, քաշել իր մեջ, թոքերն էլ լրիվ բաց, ինքը մինչև կոկորդ խրված թաց հողի մեջ, մռութներին՝ կեղևակալած քարաքոս: Հրես՝ փուչ-փուչ չեչաքար… ո՜ւ՝ հիմա ինչեր կան սրա հոգում, սրա հոգում՝ լիքը օդ ու պղպջակ: Նախորդ վարպետին նրա ցավն է խփել, ասում են:

-Ծեր էր:

-Բա սա քա՞ր է,- գնդակի պես օդում գցեց-բռնեց, քթի տակ իմաստուն քմծիծաղ տվեց,- քարը անեծքից էլ ծանր պիտի լինի:

Կամուկացով վարպետն անցավ գործի: Նոյեմբերի սկզբից այստեղ ձմեռ է, իսկ մայիսին ցրտից մարդ կմեռնի: Տարվա մեջ ինը ամիս շոգ ու ցրտին նրանք չալավոր քարեր էին կրում, ապրիլից օգոստոս վարպետը մուրճն առած ջարդրտում էր դրանք, որ մի երկու պինդը գտնի շարի համար: Օգոստոսի վերջին երեք մետր չշարած, «Լճի պաղ հազը մարդու թոք կխաշի»,- վարպետը տնքում էր ջերմության մեջ:

Կինը հոգնել էր ձկնորսական հյուղակում ապրելուց, իսկ երեխաների ոսկորները խոնավությունից կակղել էին: Երեք մեծ տղաները և նրանց հետքերով մեն-մի հատիկ ծովաքար գրկած ու տնքրտալով քայլող չորսամյա աղջնակը… Նրանք ժամանակ չունեին նստելու, խանութ գնալու, ուտելիք առնելու, եփելու: Տո՛ւն էին շարում և հանուն իրենց հոր երազանքի սովորեցին մոնղոլների նման օձ ու մողես մաշկել, հում-հում ուտել:

-Դիմացեք,- համոզում էր հայրը,- մեր տունը գիտե՞ք ինչ տուն է լինելու, էդ չալերը մեր տան մեջքին գիտե՞ք ինչն է՝ էդ հրեշտակի ոտնահետքերն են, որ քայլել են մեր տան վրայով: Հենց երկինքը որոտա, ու ձայնը ընկնի մեր քարերի ականջը, դեպի մեզ թռչկոտելու են հրեշտակների ոտնահետքերը, կրունկների տեղերը՝ ճերմա՜կ-ճերմակ աստղեր:

Մի օր եկավ նախագահը:

-Եղբայր,- ասաց,- դու էս ի՞նչ ես անում: Աշխարհը մեզ թքում-մրում է, ասում է՝ քո երկու պատերազմների հերոսը…

-Կյանքի ամենօրյա դաժան պայքարն էլ գումարած՝ երեք:

-Ամենօրյա պայքարն էլ գումարած՝ երեք պատերազմների հերոսը առ օրս անտուն է: Աշխարհը թքում-մրում է մեզ: Արի, քեզ բնակարան ենք հատկացրել:

-Շնորհակալ եմ, ախպերս: Ո՞ր ապուշը էս տունը կթողնի. պատուհանիս տակ՝ լիճը, երկնքում՝ աստղերը, տանս մեջքին՝ հրեշտակի ոտնահետքեր…

Դա էնպիսի շինություն է լինելու, որ կիլոմետրի վրա մարդու աչք մտնի, որ նայողը ապշանքից բացականչի՝ էս ի՜նչ էր: Բակում երեխեքի գնդակից խրտնած հավերը խլուշտ-խլուշտ կչկչալու են: Պատերի տակ հնդկահավերը կտցելու են կանաչը: Հնդկահավերը, որ կնոջս  համար կենդանի ինկուբատոր են, ու նա ամեն մեկի տակ երեսուն, հիսուն հավի ձու է խցկելու, թուխս դնի: Ճտերի առատությունից բակը նման է լինելու խատուտիկների դաշտի: Սովածանալիս նրանք ծկրտալու են ու էնքան շատ են լինելու, որ չի նկատվելու կաչաղակի թռցրածը: Առավոտյան հենց դարպասը բացվի, կով ու ոչխար իրար հրմշտելով վազելու են դուրս, հավ ու ճիվ վախեցած օդ են թռչելու նրանց ոտքի տակից: Բա շո՜ւնը… մարդաբոյ գազան, քամու վրա էլ է հաչելու… Տո՛ւն, որը կառավարելն ավելի դժվար է լինելու, քան պետությունը:

-Բայց մինչև ե՞րբ… կյանքն անցնում է, ախր: Ախր տասներեք տարի…

Քսա՛ն: Նա իր տունն ավարտեց քսան տարում:

Տան վերին անկյունի քարը ընկավ այդ դեպքերից ուղիղ տասը օր առաջ:

-Չեչաքար էր,- քմծիծաղ տվեցին մարդիկ,- թոքերը բաց… քամի ու բուք հազար կողմից մտել ծակոտիների մեջ, քաշքշելով խարխլել են: Հազար ասինք՝ տունը հաճույքի համար չէ, մի տարվա համար չէ…

Տան պատերից քարերն ընկնում էին հատիկ-հատիկ, իրար ետևից գլորվելով, իրար զարնվելով, չխկրտալով գնու: Գնում-գնում՝ անտառի մեջ հետքը կորչում էր. «Որսկան շուն է պետք»,- մտմտաց տանտեր:

Թերթերն ավետեցին համազգային ուրախություն՝ Սևանի ջուրը հարյուր տարի իջնելուց հետո ետ է գալիս, բարձրանում է: Մի մեկնաբան նույնիսկ պնդեց, թե Վանա լիճը հոգնել է թուրքերին գերի մնալուց, էլ չի ուզում և ստորգետնյա երակներով գալիս լցվում է Սևանը: Մարդիկ, որ միշտ էլ վախեցել են կյանքից, արագ-արագ առափնյա տներից փախան: Երկու օր հետո, երբ լիճը կլանեց արտասահմանյան բարերարների փողերով կառուցված մեծ մայրուղին, այսպիսի հրաման տվեց պետությունը. «Բարձրացեք լեռները»,- ասաց: Հրամանի երրորդ օրը նրա տան պատերի կեսն արդեն չկար. առանց քամու, առանց բանի, իրենք-իրենց քարերն ընկնում, գլորվելով, իրար դիպչելով ու չխկրտալով հոսում էին:

-Ջրի ձայնը դրանք վաղուց էին առել£

-Երազներից կառուցված տուն էր…- ափսոսանքով գլուխն օրորեց գյուղապետը, նորից եկավ, շրջկենտրոնում բնակարան առաջարկեց:

-Երեխեքը կգան,- կնոջն ու երեխաներին ուղարկեց,- ես  հետո… մի քիչ ավելի ուշ…

-Տես, անխելքություն չանես,- գյուղապետը ճանկեց երկու փոքրերի թաթիկներն ու նայեց երեք պատերազմների հերոսին,- գնանք:

Երեխաները գյուղապետի բռան մեջ դասավորում էին իրենց քրտնած մատները ու նայում էին ցած՝ ջրի մեջ ճոճվող իրենց ստվերներին:

-Լիճը քեզ կուլ կտա,- լացակումեց փոքր տղան,- հրեշտակների ոտնահետքերը վերադարձել են իրենց տերերի մոտ:

Երեք ահեղ պատերազմների հերոսը ոտքերը ջրի մեջ վերցրեց-դրեց.

-Ջուրը դեռ ծնկներիցս է: Ես… մի քիչ ավելի ուշ… ուղղակի հետները գնամ, ստուգեմ… վիրավորական է, այ մարդ, փաստորեն իմ տան պատերը ինձնից գաղտնիք են ունեցել պահած:

Երբ հեռանում էին, երեխաները շրջվեցին ու նայեցին ետ: Լեռան կատարին դիզվել էին երկնքից փախս տված, խրտնած ամպերը, ծածկել նրա պատռտած ճաղատը ու իրենց փորի տակ տաքացնում էին գագաթի հավերժական ձյունը, լեռան խոհ ու միտք: Գեղամա շղթայի ճակատին, հենց հոնքամիջում, երրորդ աչքի պես բացվել էր Սևանը, որի փեշին կանգնած էր հայրը: Նա մինչև ծնկները խրված էր ջրի մեջ:

Երեխաները ժպտացին նրան, օդի մեջ թափահարեցին ձեռքերը: Մեծը քաշեց փոքրի թևից ու շրջվեցին, քայլեցին առաջ:

-Ջուրը նրա ծնկներից էր,- սնկրտացող եղբորը մխիթարեց ավագ որդին,- դեռ ինչքա՜ն կա մինչև կոկորդ:

 

 

Անդին 4, 2014

Share

Կարծիքներ

կարծիք