Արնագույն լուսին

20143009152412377

Կեսգիշերն անց էր, երբ դուրս եկա բարից ու քայլերս ուղղեցի դեպի տուն: Բարը քաղաքի կենտրոնում էր, իսկ ես ապրում եմ կայարանի թաղում: Կայարանցի եմ:

Կայարանցի… Երիտասարդ ժամանակս դա պատվավոր կոչում էր համարվում, կարելի էր բնակվել կայարանի մոտ, բայց չկոչվել կայարանցի, կայարանցին պարտավոր էր լինել խիզախ, կռվազան ու ազնիվ: Թաղի պատիվը պաշտպանելու համար մի անգամ չէ, որ տուրուդմփոցի մեջ եմ ընկել: Էհ…., դա ջահել ժամանակս էր, հիմա բարքերը փոխվել են, թաղի պատվի համար ոչ մեկը չի կռվում… Ինչևէ, դանդաղ քայլելով տուն հասա: Իհարկե, կարող էի տաքսի վերցնել, բայց գիշերվա զովին դանդաղ քայլելը հաճելի է, մինչ տուն հասնելս արդեն համարյա սթափ էի: Ինձ համար արդեն ավանդույթ է դարձել ամեն ուրբաթ՝ աշխատանքային շաբաթվա վերջին, բար այցելելն ու շաբաթվա ընթացքում մեջս կուտակված հոգնածությունն ու դառնությունը լուծելը օղու բաժակում: Ավանդույթի հատուկ արարողակարգ է դարձել նաև խմելուց հետո ոտքով տուն գնալը: Տանհինգ տարի ամեն ուրբաթ ես սրբորեն կրկնում եմ այս արարողակարգը: Այն արդեն դարձել է բնավորությանս անբաժան մասը: Սկզբից ութ ընկերներով որոշեցինք, որ ինչ էլ պատահի, ամեն ուրբաթ հանդիպենք: Լավ ժամանակ էինք անցկացնում, զուտ տղամարդկային միջավայրում, հատուկ պայմանավորվածություն կար՝ ոչ մի խոսք կանանց մասին, ոչ մի խոսք հոգսերի մասին: Բայց հետո՝ տարի-տարու հետ մեր ընկերախումբը սկսեց պակասել: Տղաները մեկը մյուսի հետևից մեղավոր տեսքով խոստովանում էին, որ ժամանակ չունեն…. դե, ինչ ասեմ, հասկանում էինք՝ ընտանիք, հոգսեր… Ամեն հեռացողի հետ ուրախ զրույցները պակասում էին, ի վերջո, երբ մնացինք երեքով, սկսեցինք պարզապես լռել: Ամեն մեկս իր խոհերի ու հոգսերի հետ լուռ խմում էինք՝ հետևելով բարի անցուդարձին: Արդեն երիտասարդ չէինք, զվարճությունը չէր հրապուրում: Այսպես ավելի լավ էր… ոչ մի կենաց, իսկ խոսքերը՝ հնարավորինս նվազագույն… Այսպես բեռնաթափվել ավելի հեշտ էր լինում: Վերջինը հեռացավ մարտական ընկերս՝ Արցախյան պատերազմի վետերան Հովիկը, ամուսնացավ ու…, արդեն մեկ տարի է՝ մենակ եմ մնացել: Չի կարելի ասել, որ տանը հիացմունքով են ընդունում այս սովորությունս, ավելին, երկար տարիներ կինս անօ•ուտ պայքարեց դրա դեմ, ու չնայած կանայք զարմանալի տաղանդ ունեն ուզածներին հասնելու, այս դեպքում ես չզիջեցի: Ի վերջո, տարիներ անց, տեսնելով, որ ոչնչի չի հասնում, իսկ սովորությունս առանձնապես ծախսեր չի պահանջում, նա հոգնած ձեռքը թափ տալով մեծահոգաբար հայտարարեց.

-Գրողի տարած, հոգնել եմ արդեն, արա ինչ ուզում ես…

Զարմանալի արարածներ են կանայք, քեզ հետ ամուսնանում են այն պատճառով, որ դու հենց այդպիսին ես, հետո ողջ կյանքում փորձում են փոխել քեզ՝ համատեղ ընտանեկան կյանքը այդպիսով վերածելով կին-տղամարդ անվերջանալի պատերազմի: Այդ անվերջանալի պատերազմում, թերևս, տարածս միակ հաղթանակը դա եղավ:

Այ այդպես, ես կարողացա պահպանել մեծ աշխարհի իմ անկյունը, որը հիմա արդեն միայն ինձ է պատկանում, ուր կարողանում եմ առանձնանալ ու մնալ մեն-մենակ իմ խոհերի հետ: Ամեն ուրբաթ՝ ամառ թե ձմեռ, աշխատանքից հետո, տուն հասնելուց ու զգեստափոխվելուց հետո գալիս եմ քաղաքի կենտրոնի այս բարը, նստում անկյունում դրված սեղանի մոտ: Ինձ լավ են ճանաչում այստեղ: Առանց պատվիրելու բերում են օղու շիշն ու ուտեստը: Հետո մի քանի ժամ օղու շշի դիմաց լուռ հետևում եմ բարի անցուդարձին, նայում եմ ու չեմ տեսնում: Բարի աղմուկը ինձ չի խանգարում, հակառակը՝ օգնում է առանձնանալ, կտրվել իրականությունից: Ճիշտն ասած, հիմա այս այցերն այլևս չեն օգնում բեռնաթափվել, հանգստանալ, կարող էի ես էլ մյուսների նման հրաժարվել դրանցից, բայց չեմ հրաժարվել զուտ այն պատճառով, որ դրանք դարձել են սովորություն, ինչպես ամեն ինչ իմ կյանքում: Սովորության համաձայն առավոտ վաղ արթնանում եմ, սափրվում, գնում աշխատանքի, կատարում իմ աշխատանքային պարտականությունները, հետո վերադառնում տուն և այդպես շարունակ: Ցավոք, այսօր ինձ ոչինչ չի ոգևորում ոչ աշխատանքում, ոչ անձնական կյանքում: Ամեն ինչ անում եմ երկար տարիների ընթացքում կարծրացած սովորույթի համաձայն: Մեղք կլինի կյանքիցս բողոքելը: Ես բուռն, իրադարձություններով լի կյանք եմ ապրել: Տեսել ու անմիջական մասնակից եմ եղել ռոմանտիկ 88-ի իրադարձություններին, տագնապահույզ 89-ի, արդեն հակառակորդ դարձած հարևանի հետ բախումներով լի 90-ի դեպքերին, դրան հաջորդած պատերազմի, հետպատերազմյան քաոսի տարիներին: Կորցրել ու գտել եմ, պարտվել ու հաղթել: Այսօր էլ, փառք Աստծո, աշխատանք ունեմ, եթե տասնյակ հազարներից վատ եմ ապրում, ապա, հաստատ, հարյուր հազարավորներից լավ: Կարողացա մեծացնել ու դաստիարակել երեխաներիս, ուսման տվեցի և օգնեցի աշխատանքի տեղավորվել: Հիմա նրանք կարողանում են իրենց հոգսերը ինքնուրյուն հոգալ: Կարծես թե բողոքելը մեղք է, ասենք, ես չեմ էլ բողոքում, ուղղակի հոգնել եմ, ամեն ինչ սովորություն է դարձել, ինձ ոչինչ չի հուզում, չի ուրախացնում, չի դառնացնում: Ասես արհեստական լինեմ: Բայց, ճիշտն ասած, դա էլ չի հուզում: Մի խոսքով, ապրում եմ սովորույթի ուժով:

Մի քանի ժամ բարում անցկացնելուց հետո լուռ վճարում եմ ու դուրս գալիս: Մտնում եմ մեր բակ ու նայում բնակարանիս պատուհաններին: Լույս չի վառվում, ուրեմն քնել են, չեն սպասում: Հիշում եմ, որ առաջ այդպես չէր. ուր էլ լինեի, ինչքան էլ ուշանայի՝ կինս անկողին չէր մտնում՝ սպասում էր ինձ: Բայց դա առաջ էր, հիմա… Բացում եմ բնակարանիս դուռն ու ներս մտնում: Զգույշ, աշխատելով աղմուկ չհանել՝ մտնում եմ հյուրասենյակ ու շվարած կանգնում: Ի՞նչ անեմ, չնայած հոգնած եմ, բայց քնել չեմ ուզում, չեմ ուզում ոչ խմել, ոչ ուտել: Ուրեմն մնում է ծխելը: Ձեռքս գրպանս եմ տանում, տուփից հանում գլանակը, քայլերս ուղղում դեպի պատշգամբ: Տանը չեմ ծխում, դա կին-տղամարդ անվերջանալի պատերազմում իմ հերթական տանուլ տված ճակատամարտի արդյունքն է: Դուրս եմ գալիս պատշգամբ, վառում գլանակը, անհագորեն ներս քաշում դառը ծուխն ու շրջվում: Լիալուսին է, այսպիսի լուսին դեռ չեմ տեսել՝ սովորականից երկու անգամ մեծ է ու արնագույն: Լուսնի կարմիր լույսը տանելի լուսավորում է պատշգամբս, հայացքս ուղղում եմ պատի հայելուն ու քարանում: Հայելու մեջ իմ արտացոլանքը չէ: Փակում եմ աչքերս, գլուխս թափ տալիս ու էլի բացում: Հայելուց ինձ է նայում մի երիտասարդ: Շրջվում եմ, թիկունքում ոչ ոք չկա, իսկ երիտասարդը շարունակում է հայելու միջից ուշադիր նայել ինձ: Աչքերում կրակ կա, նրա կերպարից ասես եռանդ է հորդում: Որդուս նման է, բայց որդիս չէ, ուրեմն ո՞վ է: Մինչ կփորձեի ինչ-որ բան հասկանալ, հնչում է երիտասարդի ձայնը:

-Հորս նման ես, բայց հայրս չես: Ո՞վ ես:

Ձայնը բնական չէ, ասես մետաղական լինի, բայց բառերը արտասանում է հստակ:

-Իսկ դու ո՞վ ես:

Երիտասարդը տալիս է իմ անուն-ազգանունը: Ես զարմացած ավելի ուշադիր եմ նայում նրան, աչքերում բացի կրակից կա նաև մի փոքր ծաղր: Այդպիսի հայացք ողջ աշխարհում միայն ես ունեմ. կասկած չկա, հայելու մեջ իմ արտացոլանքն է, անկասկած ես եմ, բայց երիտասարդ՝ մոտ քսանհինգ տարեկան հասակում: Երիտասարդը նույնպես ուշադիր ինձ է զննում ու  տարակուսած հարցնում:

-Չհասկացա, ուրեմն դու… ե՞ս եմ տարիներ հետո:

-Չէ, դու ես եմ… երիտասարդ տարիքում…

-Կներես, քեզ ի՞նչ է պատահել,

-Ոչինչ, ինչո՞ւ ես հարցնում:

-Աչքերումդ կյանք չկա, քեզնից ձանձրույթի ու անսահման հո•նածության հոտ է փչում…

-Սա հոգնածություն չէ, իմաստություն է…

-Ինչ իմաստություն, չեմ հասկանում…

-Տարիներ հետո կհասկանաս…

-Գիտես, հանելուկներով խոսել չեմ սիրում…

-Բայց հանելուկներ լուծելու մեծ վարպետ ես:

-Հա, էդ մեկը ճիշտ է:

-Գիտեմ:

-Բայց այնուամենայնիվ ի՞նչ է պատահել…

-Ոչինչ էլ չի պատահել, ուղղակի կյանքն է այդպես, գալիս է մի տարիք, երբ հասկանում ես, որ քո կյանքում էլ ոչ մի կարևոր բան չկա…

-Չհասկացա, այդ ինչպե՞ս:

-Մի անհանգստացիր, որոշ ժամանակ անց կհասկանաս: Դու ո՞ր թվականում ես:

-1987:

Մի դառը ժպիտ գծագրվեց իմ դեմքին, հիշեցի ինձ այդ տարիքում:

-Մի տարուց էլ պակաս ժամանակ ունես կյանքդ վայելելու: Հետո քեզ ու մեր ողջ ժողովրդին մեծ փորձություններ են սպասում, կուզեի զգուշացնել քեզ, բայց իմաստ չունի, մեկ է, ինչ լինելու է՝ կլինի, ինչ արել եմ ես՝ կանես նաև դու:

-Ի՞նչ փորձություններ…

-Կիրականանան քո թաքուն երազանքները…

Երիտասարդը դեմքը կնճռոտեց.

-Ի՞նչ երազանքներ…

-Ինչի՞ մասին ես երազում…

-Դե…

-Լավ, մի գուշակիր, Խորհրդային Միությունը կփուլզվի, մենք Ղարաբաղի համար կպատերազմենք Ադրբեջանի դեմ…

-Ի՞նչ,- ցնծագին գոչեց երիտասարդը,- Հայաստանը անկախանալո՞ւ է…

-Հա, բայց դա միանշանակ չէ, մեր ժողովրդին մեծ հիասթափություններ են սպասում…

-Ինչո՞ւ:

-Կգա ժամանակը՝ կիմանաս:

-Իսկ պատերա՞զմը:

-Պատերազմում մենք կհաղթենք, դու կամավոր կմեկնես ճակատ, մինչև վերջին օրը ակտիվորեն կմասնակցես մարտական գործողություններին…

-Ուխ…, իսկ կհերոսանա՞մ:

-Հա, կարելի է ասել նաև այդպես, ճիշտ է՝ հերոսի կոչում չես ստանա, բայց…

-Ուրեմն պատերա՞զմ, վերջապես հնարավորություն կստանանք տասնութ թվի վրեժը առնել…

-Շատ մի ուրախացիր, իսկական պատերազմը այն չէ, ինչ պատկերացնում ես, այն չէ, ինչ գրքերում է կամ ֆիլմերում: Պատերազմում ոչ մի լավ բան չկա՝ միայն կեղտ ու տառապանք, դաժանություն, մահ, բայց ավելի սարսափելին կլինի պատերազմից հետո…

-Ի՞նչ կլինի…

-Վերադառնալուց հետո կհասկանաս, որ ոչ դու, ոչ էլ քո բերած հաղթանակը քո հայրենի իշխանություններին պետք չեն, որ նա, ով մնաց թիկունքում, ի վերջո շատ ավելին շահեց, քան մարտնչող զինվորը: Ես կցանկանայի հորդորել քեզ մնալ թիկունքում, բայց գիտեմ, մեկ է, չէս լսելու:

-…

-Հա, կամուսնանաս, երեխաներ կունենաս, կմեծացնես, բայց ժամանակի ընթացքում նրանք թևեր կառնեն ու կհեռանան իրենց բույնը հյուսելու…

— Իսկ սեր, թոռներ…

-Հիշո՞ւմ ես՝ «անց են կենում սեր ու խնդում, գեղեցկություն, գանձ ու •ահ…»…

-«Մահը մերն է մենք մահինը, մարդու գործն է միշտ անմահ…»:

— Այ, որ հասնես իմ տարիքին, կհասկանաս, որ գործն էլ է անց կենում, ու այն ժամանակ քո աչքերն էլ կխամրեն, դու էլ կզգաս քեզ պարուրած ձանձրույթն ու հո•նությունը, որովհետև կհայտնաբերես, որ չունես ընտրության իրավունք, պիտի անես ու անելու ես այն, ինչ նախօրոք կանխորոշված է…

-Չեմ հավատում, ոչինչ էլ կանխորոշված չէ, մենք ենք կերտում մեր ճակատագիրը, ու իմը քոնի փոխարեն կլինի…

Քամի բարձրացավ, ու քամու չարագույժ ձայնը ինձ խանգարեց նրա խոսքը լսել մինչև վերջ: Մի քանի վայրկյան անց քամին ինչպես հանկարծակի սկսվել էր, այնպես էլ դադարեց: Լուսինը սովորական էր դարձել, արնագույնը անհետացել էր: Շրջվեցի: Հայելու մեջ երիտասարդն անհետացել էր: Փոխարենը ինձ էր նայում իմ՝ ցավ պատճառելու չափ ծանոթ արտացոլանքս:

 

Անդին 11, 2013

Կարծիքներ

կարծիք