Աշխարհի մի քաղաք

20140310124447702

Ռաիսա Ղարագյոզյանը ուկրաինացի բանաստեղծ, թարգմանիչ, դիվանագետ, հայ գրականության և մշակույթի մեծ բարեկամ Սաշկո Բոժկոյի տիկինն է, թարգմանիչ և, ինչպես համոզվեցինք, գրող: 

Ուկրաինայի և Հայաստանի գրողների միության անդամ է: Բնագրից հայերեն է թարգմանել ուկրաինացի բազմաթիվ հեղինակների (Գ. Տյուտյունիկ, Յ. Յանկովսկի, Օ. Գոնչար, Վ. Զեմլյակ, Մ. Ստելմախ և այլն), հեքիաթներ, այլ ստեղծագործություններ, թարգմանությունները տպագրվել են տասնյակի հասնող առանձին ժողովածուներով, հրապարակվել պարբերականներում: Ի թիվս դասական և ժամանակակից հեղինակների՝ տիկին Ղարագյոզյանը թարգմանել և հրատարակել է նաև Մ. Կոցյուբինսկու «Մոռացված նախնիների ստվերները» վիպակը և Ս. Փարաջանովի «Հավերժական շարժում» էսսեն:

Բարին մաղթենք հայերեն գրականությունն իր ավանդով հարստացնող մեր հայրենակցուհուն և հուսանք, որ հատվածաբար ներկայացվող այս գործը նույնպես կհրատարակվի առանձին գրքով:

                                                                                                  Անդին

 

Աշխարհի մի քաղաք

Շատ տարիներ են անցել այն օրից, երբ Գորիսի թիվ 2 միջնակարգը, իսկ ավելի  «ճիշտ»՝ Օհանյանի դպրոցը ավարտելուց հետո լքեցի սիրելի Գորիսը՝ Սյունյաց աշխարհի այդ մարգարիտ քաղաքը, որի մոգական հմայքը չկարողացան դժգունացնել ոչ ինձ ծնունդ տված քաղաքից հեռու ապրած տարիների կուտակը, ոչ կիլոմետրերի քանակը, ոչ էլ օտար քաղաքակրթություններում գտնվելս: Վերջերս, որոշ ժամանակով դադարեցնելով թարգմանչական աշխատանքս, ներքին մի պահանջով որոշեցի իմ մտորումներն ու հիշողությունները թղթին հանձնել: Այդպես սկսեցի հետպատերազմյան Գորիս քաղաքի, նրա բնակիչների, իմ մանկական ու պատանեկան աշխարհի հենքը կազմող մարդկանց մասին յուրօրինակ աշխարհընկալմամբ իմ պատումը: Եվ ընթերցողի ուշադրությանն եմ ներկայացնում այդ պատումից մի քանի դրվագ:

 

Պատրանք

Տաք առավոտ էր, ամռան առավոտներից մեկը՝ լեռների մեջ ընկղմված  կիսարթուն-կիսաքուն քաղաքում, որը աշխարհի մեգապոլիսներ չափած և «Միրհավի» գողտրիկ համարում հանգրվանած ճանապարհորդիս մի ափաչափ էր թվում: Հյուրանոցը նորակառույց էր, կահավորանքը՝ ժամանակակից, բայց ոճավորված ավանդական ձևով, կենցաղային հարմարությունները ոչնչով չէին զիջում եվրոպականին: Համարը հարմարավետ էր, մահճակալը՝ փափուկ, ընդարձակ, և եթե  դիմացը լայն պատուհանին նկարված չնաշխարհիկ լեռնապարը չլիներ՝ կարծես մի  առանձին իմաստնությամբ վեհացած սարի գագաթով, կկարծեի, թե քաղաքակրթության կեցության ձեռքբերումներին ընտել՝ ես իմ սովոր միջավայրում եմ: Եվ, աչքս պատուհանի պատկերին, մտածում էի…  չգիտեմ՝ կյանքի իմաստի մասի՞ն կամ փառահեղ այդ սարի՝ Լաստի Խութի, որը հազարամյակների մեջ շքեղացած այդ բնության գլխավոր նվաճումն էր: Իսկ Լաստի Խութն այնքա՜ն մոտ էր, հրե՛ն, ձեռքդ մեկնես՝ սարի գլխին ես:

-Այնքա՜ն մոտ ու հավերժ…

-Այս անհուն և լուրթ երկնքի, այս կախարդական քարանտառի պես…

-Է՞լ ինչի…

-Կենաց համասփյուռ շավիղների անցողության պես…

-Ե՞վ…

-Եվ… բարություն արա՝ ջուրը գցիր:

Ես մտովի ետ եմ վանում չգիտեմ ում հետ և ինչպես գլուխս եկած երկխոսությունն ու կրկին ընկնում խոհերի մեջ:

Ամեն անգամ այս քաղաքը… օ, ո՜չ, ի՛մ քաղաքը գալիս բարձրանում եմ Լաստի Խութի գագաթը՝ կարծես համոզվելու, տիրուհու աչքով զննելու, թե ամեն ինչ իր տեղո՞ւմ է՝ Բիդիրենց-Մոկնանց բակը, իմ դպրոցը, այն հնամենի շենքերը, քարաբերձ խարխուլ պարիսպները և հեռավոր տարիների շատ մասունքներ, որոնցից ես ակունք եմ առել: Չգիտես ինչու, ներքին մի համոզմամբ ինձ թվում է, թե այդ սարն իմ կյանքում հատուկ նշանակություն է ունեցել, նույնիսկ թե… բարեկրթել է ինձ, աշխարհայացք ձևավորել, սովորեցրել կյանքի սին հոգսերին իր գագաթի բարձունքից նայել, երազել ու մեկ էլ… ազատ սավառնել: Սքանչելի՜ պատրանք: Ես  հաճախ եմ երազի մեջ թռչում, բայց ոչ թե արծվի պես լայն տարածած թևերով, այլ, չգիտես ինչու, կքված ու երկուտակված: Իհարկե, ամեն երևույթ իր պատճառն ունի: Ես հաճախ եմ մտածում այդ տարօրինակ թռիչքների մասին, բայց, երազահանության գաղտնիքներին չտիրապետելով, կարծում  եմ՝ դժվար թե այդ հարցի պատասխանը  երբևէ գտնեմ…

 

Աշնան  մեղեդի

Ես աշնան խոնավ, պարարտ սևահողի պես եմ զգում ինձ, խոնջած հողի, որ լավ բերք տալուց հետո պատրաստվում է ձյան ծածկոցն ընդունել: Բերքը հավաքել, տարել են… Ձյուն չկա, գաղջ աշուն է ու պաղ առավոտ, հողը դեռ կյանք է շնչում, կարելի է փորփրել, բերքի մնացորդներ հավաքել…

Դա իմ վիճակն էր, հոգուս իրական վիճակը, մի քիչ մեռնելու պես…

«Մի քիչ մեռնել կլինի՞»,- մտածեցի ես՝ ինքս էլ ինձ պատասխանելով.

«Ծերանալն էլ մի քիչ ու քիչ-քիչ մեռնել է: Ու եթե ծերանալ կա, եթե այս գեղեցիկ աշխարհից  հեռանալ կա, հապա ի՞նչ իմաստ ունի կյանքը»:

Եվ ասես անդրաշխարհյա իմ մտորումները ցրելու համար իսկը ժամանակին ինձ օգնության է գալիս փիլիսոփան. «Աշխարհը, ուր մենք ծնվել ենք, կոպիտ է ու դաժան, բայց և միաժամանակ լի աստվածային գեղեցկությամբ: Ո՞ր տարրն է  գերակշռում՝ իմա՞ստը, թե՞ անիմաստությունը, դա բնավորության հարց է: Արդարացի է թե՛ մեկը և թե° մյուսը: Ուստի կյանքը ինքը հենց իմաստ է՚:

«Ուրեմն իմ կյանքն է՞լ իմաստ է: Եվ կյանքի բաղադրիչները՝ ծերանալը, մահը, նույնպե՜ս իմաստ է»:- Այնպե՜ս պարզ, բայց… չհամոզող պատասխան: Եվ մի խոր, հորձանվող հառաչ է շռնդում ներսիցս:

Ես չեմ սիրում իմ կյանքի անցուդարձերը, գոյատևման թոհուբոհը, «շուրջերկրյա» ճանապարհորդություններս: Ամեն ինչ այնպե՜ս տանջալիորեն բարդ է, խճճված: Այնուամենայնիվ այժմ, Լաստի Խութի մոտ հանգրվանած, ինչպես Մեծ ջրհեղեղը հաղթած նահապետ Նոյը բիբլիական լեռան լանջին, ուղեղիս ծալքերում թաքնված հիշողությունների մեջ իմաստ էի փնտրում…

 

 Կորուսյալ  աշխարհ

Տիեզերքի մի հյուլե, երկրագնդի մի կետ, կիկլոպյան ժայռերի՝ հրաշագեղ մանյակով կուրծքը զարդարած սարերի մեջ շշկլված, հազար ու մի գաղտնիք  ու պատմություն պահած, վառվռուն ու խենթ մարդկանց վարքը պարտակած այդ քաղաքը շարունակ հետս է, միշտ իմ մեջ:

Գորի՜ս… Քաղաքը, որ դրոշմվել է իմ մանկական ուղեղում, պարմանուհու հիվանդագին տպավորության վերածվել, դարձել հասուն մարդու ցնորք, այդ քաղաքն արդեն չկա: Չկա այնքանով, որքանով չկա ժամանակը, որ ցավագին հուշ է դարձել, կորսված հայրենիքի, տանուլ տված պատմության, քանդված հուշարձանների և բազում հետաքրքիր ու վառ ճակատագրերի հուշ… Ես հաճախ եմ մտածում այդ ցնորքի մասին, ուզում եմ միս ու արյուն տալ նրան, խոսեցնել… Միտքս թթխմորի պես բարձրանում է, բորբոքում ուղեղս: Հիշողությունները, լավայի հրեղեն լեզու դարձած, հոսում են, տարածվում, դառնում շքեղաշուք ժայռեր, Գորիս-գյուղ, բազալտե ճարտարապետություն, խստակյաց  նիստուկաց, լայն հրապարակի վրա կախված զարդաքանդակ պատշգամբներ և շենքերի ետևում քողարկված մի մե՜ծ,   վիթխարի, համենայն դեպս կիտված տարիների գագաթից այդպիսին թվացող մի բակ, քաղաքի ամենանշանավոր բակը, որտեղ բազում կյանքի ուղիներ են հատվել, ճակատագրեր բախվել, բնավորություններ թրծվել… Այո՜, թրծվել, քանզի այդ բակը կյանքի ու կենցաղի մի իսկական քուրա էր, որում անցած ու մոռացված տարիներում  ծնվել ու մեծացել ենք ես ու շատ շատերը:

Զարմանալի բան է ժամանակը, նա մի կախարդանքով այդ քուրան վերածում է աստվածաշնչյան եդեմի, որում, թե չլիներ տարիների կուտակը, ես այնպե՜ս ապահով կզգայի ինձ՝ վերստին մանկացած… Ես քանդում եմ մտքիս կծիկը, թելը ձգվում է տասնամյակների ոլորապտույտ խորքերը, հասնում իմ այն խենթուկրակ ու սիրելի քաղաքի կենտրոնը, մթին թունելի, բայց վերջում լույսը երևացող թունելի պես երկար մուտքով հայտնվում մի մեծ ու աղմկոտ աշխարհում, որ կարծես վիթխարի խլթխլթան կաթսա լիներ: Օդն այնտեղ առավոտ ծեգից մինչև ուշ երեկո հագեցած էր լինում երեխաների ճիչ-աղաղակով, մեծահասակների կանչով ու կշտամբանքներով: Հետո դրանք սովորաբար վերածվում էին թունդ անեծքների ու հայհոյանքների, որին մեր՝ երեխաներիս ականջները սովոր էին ի բնե, քանզի բազալտե այդ խստիվ աշխարհում թե՛ սերն ու փայփայանքը և թե՛ չսիրելն անպատճառ թունդ խոսքի հնչողություն էին ունենում: Երեխայի ժիր վարքով ջերմացած մայրը կասեր. «Վո՛ւյ,  թաղեմ քեզ, ա՛յ սատանի ճուտ», իսկ թոռնուհուն սիրող ու դասը սերտելու կանչող  տատը բոլորովին էլ չէր քաշվի նզովել՝ «Ախչի, այ մարդամե՜ռ, դասերիդ կաց…», ամենևին էլ միտք չունենալով չարագուշակորեն կանխատեսել իր թոռան՝ հորիզոնում  նույնիսկ դեռևս չնշմարվող ամուսնու վախճանը, խորթ երեխային էլ չսիրող մայրը կթշշար թունոտ. «Ը՜-ը՛հ, աչքդ դո՛ւրս գա, հրեշտակը տա՛նի քեզ, հա՜…»:

Այդ բակում տասնյակ ընտանիքներ էին ապրում՝ ամենատարբեր կազմով, ասել կուզի՝ հայր-մայր-երեխա, տատ ու պապ, հարս ու փեսա, թոռ ու ծոռ: Պապիկներ չկային, բայց տատիկներ, հասկանալի է՝ այրի տատիկներ, այն էլ ամենքը մի-մի անհատականություն, ինչքա՜ն ասես… Հիմա եմ հասկանում, որ ՙսև՚ թիվն ու պատերազմը իրենց սև գործն էին արել:

Իմ նշանավոր պապը, սակայն, ոչ թե «սև» թվի, այլ մի ուրիշ խառնարանի էր կուլ գնացել: Նա բոլշևիկյան իդեալի մոլորյալ նահատակ էր, խորհրդային հայրենիքի անկախության լուսածագին Զանգեզուրի գյուղերում կրթօջախներ բացելիս պարզապես մրսել ու պարզապես թոքերի բորբոքում էր ստացել: Բայց… այն ժամանակներում այդ պարզ թոքաբորբը Մահի գերանդին էր: Ուստի ես ավելի քան համոզված եմ, որ դա նահատակություն է եղել, բոլշևիկյան հեղափոխության գաղափարին նվիրյալի նահատակություն, քանի որ այն տարիներին Զանգեզուրի լուսավորության ժողովրդական կոմիսարը հազիվ թե լեռներում ավանակից, լավագույն դեպքում՝ ձիուց բացի մի այլ փոխադրամիջոց ունենար, և քրտնախաշ հեծյալի համար լեռնային ակունքների կենարար սառը ջուրը մահաբե՜ր էր եղել…

Ես ընդամենը աղջնակ էի, այն տարիքի, որ արդեն ի զորու էր մանկան ուղեղի մեջ նոր-նոր դարսվող ծալքերում անցնող ժամանակի հուշը պահել: Ես էի ու քսանմեկ տարեկանում այրիացած տատս, մենք ու մենք, և ուրիշ ոչ ոք: Գողտրիկ ժամանակ էր: Ես տատիս էի պատկանում, տատիկս՝ ինձ, ոտից գլուխ, անմնացորդ: Մինչև օրս էլ իմ մեջ մնացել է տագնապի այն վաղեմի զգացումը, թե երջանկությունը, որ ընդամենը պահ է, մի ակնթարթ, ահա ուր որ է ցնդելու է հեքիաթի՝ ջահելության գաղտնիքն ամփոփած տուփի թեթև ամպիկի պես և ինձնից խլելու տատիս, որը իմ մանուկ երջանկության գրավականն էր: Եվ մի անգամ, երբ նա թաթիկս բռնած բարձրացավ Գորիս-գյուղի լանջին համեստորեն հանգչող «Խաչը», որ, ամենայն հավանականությամբ, կրոնամերժ խորհրդային կարգերը Գորիսում հաստատվելուց և բազալտակառույց սքանչելի եկեղեցին շտեմարանի վերածելուց հետո ժողովրդի կողմից թաքուն շինված, լեռան լանջի մասրենու մացառների մեջ քողարկված աղոթարան էր, և ասաց, որ գնում ենք մոմ վառելու և Աստծուն աղոթելու, որ Նա երկար կյանք պարգևի իրեն, ես անչափ ուրախացա: Ու երբ այդ բացօթյա աղոթարանի խորանում մեկական մոմ վառելուց  հետո տատս ինչ-որ բան մրմնջալով խաչակնքեց և մի բուռ սուրբ ջուր խմեց, հետո էլ ինձ խմեցրեց, հանդիսավոր թե երկյուղած մի զգացում համակեց ինձ: Զուլա՜լ մանկություն: Այդ օրվանից ես համոզված էի, որ Աշխեն տատս անմահ է:

Մենք միայնակ էինք: Այն ժամանակ ես չգիտեի, որ երեխան ծնվում է մորից  ու հորից, չգիտեի, որ ես հայր ունեմ՝ տան տղամարդ, որը անծայրածիր սիբիրներում իր պատիժն էր կրում որպես «խորհրդային հայրենիքի դավաճան», որպես «ժողովրդի թշնամի», որովհետև, ի՜նչ անհեթեթություն, ընդամենը ուզեցել էր ապրել և «Հայրենական» պատերազմում գերի ընկնելիս ինքն իրեն չէր գնդակահարել: Ինչո՞ւ է ախր այդ պատերազմը «Հայրենական» կոչվում, ինչո՞ւ, ասենք, «Մայրենական» չի կոչվում: Ռուսերեն «օտյեչեստվո», այսինքն՝ «հայրենիք» բառի՞ց: Բայց թաթարի,  ուզբեկի, մորդվացու, բաշկիրի, հրեայի, հայի, ուկրաինացու և խորհրդային երկրի տասնյակ այլ ժողովուրդների համար արդյոք ռուսի «օտյե՞չեստվոն» էր հայրենիքը: Ու այդ ո՞ր «օտյեչեստվոյին» էին դավաճանել հայրս և հազարավոր այլոք ու ճակատներին «ժողովրդի թշնամի» խարան ստացել…

Ես չգիտեի, որ այն անծայրածիր հյուսիսներից բերած մայր ունեմ, որն ինձ՝ ծծկեր մանուկիս, տատիս գիրկը տալով, գլուխն առած փախել էր իր համար խորթ ու խստակյաց քաղաքից՝ տարօրինակ ժայռաբնությամբ ու անըմբռնելի մարդկանցով,  որտեղ նա այդպես էլ չէր գտել իր երջանկությունը: Հետո ո՞ւմ կաթն էի կերել, գիշե՞րն եմ ծնվել, թե՞ ցերեկը, առաջին թոթովանքս ի՞նչ է եղել, առաջին քայլս՝ ե՞րբ, և շատ ու շատ հարցեր… Այն ժամանակ ես չէի կարող իմանալ, որ այդ հարցերը և մանավանդ  դրանց պատասխանները շատ կարևոր են: Սակայն հիմա ես մտածում էի ոչ թե այդ հարցերի պատասխանների (ավա՜ղ, չափազանց ուշ արթնացած հետաքրքրասիրություն), այլ  իմ կյանքում դրանց բացակա լինելու մասին…

 

Սպարապետը և հեղափոխությունը

Մեծ բակի մի կիսատ ընտանիք էինք: Հայր-մայր-երեխա ի վերուստ սահմանված կառույցը չկար, սակայն կար թոռ, ու կար տատ: Իմ անզուգական Աշխեն տա՜տը… Մեր ընտանիքի կիսատ-պռատությունը լրացվում էր նրա՝ պողպատի պես կուռ գործնականությամբ, միաժամանակ և անդադրում կենսասիրությամբ, անսահման բարի, ասող-խոսող, լավատես ու շռայլ բնությամբ ու… նաև, մի տեսակ, անմիտ միամտությամբ: Նրան սիրում ու հարգում էին քաղաքում, բայց և փոքր-ինչ քաշվում, չգիտես թե ՙԿոմհամալսարան՚ ավարտելո՞ւ, ժողկոմի այրի լինելո՞ւ, թե՞  կուսակցության նշանակած ղեկավար պաշտոնների համար, բայց մի կարևոր պատճառը հաստատ այն էր, որ նա սիրում էր կրկնել՝ «օրենքով էսպես կանեն» կամ՝ «օրենքով էսպես կասեն», ինքն էլ հստակորեն չգիտակցելով, թե ո՞ր օրենքը նկատի ունի՝ «Կոմհամալսարանում» սերտա՞ծը, պետական կանոնադրությամբ սահմանվա՞ծը, թե՞ այն ավանդականը՝ ապուպապերինը, որ գործում էր քաղաքի ներքին կյանքում: Հետո նաև՝ նա ամուսնու հետ թուրքի յաթաղանից էր փրկվել, հեղափոխության թոհուբոհով անցել, մայիսյան ապստամբություն բարձրացրել, քաջ Նժդեհի դեմ պայքարել, նույնիսկ մի անգամ նրա ձեռքն ընկել, բարեբախտաբար, կրծքի երեխան գրկին, որի շնորհիվ և Սյունիքի նորահռչակ սպարապետը մեծահոգաբար կյանք էր շնորհել նրան, դեռ ավելին, պատժել զինվորներին, որ մանուկը գրկին դեռատի կնոջը, թեկուզ և բոլշևիկ, բերել էին իր մոտ՝ գնդակահարելու հրաման ստանալու: Անխնա պայքարի մեջ Նժդեհը Մա՜րդ էր մնացել… «Աստված պահի քեզ, Նժդե՛հ»,- օրհնել էր տատս: Բայց երբ թուրքից փախչելու ճանապարհին կորցրած իր մանկիկներին էր հիշում, ասում էր. «Օրհնյա՜լ լինի խորհրդային իշխանությունը»: Օրհնում էր նույնիսկ այն բանից հետո, երբ այդ խորհրդային իշխանությամբ իսկ «ժողովրդի թշնամի» կոչված որդին վերադարձել էր տաժանակիր աքսորավայրից… Խառը ժամանակնե՞րն էին պատճառը, թե՞ հախուռն խառնվածքն ու ասած-լսած խոսքի վրա երկար գլուխ չկոտրելը, որ մի զարմանալի անմիջականությամբ տատիս հաջողվում էր բնավ չհամատեղվող իրերի համատեղելիությունը դարձնել կատարելապես հնարավոր:

Ժամանակնե՜ր, ժամանակնե՜ր… Իրոք, աշխարհն իրար էր խառնվել: Ի՞նչ իմանային մոլորյալ նախնիներս, որ իրենց նվիրյալ ծառայությամբ կանաչ ճանապարհ են հարթում բազմագլուխ հրեշի համար, որը հետո իրենց որդու ջահելության ոսկի տարիներն էր խժռելու…

 

«Հայր մեր, որ յերկինս ես…»

Իմ պողպատ տատը՝ հեղափոխության դուստրը, երևելի պաշտոններ էր զբաղեցնում քաղաքում՝ մե՛կ կոմունալ բաժնի վարիչ էր, մե՛կ առևտրի ցանցի պետ,  մե՛կ կինոթատրոնի տնօրեն էր, մե°կ էլ հյուրանոցի վարիչ: Նա չգիտեր, թե որդին երբ է վերադառնալու և թե վերադառնալո՞ւ է արդյոք երբևէ: Համենայն դեպս կայի ես՝ իր թոռը, բակի «անթիվ-անհամար»  երեխաների կազմի մեջ, ես՝ իր մխիթարանքը, ես՝ այդ մեծ, այդ եռացող կաթսայի մի խլթոցը, որը, բնականաբար, դույզն-ինչ գաղափար չուներ, թե ինչ է խորհրդային կարգը, այն, որ օրհնում էր տատը, և որի հաստատման   գործում նա քիչ եռանդ ու հմտություն չէր երևան բերել:

Բակը, քաղաքը, նրա ամեն ծակուծուկ թաթախված էին խորհրդականությամբ: Այնտեղ բոլշևիկները արնագույն դրոշներ էին փռփռացրել, մայիսյան ապստամբները՝  բարիկադներ բարձրացրել, մսուր-մանկապարտեզ-դպրոցների ու հիմնարկների  պատերը պաճուճված էին կոմունիզմի գաղափարախոսների դիմանկարներով, պիոներները կարմիր վզկապ էին կապում և, հանդիսավոր տողան կազմած, ամեն օր գոչում՝  «Մի՛շտ պատրաստ կոմունիստական գործի պայքարին», առանց գիտակցելու, թե ինչ է կոմունիզմը, ու նրա որ կարևոր գործի պայքարին են միշտ պատրաստ: Կենտրոնում՝ ռայկոմի բազալտամոխրագույն շենքի առջև, առաջնորդի բազալտե «գլուխգործոցն» էր քաղաքին «ճշմարիտ» ուղի ցույց տալիս… Ամեհի հիդրայի ճիրաններն ամեն տեղ էին, ամեն խցում, քարայրում, բայց ոչ… քաղաքի հոգում: Քաղաքն ապրում էր իր ավանդական խստաբարո կյանքով, կովկասյան մի իսկական Սիցիլիա… Դա այրիներն էին հաստատում, սև գլխաշորերով մեծաքանակ այրիները: Այդ քաղաքում ամուսնու վախճանից հետո հատուկենտ կանայք էին միայն սիրտ անում կրկին ամուսնանալ, քանի որ դա հանգույցալ ամուսնու հիշատակը պղծելու պես մի բան էր:

Գորիսում այրիները հատուկ հարգանք էին վայելում, երկյուղած հարգանք: Նրանք մի տեսակ սրբերի շարքը դասվելուն էին հավասար: Մեր քաղաքում այրին գրեթե միանձնուհի էր: Եվ իրոք, կրքերը զսպած, հանգած աչքերով հարսնե՜ր, ջահել հարսնե՜ր՝ միշտ սևերի մեջ… Մինչ ի մահ: Այդպես էր լեռնաշխարհի՝ սիցիլիական վենդետայի պես հաստատուն կարգը: Տատս նրանց մեջ էր, նույնպես սևեր հագած: Նրա ձմեռային դրապե վերարկուն, օձիքին կարված կարակուլե մորթին անգամ սև էր, շղարշե թեթև գլխաշորը՝ նույնպես: Դրանով նրանք կարծես ասում էին, որ իրենք անձեռնմխելի են և հավիտենական կարոտի մեջ՝ «բերդի նման մարդը՜ս…»:

Ու թեև Գորիսի այրիները հաստատամիտ էին սիցիլուհիների պես, բայց մի կարևոր հանգամանք՝ գերեզմանի խնամքը, փոքր-ինչ տարբերում էր խստակրոն կղզիաբնակներին իմ հայրենի քաղաքացիներից: Գերեզմանը և գերեզմանոցը սիցիլիացիների համար հատուկ ծիսակատարությունների իսկական սրբավայր է, հիշատակարան: Այնտեղ ուժեղ է սերուդների կապը, սիցիլիացին հիանալիորեն գիտե իր կենաց ծառը: Այնինչ Գորիսում  «հին» գերեզմանի ու «նոր» գերեզմանի միջև զարմանալի խտրականություն կար…

Գուցե թե որ հանդերձյալ կյանքի հավատ չկա՞ր, և Գորիսի միակ եկեղեցին՝ բազալտե այդ գեղեցիկ շինությունը, բոլշևիկները վերածել էին ցորենի շտեմարանի՞…

Այդ տարիներին Գորիսում չէին աղոթում: Տատս հիշում էր գյուղի դպրոցում սովորածը.

«Հայր մեր, որ յերկինս ես, սուրբ եղիցի անունը Քո:

Եկեսցէ արքայութիւն քո, եղիցին կամք Քո որպես յերկինս և յերկրի…»:

Միայն թե քրիստոնեության այդ գլխավոր աղոթքը տատս արտասանում էր շուտասելուկի պես…

 

Նուբարի չինար բոյը

Աշխարհի ամեն քաղաքի բարեկարգությունը առաջին հերթին պայմանավորված է նրա մաքրությամբ: Ու որպես աշխարհի մի քաղաք՝ Գորիսը, բնականաբար, բացառություն չէր կազմում: Գորիսը մաքուր քաղաք էր: Չեմ հիշում, թե մեր քաղաքում աղբակույտեր լինեին կամ, օրինակ, համաճարակ, մի բան, ինչով, ասենք, օրինակ, Միացյալ Թագավորության մայրաքաղաք Լոնդոնի բնակիչները հազիվ թե կարողանան հպարտանալ: Չէ՞ որ հնում ժամանակ առ ժամանակ այնտեղ, ասենք նաև հին Եվրոպայի շատ քաղաքներում զարհուրելի ժանտախտ էր բռնկվում և ոչնչացնում քաղաքի բնակչության կեսը: Այո, այդ հնագույն քաղաքին այնպես անհրաժեշտ կոյուղին կառուցվել է ընդամենը մեկ-երկու հարյուրամյակ առաջ: Մինչ այդ Լոնդոնը տառապում էր աղտեղությունից, որովհետև այն ժամանակներում մեքենաներ չկային, իսկ վիթխարի քաղաքի բարեկարգման գործով զբաղվող մարդիկ կենսաբանորեն ընդունակ չէին լուծելու այդ խնդիրը:

Սակայն այս նախաբանից ամենևին չի հետևում, թե ես չէի ուզենա ապրած լինել թեկուզև տասնյոթերորդ դարի Լոնդոնում և Դանիել Դեֆոյի զրուցակիցը լինել, որի ՙՌոբինզոնը՚ իմ պատանության և այսօրվա սիրած գրքերից է: Շատ էլ լավ կուզենայի: Երբ բոստանի փափուկ հողում տնկված ճախով ասես երկնային արքայության դուռը ծեծող ոլոր-մոլոր լոբու կպչան տերևներից գոյացած  «տաղավարում» մեկուսացած և տատիս անվերջ նախատինքներից ու արդեն գերդաստանված Ձնեմոքուրի ջաղացքար աչքերի ծանրությունից թաքնված կարդում էի «Ռոբինզոնի» կլանող պատմությունը, ես ինձ Ռոբինզոնի կղզում էի զգում, և դա ինձ դուր էր գալիս: Ու մեկ էլ տատիս սպառնական-խրատող ձայնը անմարդաբնակ կղզուց  ինձ ետ էր բերում.

-Ախչի՜, երեսդ սևանա, ո՞ւ ր ես, հերիք եղավ, աչքերդ կուրացան: Վե՛ կաց, մի փունջ կանաչի քաղիր, ճաշը մնաց…

Բայց և երջանիկ եմ Գորիսը՝ այդ իրական և այն ցնորական աշխարհը իմը համարել: Այլապես ինչպե՞ս կգրվեր այդ քաղաքը անուրջ դարձրած մարդկանց այս  պատմությունը:

Քաղաքի բարեկարգության մասին հիշողությանս մաքուր ու կոկիկ պաստառի վրա  իր արժանավոր տեղն է գրավում հիրավի չինար բոյով Նուբարը՝ իր անբաժան ավելով և երկարահասակ որդու՝ Վալոդի հետ: Որդուն հենց այդպես՝ Նուբարի Վալոդ էին ասում: Մայր ու որդի միշտ միասին ու համերաշխ, աշխատանքային գորշ  խալաթները ոսկրոտ մարմիններին անճարակորեն կախված, ավլում-մաքրում էին Գորիսի փողոցներն ու բակերը: Ավլում էին այնպես հանդարտ, անխռով, քաղաքի չքողարկված, երբեմն նույնիսկ չարաճճի ծաղրի դեմ մի տեսակ անսասան, տոկուն բարությամբ, անմիտ «լակոտ-լուկուտների» ճռվողյունին Նասրեդդինի ժպիտ ընծայելով՝ այս անցավոր աշխարհում իրենց չարքաշ կացության հետ միան•ամայն ներդաշնակ ու զարմանալիորեն գոհ համակերպվածությամբ:

Քաղաքն ընդհանուր առմամբ մաքուր էր, այն տարիների չքավորության մեջ որտեղի՞ց շատ աղբ լիներ: Ուստի կարելի է կարծել, թե առանձնապես ծանր չէր նրանց աշխատանքը: Բայց արդյոք հարցը լոկ աշխատանքի ծանրությա՞ն մասին է: Ռուսական եկեղեցի կառուցած ու քանդած, բոլշևիկյան հեղափոխություն ապրած  և ընդամենը մեկ դարում, ով գիտե, գուցե Մագդեբուրգի իրավունքի իղձերով քաղաք դարձած Գորիսը մեծ հավակնություններ չուներ, ինչպես, ասենք, բուրժուական Լոնդոնը, բայց և այնպես փողոց ավլելը փողոց ավլել է, և գորիսեցիները կառագնաց լոնդոնցու քամահրանքով էին նայում նրանց: «Նուբարը՞, հա՜-հա՜», «Նուբարի Վալոդը՞, հի՜-հի՜»: Այնինչ Նուբարն ու Վալոդը  երջանիկ էին: Համենայն դեպս առերես թվում էին այդպիսին: Նայում էին նրանք քաղաքին բարի, մի տեսակ շվարած ժպիտով ու կարծես ասում. «Ըտենց էլ չի մնա»: Ո՞ւր մնացին շլացուցիչ Հին Հռոմի գոռոզ արիստոկրատները, և ի՞նչ տարավ իր հետ աշխարհակալ Ալեքսանդր Մակեդոնացին…

«…Հող էիր դու և դեպի հողը դառնաս»…,- դատապարտեց Եհովան արգելված պտուղը  ճաշակած մեղսավոր Ադամին:

Ես սիրտ պատռող խղճահարությամբ ու անբացատրելի մեղքի զգացումով եմ հիշում ծուռատամ ու մի տեսակ ճաքած ժպիտով իրենց երջանկության մեջ ներդաշնակ այդ զույգին: Կես հարյուրամյակի մեջ որքա՜ն բաներ են չքացել իմ տեսադաշտից, բայց  Նուբարի մոխրագույն, խոշոր աչքերի՝ կանգնած ջրի պես հայացքն այդպես էլ հստակորեն տպավորվել, ուղղակի մխրճվել է ուղեղիս մեջ:

Որտե՞ղ էին բնակվում իրենց հալալ քրտինքով ապրող այդ անտրտունջ, իրենց չարչարանացն ստոիկյան անտարբերություն դեմ տված մայր ու որդին: Ապարանքում չէ, իհարկե: Քանզի երբ նրանք եկան ապրելու մեր բակում՝ Բաղնիքի Արմիկի խղճուկ կացարանում, տան ներսից միշտ ծափ ու ծիծաղ էր հնչում: Սուրեն Առաքելիչը նոր տուն տեղափոխվելով՝ Բաղնիքի Արմիկին բարձրացրել էր վերնահարկի իր բնակարանը: Եվ Արմիկի միակ սենյակը Գորիս-գյուղի քարայրից շատ ավելի հարմար  դուրս եկավ: Նուբարն իր տուն հարս բերեց, և Վալոդն արդեն Օփելի հետ էր ավլում  Գորիսը…

Մեկ էլ ականջս կանչեց՝ տատիս ձայնն եմ լսում.

-Նուբա՛ր, Վալո՛դ, եկե՛ք, նե՛րս մտեք, մի՛ ամաչեք, հաց ու պանիր կտրեք, կերեք, մի բաժակ թեյ խմեք, հալալ լինի ձեզ…

Եվ անբացատրելի մեղքի զգացումս փարատվում է:

 

 

 

Անդին 11, 2013

Share

Կարծիքներ

կարծիք