«Գրական տապան» | Հայաստանը գրականություն է հյուրընկալում

Հեղինակ:

Հայաստանյան մշակութային կյանքի, գրական հեռանկարների և հյուրընկալվող գրողների մասին մի գավաթ գինու շուրջ զրուցեցինք «Գրական տապան» փառատոնի համակարգող Դավիթ Մաթևոսյանի և մասնակից գրողներ Հովհաննես Ազնաուրյանի, Ալիսա Գանիևայի ու Անի Տեր-Գուլանյանի հետ:

 

1

-Պարոն Մաթևոսյան, Դուք «Գրական տապան» փառատոնի համակարգողն եք: Խնդրում եմ ներկայացնեք գրական այդ փառատոնը:

 

Դավիթ Մաթևոսյան. — «Գրական տապանի» համար նախատիպ հանդիսացավ գերմանական Die Literaturwerkstatt կազմակերպության նախաձեռնած «Գրական ճեպընթաց-2001»-ը, որին մասնակցում էին քառասունից ավելի գրողներ տարբեր երկրներից: Մեկնարկելով Պորտուգալիայից և անցնելով տասներեք երկրներով՝ Ճեպընթացը վերադարձավ Գերմանիա: Միջազգային մշակութային այսպիսի փառատոնից ոգեշնչված՝ 2001 թվականին ստեղծեցինք մեր «Գրական տապանը», որը նպատակ ուներ Հայաստանում հյուրընկալելու աշխարհի տարբեր երկրների գրողների: Սկզբում չէինք էլ պատկերացնում, որ մեր փառատոնը շարունակական բնույթ կունենա, քանի որ 2001-ից հետո շուրջ տասը տարվա ընդմիջում եղավ: Իսկ արդեն 2011-ին նախաձեռնողներից մեկը՝ Հասմիկ Պողոսյանը, ով արդեն ՀՀ մշակույթի նախարարն էր, կարողացավ Դավիթ Մուրադյանի, Լևոն Խեչոյանի, իր և իմ հիմնադրած այս միջոցառումը վերակենդանացնել, և այն այսօր արդեն ամենամյա իրողություն է:

 

Հովհաննես Ազնաուրյան.- Արդեն երկրորդ տարին է, որ մասնակցում եմ «Գրական տապանին», և այն տպավորությունները, որ ունեի առաջին տարում, հստակվեցին այս տարի: Հայ գրողներիս համար պարզ դարձավ, թե որքան կարևոր է Հայաստանն արտասահմանցիներին ճիշտ ներկայացնելը: Պարզապես երկար ժամանակ այստեղ ապրելով՝ շատ բաներ քեզ համար դառնում են սովորական, առօրեական, սակայն երբ այդ ամենը օտարին ես ներկայացնում, միանգամից փոխվում է ծննդավայրիդ նայելու քո տեսանկյունը: Մի օր մեր օտարերկրացի հյուրերից մեկը հարցրեց՝ իսկ դուք ինչպե՞ս եք կարողանում արթնանալ և չզարմանալ, որ հենց ձեր երկրում են կառուցված աշխարհում առաջին եկեղեցիները:

 

Անի Տեր-Գուլանյան.— Շարունակելով Հովհաննես Ազնաուրյանի միտքը՝ ասեմ, որ «Գրական տապանից» հետո ես հանկարծ բացահայտեցի, որ աշխարհի մայրաքաղաք Փարիզում արթնանալով՝ մարդիկ չեն տեսնում Արարատը: Իսկ ես իմ օրերն անցկացնում եմ Արարատի հայացքի ներքո շռայլորեն և չեմ գիտակցել երջանիկ լինելուս չափը:

Բացի այդ ինձ մշտապես զարմացնում էր այն, որ կինոյի, կերպարվեստի, երաժշտության ասպարեզներում փառատոներ կան, մինչդեռ գրականության ասպարեզում չկա: Եվ ինչո՞ւ պիտի մեր երկրում գրական խոսքը ստորադասվի ստեղծագործության մեկ այլ բնագավառի: Չէ՞ որ ի սկզբանե բանն էր՝ խոսքը:

 

2

Ալիսա Գանիևա.— Ես բախտ եմ ունեցել մասնակցելու տարբեր մշակութային կամուրջների և փառատոների, այդ թվում միջազգային: «Գրական տապանում» ծրագրի հագեցվածությունը, հյուրընկալությունը և սիրալիրությունը ջերմություն էին հաղորդում ընդհանուր մթնոլորտին: Ես չգիտեմ մեկ այլ փառատոն, որտեղ մասնակիցներն այդչափ ուշադրության են արժանանում, ծանոթանում այդքան նոր ու հետաքրքիր վայրերի: Հայաստանն ինձ համար բացահայտում էր, որը չէր եղել իմ հեռու հայրենիքում՝ Հայաստանի մասին կարդալով կամ Փարաջանովի ֆիլմերը դիտելով:

 

Դավիթ Մաթևոսյան. — Անկեղծ ասած, ես չեմ ակնկալում, որ բոլոր հյուրերի կարծիքները մեր երկրի մասին պետք է դրական լինեն, դեռ ավելին՝ ուրախ եմ լսելու առողջ քննադատություն, որովհետև մեր զբոսաշրջային ենթակառուցվածքը բազմաթիվ թերի կողմեր ունի, բայց և չպիտի մոռանալ, որ «Գրական տապանը» զբոսաշրջային նախագիծ չէ: Այնինչ փառատոնի ընթացքում մենք չխուսափեցինք նման պիտակավորումից:

 

-Փառատոնի մասնակցության հայտակարգի մեջ մի հետաքրքիր հարցի  հանդիպեցի. «Ո՞վ եք Դուք Տապանում», այսինքն թե՝ ո՞րն է Ձեր առաքելությունը: Ի՞նչ կասեք այս մասին:

Ալիսա Գանիևա.— Սկզբում որոշել էի Տապանում կատու լինել, բայց հետո պարզվեց, որ կատուները շատ են մեր տապանում. Կլաուդիո Պոցցանին Իտալիայից, Մարկո Պոգաչարը՝ Խորվաթիայից, նույնպես ցանկացել էին կատու լինել (ծիծաղում է.- Մ. Լ.): Ու չգիտեմ ինչպես ստացվեց, որ կատուն փոխակերպվեց Հաբեթի կնոջ կերպարի, որի անունը փաստացի ոչ մի տեղ չի հիշատակվում: Իմ պատկերացմամբ՝ այդ կնոջ առաքելությունը սերնդի շարունակությունն է, ընդ որում ոչ թե ուղիղ, այլ գրական իմաստով:

 

Հովհաննես Ազնաուրյան.— Ես Տապանի համար ընտրել էի Մռթոշ Արջի՝ Բալուի կերպարը: Մաուգլիի պատմության մեջ Բալուն իմաստուն ուսուցիչ էր, իսկ այդ կերպարը շատ հոգեհարազատ էր ինձ, քանզի դպրոցում ուսուցանելու փորձ ունեի: Հետաքրքիր զուգադիպությամբ՝ իմ ընտրած կերպարն իր առաքելությունն իսկապես իրականացրեց՝ մեր ամբողջ շրջագայության ընթացքում ես կամավոր էքսկուրսավարի դեր ունեի, մեր հյուրերին ծանոթացնում էի Հայաստանի պատմաճարտարապետական հուշարձաններին, վայրերին, պատմում դրանց ստեղծման պատմությունը:

 

Անի Տեր-Գուլանյան. — Ինձ միշտ անհանգստացրել է այն ակնհայտ խտրականությունը, թե ինչու կա Տիրոջ որդի, բայց չկա Տիրոջ դուստր: Եվ քանի որ տապանում այդպիսի գործող անձ գոյություն չի ունեցել, ես հորինեցի այդ կերպարն ու ընտրեցի ինձ համար: Ինձ թվում է՝ Տիրոջ դուստրն աշխարհին մեկ այլ հայացքով կնայեր՝ բարի, մայրական հայացքով, և գուցե աշխարհում դաժանություն ավելի քիչ լիներ, քանզի կնոջ ներկայությունը մեղմություն է բերում իր հետ: Գուցե Քրիստոսի խաչի մյուս կողմում էլ Տիրոջ դուստրն էր խաչված, ո՞վ գիտե:

 

3

 

-«Գրական տապան-2014»-ի շրջանակներում հայ ընթերցողը հնարավորություն ունեցավ հանդիպելու արտասահմանցի անվանի գրողների՝ Յանուշ Վիշնևսկուն, Կլաուդիո Պոցցանիին, Մեգ Ռոսոֆին և ուրիշների: Իսկ առաջիկայում ու՞մ  սպասենք Հայաստանում:

 

Դավիթ Մաթևոսյան.— Թեև մենք միշտ բարձր սանդղակ ենք վերցնում մեր հյուրերի ընտրության հարցում, այնուհանդերձ 2001 թվականի «Գրական տապանը» մեծապես տարբերվում էր 2011 թվականի և այս տարվա փառատոնից: Մեզ այսօր քիչ թե շատ ճանաչում են գրական շրջանակներում, սակայն համաշխարհային մշակութային, գրական կյանքում մենք մեր հայտը դեռ չենք ներկայացրել, ինչը թույլ չի տալիս Հայաստան հրավիրելու համաշխարհային գրականության հանրահռչակ մեծություններին: Իսկ Վիշնևսկու այցելությունը ինչ-որ տեղ օրինաչափ էր. նա Հայաստանում ունի ընթերցողներ, գիրքը թարգմանվել էր հայերեն, որի շնորհանդեսին էլ մեր աշխատակիցներից մեկի ոչ պաշտոնական նամակի շնորհիվ եկավ ինքը՝ գրողը:

Առաջիկայում նախատեսում ենք հրավիրել այն գրողներին, ովքեր իրենց ստեղծագործություններում անդրադարձել են Հայաստանին, Մեծ եղեռնին, և ովքեր Հայաստանում ընթերցող ունեն: Մենք բազմիցս դիմել ենք հայ հրատարակիչներին՝ առաջարկել արժանավոր գրողների, որոնք ասելիք ունեն և ոչ թե հռչակ են ձեռք բերել դետեկտիվ կամ սեռապաթոլոգիական բնույթի գրվածքներով: Ցավոք, այս ոլորտում մեծ նախաձեռնություն չեմ նկատում նրանց կողմից:

-«Գրական տապանի» հյուրերը և մասնակիցները փառատոնի օրերին վարպետաց դասեր են անցկացրել տարբեր գրական խմբերում և բուհերում: Հայաստանյան գրական-մշակութային կյանքում ինչպիսի՞ տեղաշարժ եք ակնկալում նմանօրինակ հանդիպումների շնորհիվ:

 

Դավիթ Մաթևոսյան.— Վարպետաց դասերը կարևոր դեր ունեն հասարակության մշակութային մտածողության վերաձևակերտման գործում: Այստեղ խնդիրը ոչ թե արտասահմանյան գրականության ավանդույթների սերմանումն է հայ իրականության և մտածողության մեջ, այլ առհասարակ գրական մտածողության, քանի որ փառատոնի շրջանակներում Հայաստանի տարբեր բուհերում վարպետաց դասեր վարեցին ոչ միայն հյուրընկալված գրողները, այլ նաև հայաստանցի մասնակիցները: Փառատոնը հայ գրողին ներկայացնելու, նրան հայ ընթերցողին ծանոթացնելու հրաշալի հնարավորություն է: Ցավոք, նույն հողի վրա ապրելը դեռ հնարավորություն չի տալիս ճանաչելու, կարդալու այն, ինչ գրում է քո հայրենակիցը:

 

4Անի Տեր-Գուլանյան.- «Գրական տապանի» առաքելությունը երկու մտավորականի, երկու ստեղծագործող մարդու շփումն է, որն ինքնին մշակույթ է:

Տապանի կարևորությունը նաև նրանում է, որ այսպիսի գրական շփումները նպաստում են ժամանակակից գրականության ընթերցանության տարածմանը: Խորհրդային տարիներին ժամանակակից գրականությունը պարտադիր ընթերցանության ցանկի միջոցով քարոզվում էր հասարակությանը: Անցումային շրջանում արժեհամակարգային փոփոխությունների հետ մեկտեղ փոխվում է նաև գրողի, մտավորականի հանդեպ վերաբերմունքը:

Ես հակված եմ կարծելու, որ այսօր պետականորեն օժանդակելով նման մշակութային միջոցառումների և փառատոների՝ մենք հասարակության համար ստեղծվում ենք մի միջավայր, որտեղ նա պարտադրված կամ էլ թե ինքնակամ դառնում է հավանական ընթերցող: Այսօրվա մշակութային արժեհամակարգի պայմաններում շատ քչերն են սեփական հայեցողությամբ ընթերցում կամ հետաքրքրվում գրականությամբ: Եվ հետևաբար նման փառատոները, միջոցառումները, ինչպես նաև Անդին ամսագիրն ստեղծում են այդպիսի մշակութային մթնոլորտ, որտեղ նոր խոսքը իր արժանի տեղն է գտնում դասականի կողքին:

 

Հովհաննես Ազնաուրյան.— Վստահ եմ, որ վարպետաց դասերին մասնակից ուսանողները բացահայտեցին պարզ ու հասարակ, բայց երբևէ անհայտ մնացած ճշմարտություններ. պետք չէ վախենալ թղթին հանձնել ասելիքը, և ոչ մի վատ բան չի կատարվի, եթե քաջություն հավաքեն ու որևէ ամսագրի կամ թերթի ուղարկեն իրենց պատվածքն ու բանաստեղծությունը, որտեղ կտպագրվի կամ թեկուզ և չտպագրվի իրենց գործը: Թվում է, թե սա պարզունակ հուշում է, բայց երիտասարդ, հատկապես մայրաքաղաքից հեռու ապրող գրողին իրականում ինքնավստահություն և կենսական ուժ է հաղորդում: Իսկ մենք ինչքանո՞վ ենք վստահ, որ հենց նրանք չեն լինի մեր գրականության վաղվա խոսքը:

 

-Պարոն Մաթևոսյան, «Գրական տապան-2014»-ն արդեն պատմություն է դարձել, և ենթադրում եմ, որ արդեն ձեռնամուխ եք եղել 2015 թվականի փառատոնի համակարգման աշխատանքներին: Ի՞նչ է նախատեսվում:

 

-Վստահ չեմ, որ ամեն ինչ կիրագործվի այնպես, ինչպես հիմա պատկերացնում եմ:  Այնուհանդերձ ենթադրվում են փառատոնի անցկացման մեթոդաբանական և կառուցվածքային որոշակի փոփոխություններ: Տապանը վերակազմակերպման, վերաֆինանսավորման և մեկենասության կարիք ունի:

«Գրական տապանի» շրջանակներում տեսարժան վայրերի այցելությունների ծրագիրը ևս վերաձևակերպելու կարիք ունի: Փորձը ցույց է տվել, որ սահմանափակ օրերի ընթացքում այցելելով բազմաթիվ պատմամշակութային վայրեր՝ փառատոնի մասնակիցները հայտնվում են տպավորությունների և տեղեկատվության այնպիսի մշուշի մեջ, որից օրեր հետո ոչինչ հստակորեն չեն հիշում: Առաջիկա փառատոնին, կարծում եմ, այս խնդիրը կլուծենք՝ ընտրելով կոնկրետ մեկ-երկու տեսարաժան վայր՝ իրենց շրջակա բնակավայրերով, և ծանոթանալով դրանց՝ այդտեղ կկազմակերպենք գրական հանդիպումներ, վարպետաց դասեր և այլն:

«Գրական տապանն» ունի իր կարգախոսը՝ «Հայաստանը գրականություն է հյուրընկալում»: Ցավոք, մեր գրականությունը Հայաստանում նույնպես հյուրի կարգավիճակում է: Եվ Տապանը նախ և առաջ կամուրջ է գրականության ու հասարակության միջև, որտեղ կարող են մտահղացվել և իրականացվել մշակութային մտածողությունը, հոգևոր արժեհամակարգը և մեր գրական միջավայրի ապագան ձևակերպող, թարմ շունչ հաղորդող նախագծեր և գաղափարներ:

 

 

Տապանցիների հետ զրուցեց Մարիա Լազարևան

Անդին 11, 2014

Կարծիքներ

կարծիք